عوامل جنگ های روم وکارتاژ (جنگهای پونیک ) :

در همان زمان که روم در سرزمین ایتالیا رشد وتوسعه می یافت در شمال افریقا (تونس امروزی ) قدرت کارتاژ روبه افزایش بود , کارتاژها اولادان فنیقی ها بودند . کارتاژ نیز یک جمهوری بود .

در فاصله میان روم وکارتاژ مستعمرات یونانی در جنوب ایتالیا قرارداشت . روم وکارتاژ باهم متفق شدند ویونانی ها را بیرون راندند وپس از این موفقیت کارتاژ جزیره سیسل را متصرف شد. دوستی واتحاد روم وکارتاژ دیری نپاید بزودی میان آنها تصادماتی روی داد.

ورقابت شدیدی اقتصادی –تجارتی  توسعه یافت.ومنجر به برخورد ها شد. زیرا نفوس روم روز بروز اضافه تر می شد وضرورت مناطق جدید را ایجاب میکرد واز طرف دیگر تجاران وسرمایداران روم خواهان نفوذ کامل به بحیره مدیترانه بودند تا کنترول تجارت را در این بحیره بدست آورند. این عوامل باعث در گیری های خونین بین روم وکارتاژشد که در مدت بیش از یکصد سال روم وکارتاژ باوقفه ها با یکدیگر جنگیدند  .

سه جنگ عمده میان آنها روی داد که بنام جنگ های پونیک ( فنیقی ) یاد شده است.
کانخستین جنگ پونیک :

در 264 ق.م کارتاژ ها با اعلام جنگ علیه روم به حمایت اهالی سیراکوز در جنوب ایتالیا پرداختند. که منجر به جنگ اول  بین روم وکارتاژ شد .

ر تاژاین جنگ مدت 23 سال ( از 264 تا 241 ق.م ) طول کشید وبا پیروزی روم پایان یافت .نخستین جنگ میان دو رقیب  نیرومند کارتاژ و روم بر سر تسلط بر جزیره سیسیل بود. جنگ اول عمدتآ یک جنگی دریایی بود که کشتی های  دریایی دو کشور در آن به نبرد پرداختند. روم وکارتاژ بخاطر تصرف مستعمرات یونانی در معاهدات خود قلمرو نفوذ خود را در سیسل دقیقآ مشخص نکردند زیرا درچنین زمانی روم منافع مهمی در سیسل نداشت , اما وضع پیش بینی نشده ای در مسانا ( مسینای کنونی ) شهر مسلط بر تنگه میان ایتالیا وسیسیل پدید آمد که مسبب فوری جنگ گردید .

از 289 ق.م گروهی از سربازان اجیر کارتاژ واهل کامپانیا موسوم به مامرتین ها , مسانا را درکنترول گرفته بودند . هیرون پادشاه سیراکوز در سال 264 ق.م مسانا را محاصره کرد . مامرتین ها ابتدا از کارتاژ وسپس از روم کمک خواستند . رومی ها ابتدا تردید نشان داد ند زیرا می دانستند این نخستین گام آنان در خارج از ایتالیا ممکن است روم را درگیر جنگ با کارتاژ کنند , اما به دلیل اگاهی از اهمیت استراتیژیکی مسانا وسیسل برای امنیت جنوب ایتالیا گروهی سرباز به مسانا گسیل کردند . کارتاژ که سپاهی به مسانا فرستاده بود , عقب نشست , اما اقدام روم را دقیقا مسببی برای جنگ شمرد . هردو دولت با کشتی , قوای تقویتی به سیسیل آوردند واولین جنگ کارتاژی را آغاز نمودند.

این جنگ از سال   264 شروع وتا سال  241 ق.م ادامه داشت که مدت بیست وسه سال دوام کرد. روم وکارتاژ هردو سعی در فتح سیسیل کردند . رومی ها پیش بینی کردند که جنگ دراز مدت خواهد بود وبه این نتیجه رسیدند بهتر است جنگ دریائی را بر عملیات زمینی بیفزایند یا عقب نشینی کنند. زیرا در ابتدا برتری دریائی با کارتاژ بود. (249- 241 ق.م ) . برتری سلاح کارتاژیان در سیسل شکستهای پی درپی به رومیها وارد کرد.

 

ناوگان روم در طول نبرد وهمچنین به دلیل بروز طوفان تلفات سنگینی دید . ودر طوفان سال 253 ق.م از 364 فروند کشتی های خود , 284 کشتی را از دست داد اما رومی های سماجت کردند ودر مدت سه ماه 220 کشتی جدید ساختند. کشتی جدید که بنام Galere  تندرو یادمی شد توسط بازرگانان وصاحبان صنایع به مصارف خودشان ساخته شد. از طرف دیگر کارتاژهم در پیدا کردن سرباز مزدور کافی برای ادامه جنگ با مشکل مواجه شد . بعد از مبارزه دراز مدت که هردو در نبرد های شمال افریقا وسیسیل بعضا شکست خوردند ویا فاتح شدند. عاقبت ناوگان( قوای بحری ) جدیدالتاسیس روم در سال 242 ق.م نیروی دریایی کارتاژ را در ساحل درپانا ( شهر کنونی ترایانی در ایتالیا )ویا در جزایر اگات  نزدیک سیسیل( غرب سیسل )  شکست دادند .  هفتاد کشتی دشمن غرق شد وپنجاه کشتی به اسارت در آمد . در این جنگ رومیان به ساخت پل‌های متحرکی که کشتی‌های ایشان را به کشتی‌های کارتاژی پیوند می‌داد , توانستند بر رقیب شان برتری یابند. طرز محاربه به گونه ای بود که ابتدا رومی ها کشتی خود را تا نزدیک دشمن میراندند وبعدا با انداختن قلاب (چنگک ) کشتی دشمن را متوقف میکردند وبا گذاشتن تخته ها که به مانند پل بود از روی عرشه خود به کشتی دشمن پیاده داخل شده وبه جنگ تن به تن با دشمن می پرداختند. این تکنالوژی جدید روم که مانند پل متحرک بود بنام کیروس یاد می شد.در رشته جنگ‌های اول پونیک نخستین ناوگان دریایی کارتاژ نابود شد،کارتاژی‌ها به ناچار تن به آشتی دادند و سیسیل به دست روم افتاد. شهرهای غرب سیسیل که در کنترول کارتاژ بودند به روم تسلیم شدند. ومرحله جنگ اول به پایان رسید. به موجب قرارداد صلح 241 ق.م کارتاژ ملزم شد که از متصرفات خود در سیسیل وجزایر کرانه ای صرف نظر کند ومتعهد شد که سالانه خراجی به مبلغ 3200 تالان[1] بپردازد وزندانیان رومی را ازاد سازد.

دومین جنگ پونیک :   
دومین جنگ بین روم وکارتاز که بنام جنگهای انیبال مشهور است با بقدرت رسیدن انیبال 25ساله درست 23 سال بعد از جنگهای اول اغاز گردید .انیبال مدت 15 سال به روم حمله میبرد واسباب وحشت واضطراب رومیها شده بود.انیبال تحت هدایت معلمان یونانی (سپارت) اموزش عالی یافته بود .

 علل دومین جنگ پونیک (218 – 201 ق.م ) 

شکست کارتاژ سبب فقر شدید این کشور وکینه انها نسبت به روم شد حالا انکه روم با قدرت گرفتن دایم در حال قلع وقمع دشمنان سنتی شمال خود ( مردم گل ) وانهدام قدرت های کوچکی دریائی مدیترانه بود. کارتاژ  فقیر چاره را در حمله به اسپانیا دید. هاملیکار فاتح نبرد های سیسل که 20 سال قبل از این تاریخ مجبور شده بود با وجود پیروزی بر نیروهای رومی تخلیه سیسل را بپذیرد در سیسل پادشاه شد وی از یاری سردار شجاع بنام هنیبال (پسرش ) برخوردار بود. بیست‌و سه سال پس از جنگ اول  دوباره دو کشور این بار در اسپانیا و بر سر معدن‌های این کشور با هم روبه روشدند. کارتاژ بعد از شکست جنگ اول واز دست دادن جزیره سیسل متوجه هسپانیا گردید . تا از یکطرف معادن آنجا را تصرف کند که جبران جنگ اول را شود  وبا گرفتن زمین های جدید  جبران خاک های از دست رفته را نماید واز سوی دیگر با جذب مردمان آن دیار اردو زمینی خود را که ناکارآمد بود تقویه نماید . رهبری کارتاژ را در این دوره هاملیکار بارکا پدر هانیبال به عهده داشت که در جنگ های سیسل دارای تجربه بود. کارتاژ در این هدف موفق شد زیرا معادن مس ونقره در جنوب اسپانیا منافع سرشاری را در اختیار شان گذاشت. کارتاژ وروم قبلآ موافقت کرده بودند که اسپانیا را به صورت قلمرو نفوذ خود تقسیم کنند . ساگونتوم (بندروشهر ساحلی در شرق هسپانیا ) در قلمرو کارتاژ واقع بود اما روم با این شهر متحد شد وساکنان آن را به انجام فعالیتهای ضد کارتاژی تشویق کرد . اقدام روم بشدت هانیبال را که اکنون درجای پدر نشسته بود برانگیخت. واو به ساگونتوم حمله کرد . در نتیجه روم در سال 218 ق.م به کارتاژ اعلان جنگ داد .

استراتیژی هانیبال : این بار استراتیژی کارتاژ آن بود که جنگ را به خانه رومی ها بکشاند وروم را پشت دروازه خانه اش در هم بشکند. هانیبال در لشکر کشی حیرت آوری با سپاه 30000 تا 40000 نفره خود و6000 اسپ وفیل از آلپ گذشت ودر شمال ایتالیا پیشروی کرد . بعد از شکست دادن رومی ها در نزدیک رودخانه تربیا [2] هزاران تن از گل ها را به ارتش خود افزود ودر مرکز ایتالیا به پیش تاخت . بار دیگر رومی ها را در حوالی در یاچه تراسمین در اتروریا در هم شکست .

استراتیژی روم : رومی ها نومیدانه کوینتوس فابیوس ماکسیموس را به کنسولی برگزیدند که به" تاخیر انداز " ملقب شد . سنای روم در 217 ق.م پس از شکست های پی درپی , مردی بنام فابیوس را به کنسولی برگزید , وی استاد "وقت کشی " وخسته کردن دشمن بود فابیوس استراتیژی احتراز از نبرد وخسته کردن هانیبال را دنبال کرد. زیرا بدون خطر نبرد رویا روی با هانیبال , به تاکتیک تاخیری یا دفع الوقت ( جنگ فرسایشی)  روی آورد . تا سرعت پیشرفت سپاه کارتاژ را کند نماید . هانیبال امید وار بود که کنفدراسیون روم را در هم بریزد وشهرهای ایتالیائی را از روم دور سازد . این سیاست ثمر نداد وهمه آنها عملآ به روم وفادار ماندند. استراتیژی فابیوس در آن زمان چندان مورد تایید نبود . رومی ها که قدرت مخوف فرماندهی هانیبال را باور نداشتند , سال 216 ق.م سپاه بزرگ مرکب از 86 هزار لژیونر را به فرماندهی وارون که سردار مغرور وجنگ طلب بود , روانه جنگ کردند. که روی در روی هانیبال بایستند که البته خطای بزرگی کردند . این جنگ که بنام جنگ کانای ( کان ) یاد می شود هانیبال اردوی روم را نابودکرد ویکی از جنگ های مشهور تاریخ باستان است.

محاربه میدان کان : 216 سال قبل ازمیلاد در وادی ( ناپولی ) در جنوب ایتالیا بطرف چپ نهر اقیدوس در جوار میدان کان  در 16 کیلومتری کرانه های دریای ادریاتیک به تحت قومانده جنرال (وارو )  اردوی 79000 نفری روما (روم ) , ویک اردوی 50000 نفری کارتاژها به تحت قومانده آنیبال موجود بوده ومحاربه میدان کان بشکل ذیل جریان نمود

 تکتیکهای  جنگی هانیبال : هانیبال وارو را براي جنگ  به دشتي پهناور،‌ كه براي حملة ‌سواره نظام دلخواه بود، یعنی در دشت کانكشاند. اردوی روم که قبلا در سه محاربه در اثر عدم موافقه بین قنسل های آن مغلوب شده بود بتحت شرایط غیر طبیعی به اجرای محاربه مجبور وقوت موجود خود را قرار یکه در کروکی مشاهده می شود ترتیب نموده بودند.

طرز تعبیه قوت ها : اردوی 55000 (وارو ) به اسلحه ثقیل مجهز وبه عمق 34 صف بحال یک قوت مصادمه کثیف جمع و6000 نفر قوت سواری بدوجناح آن ترتیب و8000 نفر قوت دیگر که با اسلحه خفیفه پیاده مجهز شده بودند. در پیشروی جبهه وجناح تقسیم گردیده بودند. اما باالمقابل آنیبال مرکز را ضعیف ومرکز ثقلت را به هردو جناح تاسیس کرده بود .( مرکز ضعیف جناحین قوی ) . علاوه بر آن آنیبال 4000 نفر سواری خود را که حایز تعلیم وتربیه عالی بودند بجناح راست و6000 سواری کارتاژ ها بجناح چپ ترتیب شد. سواری کارتاژها نسبت به سواری رومی ها دوچند قوی بود.

طرز جریان محاربه :

 محاربه با اسلحه خفیفه وتعرض سواری قوای  روم شروع گردید هانیبال سپاه خود را به شکل هلال در آورد واجازه داد لژیونر های رومی به قعر (عمق ) این هلال نفوذ کنند. " گلها را در قلب سپاه گذاشت،‌ چون بيم داشت كه بگريزند. چنين نيز شد،‌ وهانیبال نیز همین را می خواست  و هنگامي كه روميان به تعرض به قلب قوا پرداختند گلها عقب نشتند ورومی ها پیشروی کردند. در این اثنا  هانیبال ‌ به سربازانش فرمان داد تا راه را بر دو جناح روميان ببندند. " و آنگاه سواره نظام را امرکرد سواری های جناح راست رومی ها را پارچه وتیت وپاشان نموده واز عقب به استقامت جناح راست دشمن تعرض خود را توجیه کنند .  سواری هائیکه بطرف جناح چپ دشمن بود نیز به تعرض پرداخته وباین صورت دشمن از عقب جبهه بتعرض مواجه گردید. ودر عین حال جناح چپ آن نیز برهم خورد ودر نتیجه , محاربه یک شکل مستطیل را بخود گرفته ورومانیها بداخل مستطیل مذکور احاطه و55000 رومانی آهسته آهسته داخل چمبر آمده  وامحاء گردید. سپاه روم در محاصره افتاد،‌ امكاني براي جنگ و گريز نيافت ضمنآ اردوگاهی که در کنار نهر موجود بود(قوای محافظ )  نیز بتعرض کارتاژمواجه گردید ودر نتیجه حرب 20000 نفر اسیر 16000 نفر فرار ومتباقی قوای رومیها امحا گردید. وآنیبال تنها در حدود 6000 نفر ضایعات داده بود . نبرد کان که شاهکار نظامی هانیبال محسوب می شود , منجر به مرگ واسارت  80 هزار لژیونر رومی شد. رومی ها با وجود برتری دو بر یک,  تن به یکی از سخت ترین شکست های تاریخ دادند

نتایجیکه از محاربه میدان   کان استخراج شده است :

 1-   نتیجه را در جبهه نه بلکه از جناحها وعقب باید گرفت.

 2-  برای امحای دشمن تنها از یک جناح نه بلکه از هردو جناح دشمن را احاطه باید کرد .

 3- همیشه مرکز ثقلت را تشکیل نمودن

 4-  در اثنای گرفتن نتیجه قطعی از تمام قوا استفاده کردند وهیچ کدام آن را بدون استفاده نباید گذاشت .

 5-  از سرعت حرکت وتاثیر سلاحهای دست داشته بصورت اعظمی استفاده نمودن 

 6-  تاثیر احوال روحی ومعنویات عساکر را مدنظر داشتن .

محاربه میدان کان ( آنیبال در مقابل رومی ها ) نمونه است از محاربات دوره قدیم که تقریبآ اکثر اسا سات آن تا امروز باقی مانده اما شکل استعمال وتطبیق  قوا ووسایط فرق کرده است. امروز هم بعوض سواری ( قوا سواره ) همان وقت , تانک وزرهپوش عین وظایف را اجرا وسلاح نوکلیر (سلاح هسته ایی ) احاطه وسیعه را اجرا میکند .[3]

هانیبال بعد ازین پیروزی در حالیکه روم رانیز تهدید میکرد ومدت پانزده سال موجب وحشت ونگرانی انها شده بود هیچگونه کمک از کارتاژ دریافت نکرد. رومی ها هنوز دلسرد نشده بودند واگرچه از قدرت طراحی هانیبال اگاه بودند , توانستند از اندرز های فابیوس نیز بهره بگیرند . نظامیان رومی اینبار به دنبال فرسایشی کردن جنگ رفتند. چرا که می دانستند هانیبال نمی تواند کمکی از کاتاژ دریافت کند. در 215 ق.م روم به کمک ثروت خود دیگر بار سپاه عظیم را به فرماندهی سردار ماهر بنام مارسلوس تجهیز کرد وی در همان سال برای اولین بار در جنگی در حوالی شهر نولا هانیبال را شکست داد وی سپس سیراکوز را محاصره کرد, وبا کمک اهالی شهر کارتاژی ها راشکست داد.

سخت ترین ضربه بر انیبال اردو کشی موفقیت آمیزی هسپانیا بود که در سال 211 در شبه جزیره آیبری توسط یک جنرال 24 ساله رومی کارنیلیوس سکیپیو براو وارد شد و هانیبال که قسمت اعظم اکمالات خودرا از هسپانیا در یافت میکرد از دست داد. زیرا در 207 ق.م در کنار رود خانه متور سپاه کارتاژ به فرمانده هاسدروبال (برادر هانیبال ) از رومی ها شکست سختی خورده وکشته شد. اکنون کارتاژ  در نبرد های اسپانیا وسیسل شکست خوردند ودر ایتالیا نیز تنها بود وروم برای جنگ های بعدی در افریقا برسرخاک اصلی دشمن آماده می شد. روم در سال 204 ق.م با انعقاد قرار دادی با پادشاهی نومیدیه ( که در شمال الجزایر امروزی قرار داشت ) کارتاژ مرکزی را به خطر انداخت. در همین زمان لشکر های رومی در کارتاژ پیاده شده ودولت کارتاژ  مجبور شد تا هانیبال را از ایتالیا فرا بخواند.  با آمدن هانیبال جنگ زاما درگرفت.

جنگ زاما : Zama :نبرد قطعی سرانجام در سال 202 ق.م در نزدیکی زاما در جنوب کارتاژ در گرفت. هر چند انیبال کوشید با داخل ساختن 80 فیل به قلب سپاه روم نفوذ کند ولی رومیان به علت برتری سواره نظا م پیروزشدند و انیبال حاضر به مذاکره شد که تمام غنایم بدست آمده از جنگها را به روم بپردازد .

 در سال 201 ق.م همه اعضای سنای کارتاز به اردوگاه سی پیون (کنسول روم ) روانه شدند واو موافقت کرد که به مذاکره بپردازند . شرایط صلح سی پیون بسیار دشوار بود. به موجب این شرایط: -  کارتاژ فقط سهم بسیار ناچیز ی از متصرفات افریقائی خود را نگاه می داشت ,  بعلاوه از جنگیدن با همسایگان بدون اجازه روم ممنوع می شد . کارتاژ باید سپاه خود را مرخص میکرد .

- باید همه فیل ها ونیز ناوگان جنگی خود را به استثنائی 10 (تری یر ) تسلیم میکرد تا بدست رومیان نابود شود. کارتاژ متعهد می شد تماما غنایمی را که طی جنگها آورده بود باز پس دهد. - همه اسیران وفراریان جنگ را تحویل دهد. کارتاژ مخارج سربازان روم را درافریقا تا هنگام تخلیه آن سرزمین به عهده گیرد. بالاخره طرف فاتح غرامت سنگینی معادل 10 هزار تالان به مغلوب تحمیل کرد. برای تضمین اجرای این پیمان سی پیون حق داشت از میان عالی ترین خانواده اشراف کارتاز 100 کودک به گروگان برگزیند وانان را به ایتالیا بفرستد . از این پس کارتاژ قدرت وآزادی خود را از دست داد. زیرا رومیان بیدرنگ در امور داخلی این سرزمین مداخله کردند بطوریکه هانیبال ناگزیر شد به شرق نزد انتیوخوس پادشاه سوریه بگریزد تا او را برای نبرد تازه ای علیه روم برانگیزد وی بعدآ به آسیای صغیر  رفت و کوشید تا مقدونیه و سوریه را با خود همپیمان سازد،ولی در این کار ناکام ماند . خود او  نیز در سال184 ق.م یا در  ۱۹۰ (پیش از میلاد) با خوردن زهر خودکشی‌کرد. از آن پس کارتاژ ناچارشد سال‌هاخراجگذار  روم باشد. روم بعد از پیروزی بر کارتاژ با مقدونیه که متعهد کارتاژ بود درگیر شدند وتمامی مستعمرات  یونانی را در بحیره مدیترانه از مقدونیه گرفتند.

سومین جنگ کارتاژ ( 149 – 146 ق.م ):

سومین و آخرین جنگ پونیک 50 سال بعداز جنگ زاما رخداد که با کشتار هولناک عظیم و با نابودی کامل کارتاژ به پایان رسید.  رومی ها طی نیم قرن فاصله دو جنگ، سرسختانه تمایلات ارضی خود را در مدیترانه شرقی دنبال کردند. آن ها سه بار با خطر ناک ترین دشمن خود – مقدونیه هلنی – به جنگ پرداختند. رومی ها پس از دومین جنگ مقدونی خود را آزاد کنندگان یونان نامیدند و « فلامینوس » فرمانده سپاه روم در سال ١٦٩ استقلال یونان را اعلام کرد. پس از دومین جنگ مقدونی، بین روم و آنتیخوس پادشاه سوریه که می کوشید یک ائتلاف ضد رومی در شرق به وجود آورد، اختلافاتی به ظهور رسید که به دنبال این اختلافات سومین جنگ   در گرفت. در این جنگ روم مقدونیه را رسما تصرف و به یکی از ایالت های خود تبدیل کردند. همچنین جنبش استقلال طلبانه یونان را به شدت سرکوب کردند. رومی ها پس از پایان این جنگ، یک بار دیگر شاهد موفقیت و رشد کارتاژ شدند. آنان که نمی توانستند پیشرفت کارتاژ را تحمل کنند با بهانه عدم رعایت پیمان صلح توسط کارتاژ به آنجا حمله بردند. محاصره کارتاژ سه سال طول کشید.  سرانجام آنها به رهبر « آمیلیانوس » آن شهر را که با کمبود شدید اذوقه گرفتار شده بودند تصرف کرده و کاملا ویران کردند. سپس تمام شهر را آتش زدند به طوری که شانزده روز آتش شهر شعله ور بود. کارتاژ پس از این اتفاق هرگز نتوانست سر بلند کند. رومی‌ها بازمانده مردم کارتاژ را به بند کشیدند و به بردگی فروختند و شهر را به آتش‌کشیدند و با خاک یکسان‌کردند. این رویداد در ۱۴۶ (پیش از میلاد) رخ‌داد. رومیها این شهر مغرور و سرفراز را که عروس مدیترانه شمرده می شد به صحرای مبدل و آنرا به زمین زراعتی تبدیل کرد. ویک  تمدن دیگر در اغوش تاریخ جا گرفت.

نتیجه گیری نبرد پو نیک:  هانیبال را می توان نا پلیون زمان خود دا نست . وی سردار بسیار ورزیده ، بی باک،با هوش وبا استعداد بود اما همان اشتبا هی که نا پلیون دو هزار سال بعد مر تکب ان شد ، او نیز در 210 ق م آنرا کرد. او هنرمند بود وابداعات جالب داشت . عبور 90 هزار سرباز ودهها فیل از سرزمین های ناشناخته  کوه های مرتفع و ورود به عقب (پشت ) خطوط دفاعی دشمن ویا استراتیژی جالب او در نبرد کان (کانه ) همگی سبب تحیر وترس دشمنان او شد اما برای مبارزه با قدرت سرسخت وبی رحم روم تنها " زدن سرمار " می توانست موثر باشد . طو لا نی کردن خطوط دفا عی ، کار پشتیبا نی وا حد ها نظیر رسا ندن آذوقه ، سازو برگ و سر باز را مشکل میکند و او نتوا نست به د لیل کمی تجر به ووسیله تسخیر ، قلعه ها ، شهر های مهم ایتا لیا را بگیرد . حال آنکه لژ یونها از این شهر ها به سوی او گسیل داده  میشدند . نبرد دوم پو نیک 16 سال به طول انجا مید و درس مهمی به سرداران نظا می داد . " در نبرد های فر سا یشی ،بر نده کسی است که حو صله بیشتری از خود نشان دهد ."

منابع :

- اشپیل فوگل تمدن مغرب زمین ( جلد اول ) صفحه 191   – ترجمه محمد حسین آریا .

- دحرب تاریخ ( دگر جنرال غلام فاروق )  چاپ 1346 – صفحه 30

- غفوری ، علی ، صد جنگ بزرگ تا ریخ ، تهران :هیر مند صفحه1385