دکلمه اشعار

 

برای بببببببببشنیدن دکلمه اشعار مولانا برلینک ذیل فشار دهید

 

http://parastoha.dk/dekloma-ashar/sher-maolana.mp3

 

اموزش مووی میکر

اموزش مووی میکر

آموزش Windows Movie Maker

در هفت گام

  بی‌تردید جلوه‌های ویژه بسیار قدرتمند فیلم‌های امروزی برای همه ما جذ اب و مسحور کننده است. تولیدکنندگان میلیون‌ها دالر سرمایه‌گذاری می‌کنند تا در پوشش جلوه‌ ها و انیمیشن‌های کامپیوتری، فیلم‌ها را به خاطراتی فراموش نشدنی و ماندگار در ذهن بینندگان تبدیل کنند.

          ویندوز XP با ابزار Windows Movie Maker این نیاز ما را برطرف کرده است. این نرم‌ افزار همراه ویندوز، یک ابزار توانمند و مناسب برای ایجاد، وارد کردن فیلم‌ها و عکس‌ها از دوربین، ویرایش و ذخیره‌ فیلم‌ها و عکس‌های خانگی به شمار می‌رود. در این مقاله قصد داریم تا به بررسی کامل از نرم افزار بپردازیم.

قدم اول:  انتقال فایل‌های ویدیویی و عکس‌

اولین چیزی که قبل از آغاز عملیات ویرایش فیلم‌ها نیاز دارید، انتفال فیلم‌ها به کامپیوترتان است.

می‌خواهیم فیلم‌هایمان را با استفاده از عکس‌ها و ویدیوهای کوتاهی که قبلاً تهیه کرده ایم، ایجاد کنیم.

          به این منظور از دوربین دیجیتالی ۲/۷ مگاپیکسلی Casio Exilim EX Z۷۵۰ استفاده کردیم که می‌تواند ویدیو و صدا را نیز ضبط کند. عکس هایمان را نیز با فرمت تصویری Joint Photographic Experts Group) JPEG) به کامپیوتر انتقال دادیم و صدا را نیز با فرمت Audio - Video Interleaved) AVI ) که برای استفاده و کار در نرم‌افزار MovieMaker بسیار آسان و بی دردسر است، در کامپیوتر ذخیره نمودیم.

قدم دوم :  وارد کردن فایل‌ها به MovieMaker

          در MovieMaker یک سند جدید باز کنید و روی پیوند Import Video که در قسمت Capture Video واقع در سمت چپ صفحه مانیتور شما قرار گرفته است، کلیک کنید. پس از کلیک Import Video با استفاده از منوی پایین افتادنی Look In واقع در بالای کادر محاوره‌ای Import File به محل ذخیره فایل مورد نظر بروید. هنگامی که فایل را یافتید، با کلیک آن را انتخاب کنید. در پایین و سمت چپ کادر محاوره‌ای، بخش Import Options حاوی گزینه Create Clips For Video Files همراه با یک مربع تیک خورده، وجود دارد.

با انتخاب این گزینه هنگام وارد کردن فایل ویدیو، MovieMaker آن را برای اضافه کردن افکت‌ها و جلوه‌های تصویری به چند بخش کوچک‌تر تکه تکه خواهد کرد. اگر می‌خواهید خودتان ویدیو را برش دهید، هنگام وارد کردن آن، گزینهCreate Clips For Video Files را از حالت انتخاب خارج کنید.

قدم سوم : ویرایش فیلم

ممکن است به توانایی‌ها و امکانات یک برنامه ویرایشگر رایگان که همراه با سیستم‌عاملی همچون ویندوز ارائه شده باشد، خوش بین و مطمئن نباشید، ولی MovieMaker یک ابزار ویرایشگر قوی، قابل اطمینان و با قابلیت استفاده و کاربرد بسیار آسان است.

پس از این‌که فیلمتان را به MovieMaker وارد کردید، آن را در مدیاپلیر موجود در سمت راستِ صفحه‌‌نمایش تماشا کنید. هنگام نمایش فیلم در مدیاپلیر، نقاطی را که می‌خواهید فیلم از آن جا برش بخورد و دو تکه شود، انتخاب کنید. با کلیک دکمه Split Clip فیلم از آن نقطه برش می‌خورد و تکه بریده شده در قالب یک کلیپ جدید ایجاد می‌شود. این کلید در قسمت پایین و سمت راست مدیاپلیر قرار دارد.

 

 قدم چهارم اضافه کردن افکت و جلوه‌های تصویری

وقتی فیلم را در قالب کلیپ‌های جداگانه تفکیک کردید، گام بعدی، اضافه کردن افکت و جلوه‌های تصویری است. توجه کنید که در پایین صفحه، ردیفی از جعبه‌های خالی تعبیه شده است.‌این قسمت Storyboard نام دارد.

با کلیک کلیپ‌های مجتمع در قسمت میانی بالای صفحه و کشیدن آن‌ها به سمت جعبه‌های موجود در Storyboard ، تکه فیلم ها را به داخل جعبه‌های مورد نظر هدایت کنید. وقتی کلیپ‌ها را در جاهای صحیح منظم کردید، می‌توانید افزودن افکت‌های تصویری را آغاز کنید.

دو الگوی اصلی برای ویرایش وجود دارد که می‌توانید از آن‌ها استفاده کنید: Video Effects و Video Transitions.

Video Effects اصلاحاتی مانند افزایش یا کاهش روشنایی و نور، تغییر رنگ یک کلیپ یا افزایش و کاهش سرعت نمایش فیلم را شامل می‌شود. روی پیوند View Video Effects کلیک کنید تا ببینید MovieMaker در این بخش چه نمونه‌ها و امکاناتی را ارائه داده است.

اگر خواستید یک تکه کلیپ دیگر را به قسمتی از فیلمتان بچسبانید، کافی است با کلیک و کشیدن کلیپ جدید به محل مناسب، آن را در جای مورد نظر قرار دهید.

به طور مشابه، می‌توانید جلوه‌های بصری Video Transitions را در میان دو کلیپ از فیلم قرار دهید. این‌ها تکنیک‌ها و جلوه‌های بصری جالبی برای پایان یک صحنه و آغاز صحنه بعدی هستند که توجه بینندگان را به خوبی جلب می‌کنند.

قدم پنجم : کار‌ ‌با Video Transitions

کار‌ ‌با Video Transitions شبیه Video Effects است. تنها به جای کشیدن یک Video Transition روی یک کلیپ، باید آن را روی مربع‌های کوچک میان دو کلیپ در Storyboard بکشید و قرار دهید. با کلیک روی Effectها و Transitionها تمام آن ها را دوباره اجرا و بازبینی کنید و سپس روی دکمه Play در مدیاپلیر کلیک کنید

قدم ششم :افزودن موسیقی متن به فیلم

یک موسیقی متن مناسب می‌تواند به جذابیت هر فیلم بزرگ یا حتی فیلم‌های بسیار کوچکی که از چینش تعدادی تصویر در کنار هم درست شده‌اند (Slideshow) کمک کند. MovieMaker به آسانی امکان وارد کردن یک فایل صوتی کامل و مناسب برای فیلمتان را مهیا کرده است.

وارد کردن فایل صوتی (Import) به طور کلی شبیه وارد کردن فایل‌های ویدیویی است. کار را با کلیک روی پیوندImport Audio or Music در قسمت Capture Video از ستون Movie Tasks آغاز کنید. سپس از منوی پایین افتادنیِ Look In برای انتخاب موسیقی مورد نظر استفاده کنید.

پس از یافتن موسیقی آن را انتخاب نمایید و به MovieMaker وارد کنید. این فایل موسیقی به انتهای فهرست مجموعه فایل های پروژه اضافه خواهد شد.

روی دکمه Show Timeline کلیک کنید. می‌توانید از این نما برای دیدن زمان کلی اجرای پروژه و کنترل هماهنگی صدا و تصویر استفاده کنید.

اگر می‌خواهید فایل موسیقی‌ای که به MovieMaker وارد کرده‌اید را به فیلم اضافه کنید، کافی است روی فایل موسیقی از میان فایل‌های پروژه کلیک کنید و آن را به قسمت مربوط به صدا در نوار Timeline بکشید. می‌توانید اندازه زمانی فایل صوتی را نیز با کلیک در قسمت Timeline و کشیدن یک لبه موسیقی برای تناسب و هماهنگی با فیلم تنظیم کنید.

گا م اخیر : ذخیره فیلم

می‌خواهید مانند هر فایل دیگری فیلمتان را ذخیره کنید. برای انجام دادن این کار، در ستون Movie Tasks واقع در سمت چپ صفحه بخش Finish Movie را بیابید.

MovieMaker چند گزینه مختلف برای ذخیره در اختیار شما قرار می‌دهد، مانند ذخیره فیلم در کامپیوتر یا روی CD، امکان فرستادن فیلم به یک دوربین ویدیویی دیجیتال، انتشار در وب یا ارسال به ایمیل در قالب یک فایل ضمیمه.

با کلیک روی پیوند Save to My Computer، گزینه ذخیره روی کامپیوتر را انتخاب کنید.

ویزارد Save Movie باز خواهد شد. در اولین جعبه متنی، نامی را برای فیلم وارد کنید. در قسمت دوم محل ذخیره فیلم را انتخاب کنید. پس از انتخاب نام و محل ذخیره‌سازی با کلیک روی Next به قسمت انتخاب کیفیت مورد نیاز برای ذخیره فیلم می‌روید. با انتخاب مقدار پیش‌فرض Windows MovieMake فیلم را با بهترین کیفیت ممکن ذخیره می‌کند.

اگر نگران کمبود فضای روی دیسک سخت برای ذخیره با بهترین کیفیت هستید، می‌توانید از گزینه‌های ذخیره‌سازی دیگر استفاده کنید. همچنین می‌توانید فیلم را برای پخش روی موبایل ذخیره کنید.

بعد از انتخاب متد ذخیره‌سازی، روی Next کلیک کنید. MovieMaker فیلم را به فرمت WMV تبدیل و در مکان مشخص شده ذخیره می‌کند.

حتی پس از پایان کامل کار و ذخیره فیلم، این احتمال وجود دارد که فکر و ایده خوبی برای افزودن به فیلم به ذهنتان خطور کند. بنابراین حتماً قبل از بستن پروژه، حتماً یک نسخه از آن را با پسوند MSWMM در مکانی از کامپیوترتان ذخیره کنید. این کار کاملاً شبیه ذخیره پروژه‌های Word یا Excel است. با انتخاب گزینه Save Project از منوی File، می‌توانید نسخه MSWMM پروژه را ذخیره کنید.

سپس نام و محلی برای ذخیره انتخاب کنید و روی Save کلیک نمایید. هر گاه خواستید ویدیو یا موسیقی جدیدی به این فیلم اضافه کنید، کافی است فایل MSWMM را باز کنید و ویدیوها، موسیقی‌ها یا جلوه‌های تصویری جدید را اضافه کنید.

نتیجه‌گیری

Windows MovieMaker یک راه مناسب برای انتقال فیلم‌های خانگی به کامپیوتر و افزودن جلوه‌های تصویری و ویرایش فیلم‌ها است. در این نرم‌افزار فایل‌های صوتی و تصویری به آسانی به محیط کاری نرم‌افزار وارد می‌شوند و نرم‌افزار جلوه‌های بصری فراوان و متنوعی را برای افزودن به فیلم و جلب توجه بیشتر مخاطبان در اختیار کاربر قرار می‌دهد.

اگر در جست‌وجوی یک برنامه ویرایشگر با کاربرد آسان برای زیباتر‌‌کردن ویدیوهای خانگی خود هستید، رویWindows MovieMaker به عنوان یک گزینه خوب حساب کنید

 

نصرالله حافظ

http://www.talash5.blogfa.com

 

نصرالله حافظ

لنده پیژندنه 

نصرالله حافظ د ميرزا نور اسلام زوی، چې په ۱۳۱۰ لمريز کال کې د ننګرهار ولايت د چپرهار په ولسوالۍ کې نړۍ ته دحافظانو په کلي کې نړى ته سترگې غړولې دي. زده کړې ده خپلې لومړنۍ زده کړې د خپل کلي د چپرهار په لومړني ښوونځي کې پای ته رسولي دي او نورې زده کړې يې په ۱۳۳۱ لمريز کال په کابل کې بشپړې کړې ، د فراغت نه يې وروسته د ښوونې او روزنې په وزارت کې ښوونکی شو ، چې د خوشحال خان په ښوونځي کې د ښوونکي دنده درلوده، او په ۱۳۳۳ لمريز کال کې پښتنۍ تجارتي بانک ته تبديل شو او هلته يې د ((وېسا)) د مجلې مسلکي غړۍ شو و هلته يې په هغه مجله کې چې د پښتني بانک له خوا خپرېدله نږدې پنځه يا شپږ کاله کار وکړ

په ۱۳۳۹ لمريز کال کې د پښتون غږ د مجلې مرستيال او په همدغه کال کې د راډيو د مراقبت د مرستيالۍ دنده هم ور په غاړه شوه او وروسته بيا د راډيو د روزنې د ادارې د پښتو برخې چلوونکی وټاکل شو. په ۱۳۴۳ لمريز کال کې د راډيو د تدقيق مدير او د هنر او ادبياتو د ادرې مرستيال وټاکل شو. څه موده د راډيو د روزنې د ادارې د ټولنيزو خپرونو د مديريت دنده ور په غاړه شوه. په راډيو کې يې د پښتو ډرام او ډيالوک د مدير په توګه هم دنده سرته رسولې ده.

په ۱۳۵۳ لمريز کال کې د راډيو د انسجام مدير او د هنر او ادبياتو د ادارې مرستيال ؤ، په ۱۳۵۸ لمريز کال کې د پښتو او بلوڅو د خپرونې لوی مدير او له ۱۳۵۹ لمريز کال راهيسې بيا تر نن پورې د راډيو د هنر او ادبياتو په اداره کې کار کوي. د نصرالله حافظ شعرونه د ۱۳۳۱ لمريز کال راهيسې د هېواد په رسنيو کې په ډېره پيمانه خپاره شوي دي.

نوموړي ګران او تکړه شاعر ډېرې ادبي او کلتوري جايزې ګټلي دي، چې يوه له هغو څخه په ۱۹۸۲ زېږديز کال کې يې شعرونو د افغان او شوروي د سولې او دوستۍ جايزه تر لاسه کړې ده، همدا ډول د حافظ صاحب يوه اثر چې د (مينې ډيوه) نوميږي په ۱۳۳۱ لمريز کال کې يې د رحمان بابا ادبي جايزه وګټله، د (ننګ) په نامه د ده يو بل اثر دی، چې په ۱۳۳۲ لمريز کال کې يې لومړۍ جايزه وګټله، د (بېدارۍ غږ) په نامه يې بل اثر دی، چې په ۱۳۳۴ لمريز کال کې يې ادبي جايزه وګټله، د (شاعر مرګ) تر سرليک لاندې يې يو بل اثر دی، چې په ۱۳۴۰ لمريز کال کې يې ادبي جايزه وګټله، او (د سباوون نغمه) د حافظ صاحب يو بل اثر دی، چې په ۱۳۵۳ لمريز کال کې يې ادبي جايزه وګټله او د ۱۳۵۷ لمريز کال نه را په دېخوا تر اوياوو کلونو پورې د حافظ صاحب ټولو شعري ټولګو ادبي جايزې ګټلې دي .

نصرالله حافظ ډېرو بهرنيو هېوادونو ته کلتوري سفرونه کړي، چې د هغو له ډلې څخه لومړی سفر د سعودي عربستان هېواد له خوا د اطلاعاتو او کلتور وزارت ته يو بلنليک راغلی هغه هم د حج لپاره، چې د اطلاعاتو او کلتور وزارت د نصرالله حافظ غوندې ليکوال ورته کافي وبوله او هغه ته يې دا وياړ ور وباښه، چې د سعودي عربستان ته حج لپاره سفر وکړي، کابو يوه مياشت په سعودي عربستان کې و، ډېرې کلتوري مؤسسې يې وليدلې او ويې ارزولې. حافظ صاحب پنځه وارې شوروي اتحاد ته تللی دی او په دې ټولو سفرونو کې يې کلتوري موضوعات څېړلي، ليدلي او ارزولي دي. د حافظ صاحب وروستۍ صفر د عراق هېواد پلازمېنې بغداد ته و، چې په بغداد کې د صدام حسين په وخت کې به شعري جشنونه کېدل، چې د همداسې جشنونو اتم جشن ته يې حافظ صاحب بللی و، چې يو کلتوري سفر و او کابو يوه مياشت يې په عراق کې تېره کړله، ډېرې فرهنګي کړۍ او مؤسسې يې وليدلې او د عراق د مهمو ښارونو څخه يې ليدنه هم وکړه. يوه بله خبره، چې په دغه سفر کې يې هند هم وليد، ځکه په هغه وخت کې ايران د افغانستان الوتکې ته اجازه نه ورکوله، چې د ايران په خاوره کې کښيني، نو ځکه د حافظ صاحب الوتکه د هند د ډهلي له لارې عراق ته لاړه.

حافظ صاحب پنځه پنځوس کاله په راډيو افغانستان کې د پښتو ادبياتو په برخه کې کار کړی دی. له کومې ورځې چې حافظ صاحب په راډيو افغانستان کې په دنده ګمارل شوی دی د پښتو تصنيفونه او يا هغه سندرې، چې د سندرغاړو (ښځينه او نارينه) له خوا په راډيو کې ثبتېدلې د هغو ټولو اصلاح د حافظ صاحب له خوا کېده په مختلفو موسسو کې يې کار کړى دى خودکارزياته برخه يې راډيو افغانستان وۀ چې ٥٥ کاله يې هلته دنده ترسره کړې ده. ډيره موده يې دراډيو افغانستان دهنر اوادبياتو په څانگه کې کار کاوۀ . ليکنې يې کولې شعرونه يې ليکل اوکيسې يې ليکلې . ډېر نکلونه يې له فارسي نه پښتو ته اړولي دي . خپل شعرونه يې پخپله لوستل اودکلمه کول به يې . ښاغلي حافظ ددرنو مشاعرو وياند اوانانسر وو. خپل اوپردي نظمونه يې پخپل ښکلي غږ کې زمزمه کړي اودکلمه کړي دي. درې زامن اودوې لوڼې لري اودکابل په شاشهيد کې اوسيږي.

حافظ صاحب په راډيو افغانستان کې د دغو لاندينيو خپرونو لپاره ليکنې کړې دي: سهارنۍ نزرانه، د حق پتنګان، شومه دم انګازې، از هر چمن سمنې، زرغون ټال، د ادب وږمې، هنر او ژوند، څپې، د نکريزو پاڼه، د طاووس بڼکه، د معرفت سمونه، د نيسان غږ، او نورې. چې د دغو ټولو خپرونو توکي د راډيو افغانستان په آرشيف کې خوندي دي. نصرالله حافظ په ۱۳۷۴ لمريز کال کې خپل تقاعد واخيست، چې نور وخت په ارام په خپل کور کې تېر کړي. او د حافظ صاحب اوسنۍ بوختياوې د زړو او پخوانو کاغذونو نوي کول دي، هغه په دې خاطر چې ډېرې ادبي پنځونې يې کړي دي، چې هغه ټول سره راټول کړي او د اوسمهال او راتلونکي مهال وګړو ته يې د ګټورې ادبي پانګې په ډول جوړ کړي. حافظ صاحب په ډېرو ادبي آثارو ډېرې ادبي مقالې ليکلې دي، چې په د وخت په ورځپاڼو کې خپرې شوې دي. حافظ خپله ټوله پاملرنه ژباړې ته ګرځولې ده او خپل ډېر کار يې هم د ژباړې په برخه کې کړی دی.

د رحمان بابا، خوشحال بابا، استاد حمزه بابا، استاد راحت زاخيلي، استاد قيام الدين خادم او نورو په ادبي اثارو ډېرې او د پام وړ ادبي څېړنې کړې دي او تر اوسه يې لا کوي، چې د څښتن تعالی څخه ورته د اوږد عمر او د ادبي برياوو غوښتونکی يم.

 

د نصر الله حافظ د شعر ځانګړنتياوې

حافظ صاحب د پښتو معاصر ادب يو داسې ځلانده ستوری دی، چې د پښتو ادب به د ده هغه چوپړ چې پښتو ادب ته يې کړی دی، هېڅ هېر نه کړي او په کلونو کلونو به د چوپړ کولو په وياړ لمانځل کيږي.

حافظ صاحب خپلې لومړنۍ ازموينې په نظم کې کړي دي، چې په هغه مهال کې پښتنو او بلوڅو ډېر تند حرکت کاوه او هره شپه به د پښتونستان په پروګرام کې د حافظ صاحب يو شعر خامخا خپرېده، چې د هغو ټولو نظمونو څخه يې د تاترې په نامه يوه ټولګه جوړه کړې ده، چې د سرحداتو او قبايلو چارو وزارت له خوا ورته د چاپ پسول اغوستل شوی دی.

تر هغه پورې چې د ابوالمراد حمزه شينواري غزونې ټولګه کابل ته راورسېده، د هغه مهال ځوانانو؛ لکه: سېلاب صافی، محمدخان فضا، ممنون صاحب، خليل زی صاحب، استاد زيار، حافظ صاحب او نورو په غزل ويلو پيل وکړ، چې حافظ صاحب خپل ځان د ادب په دې ډګر کې هم و آزمويه، چې بريالی ترې ووت او د دغو هڅو په پايله کې يې پښتو ادب ته ډېرې غزليزې ټولګې پنځولې دي؛ لکه: ستا د چم ګلونه، مات ستوري، دردونه تکلونه، او زړې پګړۍ په نامه دي، چې په کتابي بڼه چاپ شوي دي.

ده د ژوند په هر ډګر کې شعر ويلی دی، د بېلګې په ډول د ښوونکي په اړه د ده لومړی شعر چې د ښوونکي د مقام د لوړتيا لپاره يې په ۱۳۳۵ لمريز کال کې ليکلی و او د مور په برخه کې يې هم ډېر زيات شعرونه ويلي دي، چې دوو شعرونو يې د مور د ورځې لومړۍ درجه جايزه هم تر لاسه کړې ده.

د پسرلي او بهار په هکله يې هم بلا ډېر شعرونه ويلي دي، چې که راټول کړای شي، نو يوه بشپړه پسرلنۍ ټولګه ترې جوړېدای شي. د ښوونځي د ماشومانو، د ملي وحدت او د کورنۍ جنګ جګړو په اړه يې د (کابل شهيد شو) تر سرليک لاندې ډېر شعرونه ويلي دي، چې د هر يو په راټولېدو سره به يوه بشپړه شعري ټولګه ورځينې جوړه شي. راځو د حافظ صاحب د شعر ځانګړنو ته، د ده په شعر کې دا څو لانديني ټکي ډېر د پام وړ دي: لومړی دا چې د فورم له پلوه د حافظ صاحب په شعر کې منلو شويو پخوانيو شعري چوکاټونو ته ډېره زياته پاملرنه شوې ده.

کله کله نوي شعر هم ليکي، خو ډېر لږ يې خپل پام دې برخې ته را اړولی دی، دا ځکه چې د هغه د شعر اساسي برخه د شعر فورم دی او بله دا چې د ده په شعر کې زموږ د وګړو د ژبې ډېر رنګه مفاهيم او د وګړو د ژوند ځانګړنې په کې انعکاس مومي، ډېرې سوچه کلمې او ترکيبونه په کې پيدا کيږي؛ که دا :

د اوسېلو په ستغ چې ستړی شولې                  کم شوې اخر د زړګي زوره زما

حافظه په دې کې ګيله منده نه يم                     کونډۍ د بخت چې شوه نسکوره زما

مايې لا په زلفو لاس ايښی نه و                     چرګو نارې وکړې شپه سبا شوله

 

 

د ده په اړه د نورو ليکوالو اندونه

د ښاغلي حافظ په اړه د لرې او برې پښتونخوا ليکوالانو او اديبانو بېلابېلې ليکنې کړې دي او هر يوه د حافظ د شاعرۍ په اړه نظر لرلی ده، چې دلته به زه حافظ صاحب د ځينو شاعرانو او ليکوالانو په وينا دروپېژنم او د هغوی اندونه او ليدونه به د حافظ په اړوند ستاسو درنو مخ ته کېږدم.

د هېواد نامتو مشر ليکوال او شاعر عبدالله بختانی خدمتګار هم په حافظ صاحب يو څه ليکلي دي، چې دلته به يې د ځينو خبرو يادونه وکړو:

نصرالله حافظ چې کله په ښه او بدو پوه شو، نو په شعر ويلو يې پيل وکړه، زما په ياد دي، چې په ۱۳۳۲ لمريز کال کې زه په پښتو ټولنه کې د زېري مدير وم، موږ د استاد حمزه شينواري دا غزل شاعرۍ لپاره طرح کړی و:

فطرت کړ ګل ته غږ چې له اغزو سره راځه                 بلبل ته اشارت چې له نغمو سره راځه

ځوان حافظ په دې لړ کې خپل غزل راوړ او په زېري کې خپور شو، دا يې لومړی شعر و، چې په اخبار کې خپور شو، له هغه دمه تر دې دمه زه او حافظ دواړه سپين ږيري شوي يو. زه يې د دوستۍ افتخار لرم، ډېر خوښ يم، چې اوس زما د شاعر اشنا غږ د شمشاد له څوکې خپور شوی دی، تاترې ته رسېدلی او د وطن دې خوږ ژبې بلبل، ستا د چم ګلونه په غزلو کې ستايلي دي. حافظ صاحب په خپلو شعرونو کې د اولس شاعري او د پښتو د پخوانيو شاعرانو شعري عنعنې ته په ښه او درنه سترګه کتلي او په ښه ډول يې دوام ورکړی دی او غنا يې وربښلې ده.

زموږ د پښتو ژبې يوه باغي او په پښتو او پښتنو مين شاعر اجمل خټک هم د حافظ صاحب په اړه خپل نظر داسې څرګندوي:

دی د لرې او برې پښتونخوا په شاعرانو کې د لوړ مقام څښتن دی، په دواړو –لر او بر- کې ډېر قدر او شهرت لري. د محبوبيت وړ په دې وجهه هم دی، چې دی ښکلی شعر تش د هنري ښکلا لپاره نه وايي او نه يې د خپلو شخصي جذباتو ، وارداتو او احساساتو د اظهار لپاره ليکلی، بلکې د ټولنې تاريخ، د پښتونخوا د اولسونو د نن او پرون ارمان په داسې انداز کې بيانوي، چې سړی خوند او پند ترې اخلي او همدا ډول د مهابڼ شپونکی، د اېلبندونو کوچۍ، د پېښور يونيورسټۍ يو ګلالی او د پوهنتون يوه ملالۍ ترې يو شانته خو، جوش، ولوله او غورزنګ اخلي.

زه په خپله د شاعرۍ د ټولو اړخونو د ژورې مطالعې يو طالب العلم يم او دا مې پر ځان لازم ګڼلې ده، چې د پښتو د شعر او فن د بشري او ملي اړخ سره ډېر نږدې پېژندګلوي پيدا کړم.

په لړ کې زما ډېره دلچسپي د حافظ او د ده د شعر او فن سره ده، ځکه په دعوې سره ويلی شم، چې نه يوازې د ده شعر خوند او ژوند لري، بلکې د ده شخصيت هم د ده د شعر غوندې خوږ او اثر ناک دی.

نو ځکه دی په نورو زلمو کې ادبي او هنري صنعتونه را لړزوي او د نوي عصر زلمي شاعران ترې رنګ او ترنګ اخلي په دې لحاظ دی يوازې خپله شاعر نه دی، بلکې د وطن په ښکلې لمن کې د شعر د بهار يو داسې وږمه ده، چې ډېرې غوټۍ او غونچې پرې موسيږي او غوړيږي.

د حافظ آثار

حافظ صاحب دومره ډېر آثار لري، که ټولو ته د چاپ په ګاڼه وپسولل شي، نو يو بشپړ کتابتون به ترې نه جوړ شي، حافظ صاحب د ژوند د هر ډګر په برخه کې شعرونه ويلي دي، چې په هره برخه کې ورنه ډېرې ښې ټولګې جوړېدای شي. اوس به د حافظ صاحب چاپي آثارو ته لږتم شو او ورسته به په خپل وار سره د ناچاپو آثارو کړکۍ ورپرانيزو:

چاپ شوي آثار

1.         د نغمو کاروان - دا د راډيو په آرشيف کې د پښتو ثبت شويو سندرو او ترانو ټولګه ده، د غه اثر په۱۳۵۶ لمريز کال کې د پښتو د چاپي آثارو د نړيوال سيمينار په وياړ د بيهيقي کتاب خپرولو د مؤسسې له خوا خپور شوی دی.

2.         د شمشاد هسکې څوکې - دا د حافظ صاحب د شعرونو لومړۍ ټولګه ده، چې د ليکوال ټولنې له خوا په ۱۳۶۲ لمريز کال کې خپره شوې ده.

3.         ستا د چم ګلونه - د حافظ صاحب د شعرونو بله ټولګه، چې په ۱۳۶۵ لمريز کال کې د چاپ او خپرولو د دولتي کمېټې له خوا چاپ او خپره شوه.

4.         ستا د چم ګلونه - د حافظ صاحب د شعرونو بل غونډ ده، چې په ۱۳۶۵ لمريز کال کې د چاپ او دولتي کومېټې له خوا چاپ شوې ده.

5.         سهارنۍ نذرانې - دا د هغې خپرونې نوم دی، چې کابو څلوېښت کاله حافظ صاحب ورته کار وکړ.

6.         د حق پتنګان - دا د يوې بلې خپرونې نوم دی، چې حافظ ورته ليکلي توکي برابرول، چې اوس هم په راډيو کې خپريږي.

7.         د اتم ټولګي تاريخ - د اتم ټولګي تاريخ کتاب يې په پښتو ژباړلی دی، چې په ۱۳۴۴ لمريز کال کې چاپ او خپور شوی دی، دغه کتاب د پښتو ژبې د زده کوونکو لپاره چاپ شوی دی.

8.         مات ستوري - دا هم د حافظ صاحب د شعرونو ټولګه ده، چې ډېر ښايسته او خوندور شعرونه يې په کې خوندي کړي دي.

9.         تاترې

10.       دشمشاد له هسکې څوکې

11.       مات ستوري

12.       گردونه اوتکلونه

13.       زړه پگړۍ اونور

ناچاپه آثار

حافظ صاحب په نظم او نثر کې ډېر ناچاپ آثار لري، چې ځينې به يې د ياد کړو:

1.         د مينې ډيوه - د حافظ صاحب اثر دی، چې په ۱۳۳۱ لمريز کال کې يې د رحمن بابا ادبي جايزه اخيستې ده.

2.         ترانې - دا د هغو سندرو ټولګه ده، چې په راډيو افغانستان کې د ښځينه او نارينه وو هنرمندانو له خوا ثبت شوې دي او اوس په آرشيف کې پرتې دي، کابو زر سندرې په دغه غونډ کې راغونډې شوې دي.

3.         په جاپان کې اسلام - د حافظ صاحب يوه بله ژباړه ده، دا يې رشاد صاحب ته ورکړې وه، چې چاپ ته يې برابره کړي، خو د مرګ څپېړې وواهه او د استاد سره يې ژباړه پاتې شوه.

4.         د لنډو کيسو ټولګه - دا د حافظ صاحب د کابو شلو لنډو کيسو ټولګه ده، ډېرې ښې او په زړه پورې کيسې يې ليکلې دي.

5.         د ننګ په نامه - د حافظ صاحب يو بل اثر دی، چې په ۱۳۳۲ لمريز کال کې يې ادبي جايزه اخيستې ده.

6.         د بېدارۍ غږ - يوه بله شعري غونډ ده، چې په ۱۳۳۴ لمريز کال کې د ادبي جايزې په اخيستلو بريالۍ شوه، په دې شعري غونډ کې ټول مسدس يا شپږيز شعرونه دي، چې شمېر يې څلورسوو ته رسيږي.

7.         د سباوون نغمه - يوه بله شعري ټولګه ده، چې په ۱۳۵۳ لمريز کال يې ادبي جايزه واخيسته.

8.         مات وزرونه - دا د جبران خليل اثر دی، چې حافظ صاحب په نظم ژباړلی دی، چې ډېرې په زړه پورې مکالمې په کې شته دي.

9.         د اسلام سياسي تاريخ - يو ډېر په زړه پورې کتاب دی، چې اوس يې په ژباړلو بوخت دی، تر اوسه يې څو بابونه ژباړلي دي.

10.       د حضرت محمد (ص) د وړکتوب کيسې - په دې کتاب کې د حضرت محمد (ص) د وړکتوب ټولې کيسې راغلي دي، چې د مصر د مشهور ليکوال تيتيم جاوېد ليکلی دی، چې په دري ژبه باندې د علامه سلجوقي له خوا ژباړل شوی او پښتو ژباړه يې د حافظ صاحب له خوا شوې.

11.       ويرنې او ستاينې - دا يې يو بل ناچاپ اثر دی، چې د ځينو پاخه شاعرانو، ليکوالانو، اديبانو اوشاهانو په باب يې شعرونه ويلي دي او يايې د ځينو پېژندل شويو شخصيتونو، پوهانو، عالمانو، ليکوالانو او شاعرانو په علمي سيمينارونو کې ګډون کړی ويلې يې دي.

12.       د سولې علم بردار - دا دهغو شعرونو ټولګه ده، چې حافظ صاحب د پښتنو د ستر مشر خان عبدالغفار خان د جد او جهد او په دغه لار کې د عملي ګامونو د پورته کولو په باب يې ويلي دي او چې کله دغه سوله خوښوونکې شخصيت وفات شو، بيا يې څو شعرونه د هغه په ويرنه کې ويلي دي، چې شمېر يې شپېتو ته رسيږي.

13.       پردېسه مينه - دا د حافظ صاحب يو يونليک دی، چې کله د حج په سفر تللی و او بيا بغداد ته يې سفر وکړ او له هغه وروسته بيا پخواني شوروي اتحاد ته په سفرونو تللی و، په نظم او نثر کې يو يونليک دی.

14.       مرسته - دا د هغو شعرونو ټولګه ده، چې په کې يې د هېواد د خوارانو، غريبانو انځور اېستلی دی او د افغاني سرې مياشتې کړه وړه او انساني مرستو ته يې په کې اشاره کړې ده.

15.       حبابه - دا د هغو کيسو ټولګه ده، چې د امويانو د کورنۍ د يوه خليفه يزيد بن عبدالمالک د مينې په باب په زړه پورې خبرې په کې راغلې دي حافظ صاحب دغه کيسې د طبري په تاريخ کې کتلې او بيا يې په پوره هنري بڼه په پښتو مثنوي کې ژباړلي دي.

16.       کابل شهيد شو - دا دهغې شعري ټولګې نوم دی، چې دکورنيو جګړو په وخت کې يې د ورځنيو يادونې په نوم شعرونه ويلي دي او د هر شعر سره يې د شعر ويلو سبب هم ليکلی دی، چې د هر شعر سره يې نېټه ثبت کړې او ليکلې ده.

17.       غيرتي ربۍ - دا يو منظوم فيچر دی، چې حافظ په نظم ليکلی دی او په کال ۱۳۴۴ لمريز کې په راډيو کې خپور شوی دی، چې د دغه فيچر راوي حافظ صاحب دی او لوبغاړي يې ف. فضلي، صايمه مقصودي، زېبا خادم او تورپېکۍ خادم دي.

18.       هغه شپه چې لمن يې سپينه ده - دا د حضرت محمد (ص) د مبارک ميلاد کيسه ده، چې حافظ صاحب د يتيم جاويد له کتاب څخه راژباړلې ده، دا ليکنه به د هر مولود شريف په نېټه د حافظ صاحب په خپل غږ کې د راډيو له لارې خپرېدله.

19.       شعري بغاوت - دا د هغو شعرونو ټولګه ده، چې په هېواد کې د څوارلس کلن مسلطه نظام په خلاف حافظ صاحب وخت په وخت شعرونه ويلي دي او خپل ملي اصالت يې د يو افغان شاعر په توګه څرګند کړي دي، چې شمېر يې سلو نظمونو ته رسيږي.

20.       منظوم ليکونه - دا د حافظ صاحب او دوستانو ترمنځ په تېره بيا د حافظ صاحب او پلار ترمنځ يې چې شعري طبعه يې درلوده منظوم ليکونه دي.

21.       د پښتو ژبې سره د زړه خواله - دا د هغو شعرونو غونډ ده، چې د بېلابېلو شاعرانو له خوا د پښتو ژبې اړوند او د پښتو ژبې سره غږيدلي دي شعرونه دي، چې حافظ صاحب راټول کړي دي او شمېر يې سلو ته رسيږي.

22.       سپرلنۍ ټولګه - دا د حافظ صاحب د هغو شعرونو ټولګه ده، چې د پسرلي په اړه يې شعرونه په کې خوندي کړي دي.

23.       د نړۍ د نامتو ليکوالانو کيسې - دا کيسې حافظ صاحب ژباړلي دي او ډېرې ښې کيسې يې په کې راغونډې کړي او ژباړلي دي.

24.       پت پالنه - د پښتو ژبې په باب د ليکوالانو او شاعرانو يادونه ده.

25.       د نړۍ د مشهورو شاعرانو شعرونه - د نړۍ د نامتو شاعرانو شعرونه يې په خوږه پښتو ژباړلي دي.

26.       پرهرونه - د غزلو مجموعه، د مينې ډيوه دا او دې ته ورته په سلګونه نورې مقالې، ليکنې او نورې ټوټې يېد هېواد په رسنيو کې چاپ شوي دي او ډېرۍ يې لا د حافظ صاحب سره په کور کې په پاڼو کې زړې شوې.

             دحافظ   شعرونه

د ميخانې بلی

راشــی، چې ډکې پيمانې واخلو                      بــلا پــــه ســر د ميخانې واخلو

شــوبه جرګه د ميکدې په نغري                     غـــچ بـــه لـه تېرې زمانې واخلو

ســاقي راواړوه د سترګو کاسې                     چې يو څه کيف د يارانې واخلو

لږ مو د زړه په رباب ګوتې کيږدی                 چې خوند د عشق له ترانې واخلو

که نور د شمعې د رڼا پسې ځي                      موږ به ايرې د پروانې واخلو

دردونه

تــاسې کـه جامونه په سر واړول                    موږه هم غمونه پــه سر واړول

تاسو د خوښۍ نشې په سر کړلې                    موږه ټول غمونه په سـر واړول

تاسو سره ګلونه کړل کتار په سر                  مـوږه سره اورونه په سر واړول

وګـــورﺉ قوت دمينتوب زموږ                      څنګه مو لوی غرونه په سر واړول

څه له مو طبيبه د لاس رګ نيسې                   اوس خو مو دردونه په سر واړول

سوي داغونه

عشقه ستا غمونه ته وخاندم که وژاړم              دې بلو اورونو ته وخاندم که وژاړم

نه د غاړې هار د چا او نه ښکلا د څڼو شوم                  دې مړاوو ګلونو ته وخاندم که وژاړم

زړه ته چې تغمه هره نغمه په زير او بم کې شي             دغه رنګ سازونو ته وخاندم که وژاړم

سم په هر قدم چې بدرګه ورسره غم راځي                    دغسې وختونو ته وخاندم که وژاړم

دي مې چې د خيال پښو کې زلفې زولنې دچا                 شرنګ د پايزېبونو ته وخاندم که وژاړم

ښه ده ته يې ووايه ستا په خوله به زه کوم                    څيرو ګرېوانونو ته وخاندم که وژاړم

جوړ مې له ګوګله لاله زار د يار د مينې شو                  دې سوو داغونو ته وخاندم که وژاړم

ته خويې شراب بولې زه وايم نه وینې دي                     ستا د لاس جامونو ته وخاندم که وژاړم

غزل

چې يې زلفې په مستۍ راواړولې                    په ناز سترګوليونۍ راواړولې

ما ادم باندې د مرګ د خوارۍ خاورې             دې د حسن دُرخانۍ راواړولې

چې پايماله يې زما د زړه ورشو کړه              کوم ښکاري دا غرڅنۍ راواړولې

چې په تورو پېغلو سترګو يې ستي کړم                        تېرې شپې يې د ځوانۍ راواړولې

تر قيامته ساقي ستا په ميو مست يم                 چې پيالې دې بېګانۍ راواړولې

شوم تورن يې چې په تورو تورو سترګو                      مينې ستا دا دښمنۍ راواړولې

ما ويل، چې به ساز نوې نغمه راوړي             تا ټپې پرې پخوانۍ راواړولې

مورې

ستا له دې ښکلي خواږه نومه شم قربان مورې               زما کعبه، زما قبله، زما ايمان مورې

ځمکه خو څه کړې قدمو کې دې هواره ښکاري              د ادب سر درته ټيټ کړی دی آسمان مورې

مورې! که ته نه وای، نو وايه زه به چېرته ومه             زه ستا په هره ساه کې وينم و ځان مورې

ما به چې تاته کله مور په وړه ژبه ويل                        تا به په سل کرتې ويلې راته جان مورې

چې په کوم وخت اوښکې زما سترګو کې وګرځېدې                     جوړ به شو ستا په مخ د سرو اوښکو باران مورې

زه به چې کله د ناخوالو څپو واخيستمه             کلک به مې ونيو په لاس کې ستا ګريوان مورې

چې ستړی وړی به له لوبو څخه راغلم کله                    نو ستا په غېږ کې به مې وغورځاوه ځان مورې

هغه چې ماسره ملګري به په لوبو کې وو                     تاته به ګران وو د ټول کلي ماشومان مورې

چې تابه پاکې جامې واغوستې په مینه راته                   له خوشحالۍ به غوړېدې د ګل په شان مورې

د مسيحا اثر دې پروت په تورو سترګو کې و                ستا يو نظر به شو زما د رنځ درمان مورې

نن چې د وخت د حوادثو سره خورم ډغرې                   دا پيدا کړی تا په ما کې اطمينان مورې

دا خو اعجاز مورې د غېږې د مکتب دی د ستا              څنګه دانا دې کړمه زه چې وم نادان مورې

د کلي ژوند د شپې په وخت د آسمان چت لاندې              تا راښودلی، پرونی تللی کهکشان مورې

ماشوم وم لوی دې کړم، زلمی دې مړم سړی دې کړمه                 کړی زما سره تا څومره لوی احسان مورې

په آللو کې به دې وې راته د ننګ سندرې                     لوی پهلوان دې کړم د تورې او ميدان مورې

خوټيږي مينه د وطن ستا د بچو په زړه کې                   موږ يو له څرمې تا روزلي فدايان مورې

خپله نېستۍ کې دې زه شته کړمه دتن په غوښو              څاڅکې شيدېدې ماته شو آب حيات مورې

هېچا دچا له غمه لويې شپې سبا نه کړلې                      ورکړی تا په دغه لاره امتحان مورې

ادې! که ته نه وای پيدا وايمه ژوند به نه و                    تا روان کړی د دنيا د ژوند کاروان مورې

جنت به خود فخر د ستا د پښو لاندې کوې                    چې تا روزلي ورته حورې او غلمان مورې

په کايناتو کې يې ځای د ځايدو نه شته دی                     عالم سترتوب ستا د نامه ته دی حيران مورې

له بابا دمه تر دې دمه تاته مور وايي               هغه چې بولي په نامه ځان د انسان مورې

تورو تيارو کې يې رڼا چې د وحدت کړه بله                  دي را لوی شوي، ستا په غېږ پيغمبران مورې

چې يې نړۍ ته حرکت د نوي ژوند ورکړلو                  دي زېږولي تا د پوهې خاوندان مورې

لا به هم مور يې ګرانې مورې درته وايمه زه                چې وي ترڅو پورې ودان دغه جهان مورې

ستا بچي ګوره چې د علم په وزرو والوتل                     له سپوږمۍ تېر شول د مونيخ په لور روان مورې

پرښتې رخه کړې زما په نېکمرغيو باندې                    چې ښکلومه ستا لاسونه مهربان مورې

په ژوندانه که څوک زما د زړه ارمان وپوښتي              ستا د ستر حق ادا زما په زړه ارمان مورې

د وطن مورې! دغه وران وطن به بيا کړو ودان             که په رښتينې باندې يو ستا فرزندان مورې

د حافظ مورې، چې د ژوندشپې په کې ته تېروې             ستا له خاطره دې جنت شي حافظان مورې

•           يادونه: حافظ صاحب دغه شعر په ۱۳۵۲ لمريز کال کې خپلې مور ته ويلی و او په همهغه کال کې يې د مېرمنو ټولنې ته ورولېږه. شعر ولمانځل شو او لومړۍ جايزه يې وګټله، چې هغه وخت د مېرمنو ټولنې ته د وخت ملکه هم راغلې وه او حافظ صاحب يې د شعر د ويلو نه وروسته خپل حضور ته وروغوښته، چې د سروزو په يوې سکې او څه پيسو يې حافظ صاحب ونازوه.

د حافظ د نثر يوه بېلګه

په هېواد کې پسرلنۍ ميلې

لکه څنګه چې طبیعت د ښکلاوو ښکارندوی او د ښکلا پېژندنه، ستاينه او درناوی په حقيقت کې د ژوندانه په اسرارو پوهېدل او په طبيعت باندې د سالم عقل لاس بری ښيي، نو له دې کبله لرغونو اريايانو لا دليک د زېږېدلو نه په لرغونو وختونو کې عادت درلود، چې سهار به له خوبه له وخته پاڅېدل او دلمر راختو ته به سترګې په لاره وو، چې کله به د لمر زرينې وړانګې د لومړي ځل لپاره د شنيليو او بوټو په پاڼو پرېوتې اود شبنم څاڅکي به يې لکه د ملغلرو هسې ځلول. نو په دغه وخت کې به دوی د سوما د شرابو نه څو غړپونه کول او وروسته بيا د خوښۍ او خوشحالۍ په سندرو ويلو به يې پیل کاوه. په ګډه به يې سندرې ويلې، په ګډه به سره نڅېدل او د طبيعت له دغې بې سارې ښکلا څخه به يې خوند او مزه اخيستله او دخپلو دغو خوښيو د مراسمو په پای کې به يې ((تيارې)) ته چې دوی به ورڅخه کرکه کوله او له منځه تللو دعاوې به يې کولې او په تېرو باندې به يې تل د رڼا د برياليتوب غوښتنه کوله په تېره د پسرلي په موسم کې چې د سوما نه به يې لوی لوی خمونه او چاټۍ ډکولې او سوما به يې دومره ذخيره کول، چې بيا يې د کال په اوږدو کې ورباندې خپله خوښي زياتوله. د اکسوس او رندوس ترمنځ او له پاميره او کشمیره نيولې په سويل کې دهند تر سمندره پورې دا اوږده او پلنه پرته ځمکه د پښت، پکتا د توکم د زېږېدو لويدو زانګو او ټاټوبی دی، د اکسوس غاړې ښکلي او ستر لرغونی بلخ د دوی د مدنيتونو ميراث دی، هندوکښ او سپين غر سمسورې درې، زرغونې لمنې او پراخه ورشوګانې ددوی د پادو او رمو د څړځايونه او د اباسين د غاړې د دوی هستوګنې پخې دېرې وې.

چې په دغو دېرو او سيمو کې به دوی دکال په لومړيو ورځو کې او بيا هم په نورو موسمونو کې ډول ‌ډول ميلې او خوشحالۍ کولې او د يو خاص ډول مراسمو په ترڅ کې به یې سرته رسولې. د اريايانو مېلې زياتره په شنيليو او د دامان د ګلونو په سينو کېدلې ځکه چې ګل اميدواري، خوشحالي او د ژوند خندا تمثيلوي. څرنګه چې زموږ مطلب په هېواد کې د ځينو پسرلنيو مېلو څخه يادونه ده، نو بايد ووايو، چې د لرغونو ميلو اصلي شکل او بڼه هم د وخت په تېرېدلو او اوښتلو سره اوښتې ده. ځينې يې په بدله بڼه پاتې دي او ځينې خو يې له منځه تللي دي.

او هغه مېلې، چې تر اوسه پورې پاتې دي، د بېلګې په ډول د پسرلنيو مېلو په لړ کې د ټولو نه لويه او ستره ميله چې ستر نوم لري، د بلخ د مزارشريف د شاه ولايت ګلاب د جنډې د پورته کولو مېله ده، چې په خامو د رندو مراسمو سره پيل کيږي. ګلاب د جنډې د پورته کولو مېله ده، چې په خاصو درندو مراسمو سره پيل کيږي، د هېواد او د هېواد نه دباندې په زرګونه خلک ورته راځي او دجنډې د پورته کولو مراسم ګوري، چې بيا وروسته دغه مېلې ته د ګل سرخ ميله وايي، ځکه چې د هغې سيمې ټولې غر او غونډۍ په سرو ګلونو کې نغښتې وي او د طبیعت شاهکاري په کې خپل ځان څرګندوي او داسې د وطن نورې مېلې.

 

سرچينې ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

             

•           حافظ، نصرالله، تاترې، کابل: د سرحدونو وزارت، ملي مطبعه، ۱۳۶۶ لمريزکال.

•           حافظ، نصرالله، د شمشاد له هسکې څوکې، کابل: د ليکوالو انجمن، د پوهنې وزارت مطبعه، ۱۳۶۲

•           حافظ، نصرالله، ستا د چم ګلونه، کابل: د کتاب چاپولو وزارت، ملي مطبعه، ۱۳۶۴ لمريز کال.

•           حافظ، نصرالله، دردونه تکلونه، کابل: د ليکوالو انجمن، ملي مطبعه، ۱۳۷۰ لمريز کال.

•           حافظ، نصرالله، زړه پګړۍ، پېښور: سېلاب صافي ټولنه، تر چاپ لاندې ده.

•           حافظ، نصرالله، ويرستاينې، کابل: صميم ادبي ټولنه، تر چاپ لاندې ده.

•           د نصرالله حافظ شخصي يادښتونه او يادونې

 

 

جنگهای فارس ویونان

جنگهای سکندر مقدونی

جنگهای سکندر مقدونی

 

1- جنگهای پلو پونیزم پیشزمینه بقدرت رسیدن مقدونیها:

بعد ازینکه فارس از یونانیها شکست خورده و یونانیان پیروز می شوند. آتن بر اتحاد دولت شهر ها مسلط می شود.و از انجا که هنوز هم نگران تهاجم مجدد پارس ها بودند , بسیاری ازدولت شهر های یونان اتحاد یهء را بوجود اوردند تا بهتر بتوانند از خود دفاع کنندانهااتحاد خود را دیلیان نامیدند. این دولت شهر ها پذیرفتند در صورت تهاجم پارس ها به یاری هم برخیزند ودر راس این اتحادیه آتن مسلط شد.

دولت شهر ها ی متحد بزودی احساس کردند  که کم کم استقلال خود را از دست میدهند. واتن در راه امپراطوری قدم بر میدارد از جمله اسپارت به این نتیجه رسید که قبل از انکه دیر شود . باید قدرت اتن تعدیل گردد بنا با همدیگر  به تدارکات  جنگی پرداختند.نطفه اولیه برای اغاز جنگیکه مدت 27 سال ادامه یافت بزودی چنین شکل گرفت : زمانی که کورينت Corinth عضو یت پيمان پيلوپو نيشن   Peloponnesian را داشت به جنگ علیه کورسيرا Corcyra  رفت .در 433  ق م کورينت از سپارتا خواست تابا استفاده از موقع دريونان سلطۀ نظامى خويش را تامین نمايد. اما بعداز عدم بدست امدن نتایج ميانبجيگرى ووساطت هر دو پيمان در عقب متحدين خويش قرار گرفتند و جنگ شروع گردید :

درین درگیری طویل نیرو های دریای اتنی ها از درگیری های زمینی اجتناب میورزیدند به خاطریکه اسپارتها (نیروی زمینی)قوی داشتند. اتنی ها ازتعداد نیرو هاو تیر زنان کمی به منظور شکست دادن عساکر پیاده نظام اسپارت استفاده مینمودند . جنگ های طویل مدت ایالت ها را مجبور میساخت تا عساکر را به طور پایدار و دایمی  مسلح نگهدارند.
لشکر کشى اتن به پيلوس  Pylos که درحدنهائی  منجر به شکست واشغال کندک ها وغند های اسپارتى گردید برخی ازان به اندازه ء وسيع وبزرگ بود که میتوان  انرا یکی از اپراسیونهای بزرگ نامید مانند لشکر کشى اتن به سيسلى Sicily که شامل چند صدکشتى و چندين قطعات وجزوتام های ( فلانژ)  بود.

درنهايت اسپارتى ها با کمک مالى فارس توانستند که دسته کشتى ها ى جنگى را توليدوتامين نموده اتن رابه شکست مواجه نمايد. در سال 404 قبل از میلاد موفقیت های اسپارتها ؛ اتنی ها را خسته ساخت لذا مبارزات طویل مدت تغییرات را  در جامعه اجباری ساخت عساکر یکه بطور دایمی موجود بود کافی نبود ایالت ها به قواء های دایمی نیاز داشتند بعضی عساکر در مقابل مزد مقرر گردید اما بحران روز بروز عمیق میشد  این بحران سیاسی و اجتماعی حکومت های یونانی را ناتوان ساخت  ، مبارزه میان این حکومت ها , در سر زمین یونان بسیاری را به هوا خواهی شاه مقدونیه بر انگیخت.

انهارهایی خود را ازاین مشکلات اجتماعی وسیاسی  در استقرار قدرت سیاسی و نظامی فیلیپ می دیدندکه در راس دولت شهر های یونان قرار گیرد. بسیاری از دولت شهرهای یونان در این جنگ درگیر وویران شدند در نهایت اسپارت پیروز ولی یونان کاملا ضعیف شد. در داخل کشور مردم نادار وگرسنه علیه اشراف بغاوت کردند. امنیت خراب گردید , اشراف یونان به مقدونی ها تسلیم شدند.

2- جنگ گرانيكوس نخستين جنگ اسكندر با داريوش سوم :

در بهار 334 ق . م . اسكندر بیست ودو ساله نیروی مرکب از سی ودو هزارپیاده وپنج هزار سواره گرد اورده واز طریق هیلسپونت  ( Hellesspont ) داردانل گذشته وارد آسياي صغير شد و جنگ اول در كنار رود گرانيكوس که حالا موسوم به كجاسو است و به درياي مرمره مي ريزد روي داد . قشون ايران در اين جا مركب بود از 20000سواره نظام ايراني وبه همین تعداد پياده نظام اجير يوناني  که در كنار راست رود گرانيكوس صفوف خود را بياراست ؛ بدين ترتيب كه سواره نظام ايران در صفوف مقدم جا گرفت و سپاهيان يوناني در ذخيره ماندند . در ابتدا چنين به نظر مي آمد كه فتح با ايراني ها خواهد بود زيرا تيراندازان ايراني تلفات زياد به صفوف دشمن وارد نمودند ولي وقتي كه سپاهيان اسكندر از گرانيكوس گذشته خود را بي پروا به صفوف ايراني ها زدند ، ايراني ها نتوانستند مقاومت نمايند به خصوص كه خود اسكندر به قلب قشون ايران حمله برده ومهرداد داماد داريوش را به زمين افكند  پس از آن قلب قشون شكافت و سپاهيان ايراني متزلزل شده فرار كردند ولي اسكندر آنها را تعقيب نكرد و به يوناني هايي كه در ذخيره بودند پرداخت . با وجود اين يوناني ها پافشاري كرده جنگ كردند و چون كمكي به آنها نرسيد ، به استثناي 2000 نفر كه اسير گرديدند ، تماماً در جنگ كشته شدند.*

 

3- جنگ ايسوس دومين جنگ اسكندر مقدوني و داريوش سوم:

 در سال ( 333 ق . م . ) در ايسّوس نزديك خليج اسكندرون داريوش انتظار ورود لشگر اسكندر را داشت. وقتیکه اسكندر از تنگه آمان گذشته به طرف سوريه رهسپار گرديد داريوش از كوه هاي آمان عبور كرده در ايسّوس اردو زد و پشت لشگر اسكندر را گرفت . انتشار اين خبر در اطراف و اكناف عالم اثر عجيبي نمود چنان كه در آتن شادي ها كردند چه مطمئن بودند كه روابط اسكندر با مقدوني قطع شده و اضمحلال لشگر او حتمي است . وليكن اسكندر همين كه وضع را چنين ديد جبهه لشگر خود را برگردانده بي پروا به سپاهيان سنگين اسلحه ايراني در ميسره حمله كرد درین مرحله از جنگ سکندر با بکار بردن سواره نظام برای حمله وپیاده نظام برای دفاع ایرانی ها را درهم کوبیده  مجبور به عقب نشینی  و فرار كردند . داريوش چون عزيمت اينان را ديدخانواده وخزنه را رها نموده خود نيز فرار نمود سکندر خزانه را تصرف وبا خانواده او با نجابت رفتار نمود. عده سپاهيان داريوش را در اين جنگ 600000 نوشته اند . در جزو اين عده 30000 يوناني اجير بودند و اين ها بعد از متزلزل شدن ساهيان ايراني مدتي پافشاري كرده و مرتباً به طرف كوه رفته مواقع محكمي گرفتند و مقدوني ها جرأت نكردند آنها را تعقيب نمايند . يكي از جهات شكست قشون ايران را از اينجا مي دانند كه چون ميدان جنگ بين دريا و كوه واقع و تنگ بود ، عده زيادي از لشگر ايران به كار نيفتاد و سواره نظام ايران نتوانست عمليات كند.

 پارامینین ( Parm nion ) يكي از سردارهاي اسكندر چادرهاي داريوش را كه مادر و زن و دختر و خواهر او در آن بودند با غنايم بسيار تصرف كرد ، داريوش در اثر اين شكست پیشنهاد صلح به اسكندر نمود که دران ايران تعهد پرداخت10000 تالان پول نقد واگذاری تمام ممالك از دجله تا درياي مغرب و بحرالجزاير به مقدونيهاوبه نکاح در اوردن دختر خود به اسكندررا داده بود ، واز سکندر درخواست شده بود  در ازاي اين گذشت ها صلح نموده خانواده داريوش را مسترد دارد . اين شرايط را اسكندر نپذيرفت و گفت كه اسرا و غنايم و غيره بر اثر فتح متعلق به او مي باشند اما در باب صلح بايد خود داريوش نزد او رفته درخواست آن را بنمايد . پس از آن اسكندر به طرف جنوب براي تسخير سوريه حركت كرد نوشته اند كه اسكندر در باب شرايط با دوست خود پارامین ین شور كرد . او گفت اگر من به جاي تو بودم قبول مي كردم . اسكندر در جواب گفت اگر من هم به جاي تو بودم قبول مي كردم . **

 

4- جنگ گوگامل آخرين نبرد اسكندر و داريوش سوم :

درسال( 331 ق م)  بعدازفتح مصر اسكندر به طرف فرات عزيمت نمود و از رود مزبور گذشته وارد بين النهرين شد . پس از آن از دجله گذشته در ساحل چپ آن پیشروی کرده تا در گوگامل نزديك نينواي سابق ( اَرْبيل كنوني ) به لشگر داريوش برخورد . سکندر از زیادی نفرات داریوش به وحشت افتاد زیرا میدانست که یک شکست تمام فتوحات اورا باطل خواهد ساخت، سربازانش اورا تسلی میدادکه :" اعلیحضرتا !تشویش به خود راه ندهیدواز زیادی نفرات دشمن نه هرسیدزیرا بوی پشم بزی که از ما بلند میشودکافییست انهارا فراری دهند." سکندر شب را به بازدی زمینهای که فردا یش نبرد گاه میشدسپری کرده قربانیهای زیادی تقدیم خدایان کرد.***

 پیروزی او قاطع بود اززمان عبور قشون اسكندر از فرات تا ورود آن به گوگامل فرصت هاي خوبي براي داريوش پيش آمد ولي او از اين مواقع هيچ استفاده نكرد .  نخست اینکه جلگه بين النهرين که براي عمليات سواره نظام ايران بسيار مساعد و با ترتيب دستجات ممكن بود به سبك جنگ گريز صدمات زياد به قشون اسكندر وارد و حركت آن را كُند و بلكه مختل سازد، چنان كه پارتي ها در همين جاها با همين ترتيب چند قرن بعد قشون رومي را بيچاره كرده فاتح شدند . ثانياً آب دجله در اين موقع تند و عبور از آن مشكل بود و قشون ايران با داشتن تيراندازهاي ماهر مي توانست مانع از عبور قشون اسكندر گردد يا لااقل تلفات زياد به آن وارد آرد .

 اما جنگ گوگامل  سومین جنگ بين قشون ايران و اسكندر بود که در دوجنگ گذشته داریوش باید تجربه میگرفت اما که نگرفت ، سپاه ايران را يك ميليون نوشته اند وليكن بايد اغراق باشد  ، كليةً ارقامي را كه مورخين يوناني و شرقي ذكر مي كنند بايد هميشه با احتياط تلقي كرد . يكي از جهات آن اين است كه خدمه بار و بنه و عمله و كارگر و هزاران نفر ديگر را كه در اين موارد جزو قشون و يا عقب آن حركت مي كنند در عده مردان جنگي محسوب مي دارند ،اين جا چند فيل جنگي هم تهيه كرده بودند . قشون ايران در اين دفعه ورزيده تر بود و وقتي كه جنگ درگرفت ايراني ها در بعضي از قسمت ها عرصه را بر مقدوني ها تنگ كردند ولي فرماندهي داريوش در اين جا هم باعث هزيمت لشگر ايران شد . توضيح آن كه چون اسكندر پافشاري قشون ايران را ديد حمله بدانجايي كرد كه داريوش روي عرابه جنگي قرار گرفته بود و داريوش همين كه ديد در حوالي او جنگ مي شود فرار كرد  صفوف نا منظم ارتش داریوش در مقابل فلانکسهای سکندر تاب مقاومت نیاورده ونتوانستنداز خود علیه حملات سریع سواره نظام مقدونی دفاع نماید ایبود که صفوف ارتش داریوش بهم ریخته فرار کردند  ، سکندر در سال 331 ق م به شوش رسید ومردم شوش از وی بمثابه نجات دهنده استقبال کردهد.. در اين جا علاوه بر ذخاير خزانه ، 120000 تالان به تصرف اسكندر درآمد .

پس از تسخير پرسو پليس اسكندر به همدان رفت ( 330 ق . م . ) و در آنجا خزانه خود را كه بالغ بر 180000 تالان بود گذاشته ، 6000 مقدوني براي محافظت آن بگماشت و خودش از راه ري براي تعقيب داريوش حركت كرد چه او با وجود شكست هاي پي در پي هنوز از پاي ننشسته و در صدد تهيه سپاه جديدي بود .

 - نبرد با اتحادیه ازادیخواهان اریانا(افغانستان کنونی):

وقتي كه اسكندر به نزديكي دامغان امروزي رسيد ، شنيد كه بسوس ( Bessus ) والي باختر وبارازانتیس Barasantes ) ) والي درنگیانه یا رخج (سیستان کنونی)  داريوش را گرفته اند . اسكندر بشتافت تا به آنها برسد اما بسوس همين كه از آمدن اسكندر مطلع شد به داريوش زخم مهلكي زده وراه شرق رادر پیش گرفت تا طبق نقشه قبلآ طرح شده عمل نماید. اسكندر وقتي رسيد كه داريوش فوت كرده بود . به امر اسكندر نعش او را با تشريفات به پاسارگاد برده دفن كردند .

15 روز بعد از توقف در استرباد (زادراکارتا ) اسکندر سفر بزرگ دیگر را جلو قشون مقدونی پلانگذاری کرد واینبار اسکندر تصمیم گرفت به خاک اریانا ( افغانستان کنونی ) داخل شود. مورخین لشکر کشی اسکندر را به خاک اریانا ( افغانستان کنونی ) به دو دلیل میدانند: یکی اینکه اسکندر به فکر تسخیر هندوستان افتاد ودر قدم اول افغانستان در سر راه او قرار داشت که باید از این معبر میگذشت ودو م خبر اعلان استقلال بسوس والی باختر(بلخ) به وی رسید بنآ خواست که این خطر را در مرحله ابتدائی برطرف سازد.

بسوس والی باختر که در دوره هخامنشی نیز برای استقلال اریانا کوشیده بود ویکی از مخالفین دولت هخامنشی بود بعد از سقوط دولت هخامنشی میخواست نقشه های گذشته خود را عملی سازد بنآ وی با تشکیل یک اتحادیه مشتمل بر والی های چون:ساتی برزانت والی آریانه (هرات ) بارزائنتس والی درانگیانه( سیستان کنونی) وخودش بسوس والی باختر (بلخ)  جهت دفع خطر اسکندر مقدونی به باختر مراجعه کرد. رهبران اتحادیه پلان کرده بود وقتی سکندر از هرات به سوی میمنه جرکت کند وبا بسوس درگیر جنگ شده از عقب بروی تعرض صورت گیرد ودروسط گیر ودار در دو جبهه معکوس امحا گردد. این پلان در حقیقت از نگاه پرنسیب های حربی ووضعیت جغرافیائی  افغانستان فوق العاده مناسب بود.

 سکندر بعد از درنگ مختصر روبه خاور اورد در مقابل اسکندر در مرحله ورد  به هرات مقاومت صورت نگرفت  حتی والی هرات به مقابل اسکندر تا شهر طوس پیش رفت واز وی استقبال کرد . واو را به آمدن به هرات ممانعت نکرد وشهر رابدون مقاومت تسلیم نمود اسکندر ساتی برزانت را دوباره به حیث والی هرات مقرر نموده وانا کسیپ را با 40 کماندار مامور کرد تا اهالی این ولایت را از ازار قشون مقدونی در موقع عبور شان از این مناطق حفظ کند. وقتیکه  اسکندربه هرات داخل شد ,  چه از طرق شمال هرات ( راه ممیمنه واندخوی ) وچه از راه جنوب (هلمند , قندهار , غزنی ، کابل) به استقامت باختر لشکر کشید. اسکندر از نیروهای عمده مقاومت که در باختر تجمع کرده بودند ( سکاها , فراریان هخامنشی ونیروهای محلی ) در هرات اطلاع یافت لذا برای سرکوبی بسوس واشغال باختر دومیسرقبلی را درپیش داشت  اما نسبت کوتاهی راه او استقامت اولی را مساعد تر دید واز همان استقامت حرکت کرد.

بعد از 3 یا 4 روز سفر در مسیر ( میمنه – اندخوی ) به استقامت باختر به اسکندر اطلاع رسید که والی هرات اناکسیپ ودسته 40 نفری کماندار او را بقتل رسانیده وهراتی ها را برضد اسکندر به شورش به منظور قطع ارتباط اسکندر به عقب جبهه (پارس ویونان ) فراخوانده. وهمچنان از تحریکات والی سیستان بارزانتس نیز اگاه شد که با بسوس داخل اتحاد است. بمجردیکه اسکندر دانست که در پلان نظامی خود غلطی کرده یک قسمت قوا خود را به قوماندانی کیراتروس در همان محل گذاشته خودش با قوا دست داشته به سرعت به استقامت ، اوبه هرات رسید چنانچه 20 فرسخ(تقربیآ 108 کیلومتر ) را در مدت 2 روز طی کرد.

باین سرعتی که اسکندر برگشت والی هرات آمادگی جنگی گرفته نتوانست وبا 2000 نفر سواره شهر را ترک نموده نزد بسوس والی باختر رفت. اسکندر وقتیکه دانست که ساتی برزانت دور رفته به محاصره طرفداران او که دریک کوه پر ازجنگل پناهنده شده بودند پرداخت. وآن کوه را به آتش زد . ودر اوبه که مرکز هرات بود یک قلعه مستکم نظامی بنام اریان الکساندریه ساخت.

بعدا قوا کراتیروس بوی پیوستد وهمچنان قوا تازه دم دیگر که مجموعا 6000 پیاده 500 سوار بود از یونان رسید . اسکندر با این قوا به استقامت درانگیانه ( سیستان ) بحرکت افتاد. والی سیستان که آمادگی کامل برای جنگ نداشت مرکز را گذاشته بسوی شرق رفت ولی توسط مخالفین خود دستگیر وبه اسکندر تسلیم واعدام گردید. وسیستان بدون مقاومت بدست اسکندر افتاد. روز بعد از اشغال سیستان به اسکندر خبر رسید که ساتی برزانت والی هرات بار دوم به هرات حمله کرده عده از مقدونی ها را بقتل رسانیده . از این خبر اسکندر تکان شدید خورد.

 اسکندر قوا 6000 نفری پیاده و600 سواره را به قوماندانی کارانیس به آنصوب عزم نمود وخودش دو ماه بخاطر گرفتن نتجیه منتظر ماند واقعه مهم دیگر درسیستان اعدام فیلوتاس پسر پرمینیون توسط سکندر بود که بین او واسکندر اختلاف بروز کرده بود.بعد ازین سکندر  از سواحل راست هیرمند وارغنداب استفاده کرده به قندهار رسید . قلعه مستحکم نظامی را به اسم ارکوزایا در آنجا اعمار کرد. یک تعداد از قوا واهالی محل را در آن قلعه جابجا نمود .

در سال 329 ق.م اطلاع یافت که ساتی برزانت والی هرات بارسوم با 2000 سواره کمکی بسوس  به هرات حمله کرده اینبار جنگی سختی بین او وقوا اسکندر درگرفت که بعداز تلفات شدید طرفین ساتی برزانت کشته شد.

اسکندر بسوی پارو پامیزاد ( سلسله کوه ها  هندوکش ) حرکت نمود این سلسله کوه ها صفحات شمال افغانستان را ازجنوب جدا میکند، هرگاه شخصی بخواهد از جنوب به شمال ویا از شمال به جنوب برود باید از معبر های کوه هندوکش استفاده نماید. ( معبر شیبر , معبر کوتل خاواک ومعبر سالنگ ) سکندر در ابتدا میخواست از طریق دایزنگی با عبور از کوه های هندوکش راه کوتاه بسوی باختر پیدا کند. مگر از سبب سنگینی لوازم ( منجنیق، برجهای چوبی وقوچهای جنگی) حرکت درین راه صعب العبور ممکن نبود. بنا“ به استقامت غزنی –کابل براه افتاد، درین مسیر نیز مورد حملات پیاپی قبایل کوهستانی قرار گرفت وسکندر را مایوس ساخت.

اگر این حملات قبایل بصورت کتلوی صورت میگرفت امکان داشت سکندر شکست میخورد، زیرا هوا سرد منطقه صعب العبور ومورال لشکر سکندر ضعیف شده بود، بلاخره به مشکلات زیاد به کابل رسید.

در نوامبر 329 ق،م بدون معطلی عازم کاپیسا شد وبسوی هندوکش براه افتاد ولی به اثر مقاومت مردم به تاسیس اردوگاه ( هوفیان در چاریکار ) امر داد ودر مدخل درهای پنجشیر و سالنگ (شتل) قلعه های مستحکم بنام سکندریه قفقا ز بنا نهاد ومدت دو سال را در کاپیسا سپری نمود. بعد ازین سکندر قوای خودرا که بالغ به (50 -60 ) هزار نفر میشد  7000 ان را در قلعه های نظامی گذاشته از مسیر کوتل خاواک وارد منطقه اندراب شد. 

بسوس در اول فکر میکرد که سکندر بعد از اشغال حوزه کابل به طرف هند خواهد رفت اما سکندر که هدف ان مطیع ساختن باکتر یانه (بلخ) وخاتمه اقتدار بسوس بود به انطرف به حرکت افتاد، بسوس که از حرکت ناگهانی سکندر اطلاع یافت بنا بر عدم احضارات کافی به محاربه , جرگه وسیع را تر تیب داد وچنین فیصثله نمود:

باختر را تخلیه نموده به سغد (بخارا ) برود ودریای امو به قسم موانع طبیعی بمقابل دشمن سنگری تشکیل دهد,  واز ملل همجوار به وی کمک برسد. همچنان انبار های مواد غذایی را تخلیه وبعضی مناطق را در بلخ وکشتیهارا در رود امو تخریب نمود . سکندر بعد از اشغال باختر باعبور از دریای امو( با استفاده از پر کردن پوست حیوا نات از کاه) وارد سغد یانه شد اگر بسوس در انطرف دریای امو سنگر میگرفت سکندر امکان عبور از امو را نداشت ،سکندر بطلیموس را با یک فرقه پیاده به تعقیب بسوس فرستاد اورا غافلگیر واسیر نمود ودر همدان اعدام شد .

 منابع :ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

*    امپراتوری ایران  دان ناردو ، ترجمه مرتضی ثاقب فر.ص123

** اریل ویلدورانت ، تاریخ تمدن،یونان باستان ،ص 608

*** همانجا همان کتاب

**** علی احمد جلالی ، تاریخ افغانستان از نگاه عسکری صفحات 86-104

***** جواهر لعل نهرو،نگاهی به تاریخ جهان جلد اول ص

ترتیب وویرایش از تلاش احمدزی وعصمت الله وکیلی

 

افسانه تروا

افسانه تروا

افسانه تروا

 تهیه کننده : تلاش احمدزی

 

در بین شبه جزیره یونان و کرت، ۲۲۰ جزیره وجود دارد و در شرق آن‌ها جزیره ای بود که مس فراوان داشت و از این رو به آن قبرس می‌گفتند. تجارت از قبرس به سوریه و سواحل آسیا کشیده شد و به تروا رسید. تروا را شامل ۹ شهر دانسته‌اند و تمدن آن را از جهتی مینوسی، از لحاظی آسیایی و به اعتباری دانوبی می‌دانند. مردم آن به زبان یونانی صحبت کرده و خدایان را پرستش می‌کردند. تروا در نزدیکی مدخل داردانل بوده و سرزمین‌های مجاور آن در پیرامون دریای سیاه باعث شد تا این سرزمین در سراسر تاریخ رزمگاه امپراطوران باشد. مردم تروا در رام کردن اسب مهارت داشته و الوار، طلا و گورخر صادر می‌کردند. بر طبق کاوش‌های باستان‌شناسان در خرابه‌های تروا، این شهر یکی از شهرهای متعدد این منطقه بود که اکنون ترک‌ها آن را حصاریک می‌نامند. اجساد کشف شده حاکی از کشتار خشونت‌بار آنان است و وجود ذخیره‌های آذوقه نشان می‌دهد که شهر در شرف محاصره‌ای طولانی بود و در نهایت این شهر به سال ۱۲۵۰ طعمه آتش شد. تروا در بین سال‌های ۱۳۳۴ تا ۱۱۵۰ شاهد نبردی خانمان برانداز بود و سوالی که در اینجا مطرح می‌شود این است که آیا واقعاً چنین محاصره‌ای روی داد؟ همه تاریخ‌نگاران و شاعران یونان و تقریباً تمام اسناد معابد و روایات یونانی وقوع آن را تایید کرده‌اند. اما در مقابل عده‌ای آن را افسانه دانسته‌اند. اهالی باستان علت این نبرد را ربودن زنی زیبا می‌دانند. چه کسی باور می‌کند مردم تروا به خاطر یک زن ده سال مقاومت کرده باشند و یونانیان به خاطر همان زن ده سال جنگیده باشند؟ شاید این مساله تنها یک بهانه برای این حمله بود و ماهیت اصلی آن را باید مبارزه دو گروه قدرت طلب برای تصاحب داردانل و سرزمین‌های پر نعمت اطراف دریای سیاه دانست. برخی معتقدند زمان حقیقی وقوع آن سال ۱۱۸۴ می‌باشد.

 

پاریس پسری بود از اهالی تروا، فرزند پریام و هکوب که چون شهره زیبایی هلن را شنیده بود، خواست تا او را در اختیار داشته باشد. پس روانه اسپارت شد و مدتی را میهمان هلن و همسرش منلاس بود. در این مدت هلن را مجذوب خود کرده و روزی که منلاس در منزل نبود، آن دو با یکدیگر گریختند و یا به عبارتی پاریس، هلن را ربود. منلاس توسط ایریس از قضیه مطلع شد. بزرگان را فراخواند و خواستار بازپس‌گیری هلن شد. ابتدا منلاس به همراه اولیس جهت مذاکره راهی تروا شدند اما تحقیر گشته و حتی تهدید به مرگ شدند. با بازگشت این دو، آگاممنون فرمان جنگ را صادر کرد. ریاست قوای یونان به عهده آگاممنون و فرماندهی ۵۰ فروند کشتی بر دوش آشیل بود. در حمله اول کشتی‌های یونانی راه را گم می‌کنند و با رسیدن به میزی در جنوب تروا به اشتباه به ویران کردن این بندر می‌پردازند. در این حمله تلفوس پادشاه میزی یونانیان را سرکوب کرده اما پای او در شاخه تاکی که دیونیزوس (خدای شراب) در سر راه او قرار داده بود می‌پیچد و آشیل ران او را با نیزه مجروح می‌کند. به گفته پیشگویان این زخم فقط به دست آشیل درمان می‌شود پس تلفوس به شکل یک گدا خود را به اردوی یونانیان می‌رساند و با درمان شدن زخم پایش، هدایت ناوگان یونان را عهده‌دار می‌شود. نیروی دریایی یونان خواستار حرکت شد که باد از وزیدن باز ایستاد. این صبر برای وزش باد جز تاخیر و افسردگی سپاه چیزی برایشان به ارمغان نیاورد. در همان زمان ماری از دریا بیرون آمد، از درختی بالا رفته و ۸ جوجه گنجشک و مادر آن‌ها را بلعید. بر طبق آن پیشگویان گفتند محاصره تروا ۹ سال طول می‌کشد. در اساطیر یونان دختران را برای پیروزی سپاهیان قربانی می‌کردند. آگاممنون به دخترش ایفی ژنی وعده نامزدی با آشیل را داد و او را به سمت خود کشید و می‌خواست جهت وزش باد و امکان حرکت، دخترش را در راه آرتمیس قربانی کند. آشیل مخالفت کرده و از نبرد روی‌گردان شد. در روایات آمده در لحظه قربانی کردن ایفی ژنی، ماده غزالی از سوی آرتمیس به جای آن دختر سر بریده شد. آشیل نیز به درخواست آژاکس به جنگ برگشت. ناوگان یونان حرکت کرده و به یکی از جزایر تروا به نام تندوس وارد شدند. آشیل شهریار آنجا راکشت و با رسیدن یونانیان به تروا مردم از بازگرداندن هلن سر باز زدند. در اولین برخورد، نبرد منلاس و پاریس رخ داد که هردو زخمی شدند. در ادامه، پاتروکل دوست صمیمی آشیل کشته شد و آشیل غضبناک وارد جنگ می‌شود و هکتور برادر پاریس را کشته، قوزک پای او را سوراخ کرده و جسد وی را به ارابه می‌بندد و در تروا می‌گرداند اما همان شب به درخواست پریام (پدر هکتور) جواب مثبت داده و جسد را باز می‌گرداند. در ادامه نبرد آشیل با پاریس روبرو می‌شود. پاریس دو تیر به بدن آشیل زده و تیر سوم به قوزک پای آشیل فرود می‌آید، جایی که خاصیت روئین تنی ندارد و آشیل کشته می‌شود. سلاح آشیل را نه به آژاکس که به اولیس می‌دهند. آژاکس که خود را شایسته این میراث می‌دانست دیوانه می‌شود و خود را می‌کشد و به روایتی با صاعقه زئوس کشته می‌شود. در ادامه نئوپتولم پسر آشیل وارد صحنه نبرد گشته و یونانیان جان تازه‌ای می‌گیرند. هلنوس هم وارد ماجرا شده و دستور ساخت یک اسب چوبی میان تهی را صادر می‌کند. مدت‌ها وقت صرف ساخت اسب می‌شود و آن را به عنوان فدیه‌ای برای آتنا در نظر می‌گیرند. بر پهلوی اسب چوبی چنین می نویسند: «یونانیان به شکرانه بازگشت به میهن این اسب را به درگاه آتنا هدیه می‌دهند.» تعداد افرادی که در بدن اسب چوبی جای می‌گرفتند،۲۳ نفر و به روایتی ۳۰۰۰ نفر بود.

 

شبانگاه که همه در خواب بودند، اسب چوبی را وارد شهر می‌کنند. هلن به فرمان آفرودیت پیرامون اسب می‌چرخد و صدای همه آنان که در اسب چوبی پنهان هستند تقلید می‌کند و از آنان می‌خواهد بیرون آیند. اولیس در درون اسب همه را به سکوت وا‌می‌دارد.نخستین کسی که بدون استفاده از پله و نردبام از اسب بیرون می‌جهد، می‌میرد.و بقیه با دیدن روشنایی آتشی که تندوس بر گور آشیل افروخته بیرون می‌آیند، و دروازه‌های شهر را در تاریکی شب گشوده و شهر خفته را تاراج می‌کنند. نئوپتولم، پریام را به معبد زئوس برده و گردن می‌زند. آستیاناکس نوزاد بازمانده از هکتور را از دیوار شهر به زیر می‌اندازد. پولیکسین، دختر پریام را بر گور آشیل قربانی می‌کند. منلاس نیز از شکم اسب چوبی خارج گردیده و چون هلن را در منزل دئیفوب می‌یابد، صاحبخانه را کشته و می‌خواست هلن را به قتل برساند که اولیس مانع می‌شود. کشتی‌های اسپارت به همراه منلاس و هلن بازگشتند و برخی سپاهیان از جنگ برگشته به موطن، شاهد نیرنگ و دسیسه زنان خود بودند که در طی این سال‌ها جانشینانی را به جای همسرانشان برگزیده بودند.

دموکرسی

دموکراسی

دموكراسي

لیکونکی:اسدالله(الکوزی)

دموكراسي څه شى ده ؟اودموكراتيك نظامونه كوم دي؟

ددموكراسي فكري مباني اواصول:

       ترهغه ځايه چې له تاريخي كتابونوڅخه معلوميږي.دموكراسي يادخلكوحكومت چې په كلاسيكومتنونوكې دخلكوحكومت پرخلكوباندې اودخلكولپاره تعريف شوى دى.ديوسياسي نظام په توګه دلومړي ځل لپاره په لرغوني يونان كې منځ ته راغى.ديونان په دولت ښارونوكې په دې دليل چې وګړي يې لږاومناسب جغرافيايي موقعيت دمستقيمې دموكراسي امكان په دې مانا چې دټولوخلكودشركت حضورپه كې برابروه نوپه همدې دليل دموكراسي په همدې وخت اوپه همدې ځاى پورې محدوداوخاص شوه.

اوسره له دې لرغوني روم ته ددموكراسي دورتګ په اړه بايدووايوچې دمطلقه هيواددمنافعواودپادشاهي اوامپراطوري دشهزادګانودقهراوغوسې وړوګرځيد.

اودملي دولتونوپروخت هم يوسلسله لوى خنډونه اوموانع لكه:دشهزاده ګانواودهيوادمنافع دهغو پروړاندې ودريدې. حتى په شلمه پيړۍ كښې له ښي اوكيڼې خواڅخه دنازيزم اوكمونيزم اودتوتاليتررژيمونوترحملې لاندې راغى اوددې ويره موجوده وه چې په دوهمه نړيواله جګړه كې يې كمپله بيخي ټوله شي.ولې دهغه سياسي سرنوشت په بل ډول شو.

       ددموكراسى په لورنوى حركت بايددانګلستان داولسمې پيړۍ په تحولاتواوخصوصآد۱۶۸۸م كال په انقلاب كې ولټول شي له بلې خوادرنسانس نه دروښان فكرۍ ترعصره يوپټ اوارام انقلاب په هغه فكرونوكې چې يوه سياسي لاس ته راوړنه يې درلوده دمنځ ته راتلوپه حال كې وه،ولې هيڅ وخت داارام حركت(په هغه فكرونوكې چې سياسي لاس ته راوړنه يې درلوده) دسياست په اړوندمدعي ددموكراسى نه وه،نود همدې وجهې نه له ماكياول نه تركانت پورې ددموكراسى كوم پوه څراغ نلرو.

په عينې وخت كې داټكى هم بايد له ياده ونباسوټول هغه كسان چې دمحدوديت اومخنيوي اودمطلقه سلطنت پروړاندې مشاركت لري،چې داپه خپله ديونوي مفهومدمنځ ته راتلويعنې دموكراسى سره كومك كوي.نوباپردې له ماكياول نه ترارسم اولوتروكارلواوحتى كوپرنيك چې دلاهوتي نړۍ دانقلاب رساله يې په ۱۵۴۳م كال كې وليكله اوتصورات اوخيالات يې دناسوت نړۍ برهمه كړل،چې داټول دنوې دموكراسى دلارې هوارونكي ګڼل كيږي.

       په ۱۸ پيړۍ كې له يوې خوانه د منتيسكواوروسوپه موجوديت كې سياسي افكاربيړنۍ مرحلې ته داخل شول اوله بلې خواڅخه ټولنيزبدلون په دوه لويوانقلابونودفرانسې او دامريكې استقلال پاى ته ورسيدل چې دواړو ددموكراسى دنظرې په تطبيق  كې ژورتاثيردرلود،دازادي اوبرابري مفكوره دامريكااوفرانسى په انقلابونوكې دغربي دموكراسى وينا په ليبراليسم استوارشوه.ځكه ملي حاكميت چې دفرانسې دانقلاب اصلي ستنه تشكيلوله دتوتاليتراواقتدارغوښتنې بنسټ پيداكوه.

        هغه څه چې دغربي دموكراسى بنسټ يې جوړكړه دوه شى وه:

يوسياسي فرهنګ چې له يوې خوادترخوتجربومحصول اوله بله طرفه دټولنې دمخكښانودوامداره هله اوځله وه ترڅودتاريخ په اوږده دوره كې دوروستي پرمختګ زمينې په ډيرزيان منونكي شكل دټولوپه ذهنوكې برابركړي.علاوه پربرابرولومفكوره اصولو ددموكراسى ،دميكانيزم دپيداكولوپه لټه كې دي چې دمفكورې تحقق په عمل كې برابركړي اوانحرافات يې كم حد ته رسولي.

داچې څرنګه قدرت بايدكنترول كړي،ياڅرنګه ټاكنې له درغلۍ څخه علاوه دايركړي داديوې ورځې دتلاش محصول نه دى،همداميكانيزم دى چې وروسته غربي اوليبرال دموكراسى ته يوخاص رنګ اوبوى وربښي وليكن نه هغه نظامونه چې ددوهمې نړيوالې جګړى وروسته په شرقي اروپاكې مستقرشوي همدارنګه مدعي ددموكراسى وه. په هرشكل په غرب اونړۍ كې ددموكراسى شرايط چې پيچلې تاريخ لري ددې مفكورې اوسياسي نهادونودپوخوالي سبب شوه.

ددموكراسى  اصطلاح ،مفهوم، تعريف اوډولونه

دموكراسى اوس يوه نړيوال شموله واژه ده.چې په دري ژبه كې په مردم سالارى ژباړل شوې ده.په فرهنګونواولغت ناموكې يې ددموكرا سى تعريف داسې كړى دى:دموكراسى عبارت ده دخلكو پواسطه دخلكوحكومت چې په هغه كې قدرت خلكوته وركړل شوى دىاوداقدرت مستقيمآدخلكوله خوااويادهغوى دانتخابي نمايندګانوله خواچې ديوانتخاباتي سيستم پواسطه تعين شوي اجراكيږي.

      ابراهام لينكلن يودرييس جمهورانودايالات متحده امريكا څخه دموكراسى دخلكولپاره دخلكوپواسطه دخلكوحكومت بولي اونن ورځ دانظريوله تعريفونوددموكراسى لپاره قبول شوى دى.

       بعضې دموكراسى دهغه دجوړښت پراساس demosخلك اوcuracyدټولوخلكوحكومت  دى.قبول كړى يې دى.

دموكراسى په دوه اساسي  برخوويشل كيږي

۱—مستقيمه دموكراسى.

۲—غيرمستقيمه دموكراسى(نماينده دموكراسى).

۱—مستقيمه دموكراسى: په مستقيمه دموكراسى كې،ټول ښاريان،بيدون له منځګړيتوب دانتخاباتي يارسمي مامورينو كولي شي په عامه تصميم نيونو كې شركت وكړي.

مستقيمه دموكراسى يواځې په كمووګړوكې دتطبيق وړده.چې بيلګه يې دلرغوني يونان مستقيمه دموكراسى يا دنړۍ اولينه دموكراسى ده.

۲—غيرمستقيمه دموكراسى:هغه دموكراسى ته وايي چې ملت حاكميت دخپلونمايندګانوپه وسيله چې په پارلمان كې يې لري په ټولنه كې عملي كوي.داډول دموكراسى اوس په اكثره غربي هيوادونوكې معمول ده.

ددموكراسى اصول

دموكراسى په درى عمده اصولواستوارده:

۱—مشروعيت.

۲—آزادي.

۳—برابري.

۱—دمشروعيت اصل:ديونظام مشروعيت ديوهيواددسياسي نظام دقبول شووارزښتونوسره په ټولنه كې دمطابقت په مانا دى.

ياهغه شكل چې موريس دوورژه وايي: دعمومي ټولنې سره درژيم مطابقت ديوسياسي نظام داړيكواساس له ټولنې سره دى.اوپه دې ترتيب سره مشروعيت په خپله مستقيمې اړيكې له دموكراسى سره لري.

ماكس وبرله درى ډوله مشروعيت سنتي،كاريزماتيكاوعقلاني څخه نوم اخيستى چې همدا درى ډوله يې امكان لري په غربي دموكراسى كې ځاى ولري.

۱-- سنتي مشروعيت: دهغه نظامونوپورې مربوط دى چې خپل قدرت له رسموو اورواج څخه اخلي چې دهغوى اعتبار دلرې پخوانيودوروپورې اړه لري.بيلګه يې:داروپازړه پادشاهي ده.

۲-- كاريزماتيك مشروعيت:ديوسړي پرشخصي او فوق العاده خصوصياتو اودهغوى پرخبرواوكړنودخلكوباوردى.دغسې څيره اودغه ډول قدرت زياتره په پيامبرانواواتلانو كې پيداكيږي.چې دايوسنت ګرځيدلى دى.

۳-- عقلاني مشروعيت:دپايلې په توګه مشروع قدرت چې دقانون له خوا تثبيت شوى دى،له اعتقادنه دحقوقي وضعيت په لوړيدو،ثبات اوصلاحيت يې پرعقلاني قواعدوكيږي چې تصويبونكي يې په خپله خلك يادهغواستازي دي.دريم ډول مشروعيت په واقعيت كې هماغه مشروعيت دى چې غربي(ليبرال)دموكراسى دهغه پراساس شروع شوې ده.

۲—دازادى اصل:دغربي دموكراسى ځانګړيتوب دليبراليسم اودموكراسى يوځاى كيدل دي چې له يوه طرفه ددې دموكراسيومميزه وجه دنورونظامونودډولونوڅخه ددموكراسى مدعى يانې خلقي دموكراسى اوفاشيستي رژيمونه دي اوله بله طرفه دټولودارادودتضاداودفردي اوټولنيزوازاديوسبب دى.فردى ازادى چې دغربى دموكراسى تومنه تشكيلوي اوداستبدادپرضددخلكودمبارزويادګاردى.اومحورددې ازادى دخلكواساسي اولمړنۍ ازادى تشكيلوي چې بيلګه يې :دويناازادي،دفكراوانديشې ازادي،دمهاجرت ازادي،دكارحق،دزدكړې حق اونور.اوپه انګلستان كې ددوامدارې مبارزې نه وروسته په۱۶۸۹م كال كې دحقوقولايحه په تصويب ورسيده اودخلكولمړنۍ ازادى ګانې يې تضمين كړې.اوپه امريكاكې همدارنګه همدا حقوق د۱۷۷۶م كال داستقلال په اعلاميه اوپه فرانسه كې په ۱۷۸۹م كال دبشر دحقوقو په اعلاميه كې چې دايولومړى اوكاميابه ګام دحقوقودحقونوپه لاره كې وه دتاييدوړوګرځيد.

۳—دبرابرى اصل:دښاريانومساوات په دموكراسى كې دقانون په وړاندې،اوله حقوقوڅخه برخمنتياپه شروع كې په هغه شكل چې نن يوله بل سره تړي،نه وه.دفرانسوى مفكردوتوكويل ونډه ددموكراسى اومساوات دپيوستون په قبلولوكې ډيره زياته ده،هغه څه چې هغه په امريكاكې ددموكراسى په كتاب اتكاكوي همدغه دى چې،دتاريخ فلسفه پردې باندې استوارده چې ټولنه خامخاددموكراتيكې برابرى په لوروړل كيږي.

ديونفرراى اصل همدارنګه دانديشې اومفكورې دپرمختګ سره برابردى چې دهغې له مخې دپوهنتون دمحصلينوددوه رايوحق درلودل په۱۹۴۸م كال په انګلستان كې له منځه لاړل.نن ورځ په غربي هيوادونواونورودموكراتيكوټولنوكې دټولنې هرفردله پورته نه تركښته پورې فقط صاحب ديوې راى دى.

ميكانيزم اواسلوبونه چې دموكراسى تضمينوي

الف:داستازيتوب(نماينده ګي) رژيم:-- څرنګه چې په تصميم نيونه كې دخلكوشركت په مستقيم ډول دامكان وړنه دى،هغوى مجبوردي چې خپل نماينده ګان وټاكي چې دهغوي دارادې ښكارندوى اودهغوى دګټومدافع واوسي،داپه واقعيت كې دمستقيمې دموكراسى نه علاوه دحل يوه لاره ده.

ب:داكثريت حكومت (دټولودارادودښكارندوى په توګه):

   نه يواځى دا چې مستقيمه دموكراسى دامكان وړنه ده لذانونماينده رژيم ددې معضلې دحل لاره بولو،ګرچه دنماينده ګي اصل هم په خپله له بلې معضلې سره مخامخ دى چې دهغه حل له واقعي دموكراسى نه لازمه مسافه نيول دى،مشكل دادى چې دخلكورايې دمختلفونوماندانوپه منځ كې تقسيميږي اوپه هغه صورت كې څرنګه كولى شوچې دنوماندانو(نامزادانو)له منځ څخه يوتعدادغوره كړو.

روسوو:هم د(اجتماعي قرارداد)په كتاب كې داكثريت حكومت په قبلولويانې هغه كسان چې اكثريت رايې په لاس راوړي پردې تضاد باندې سرپوښ ږدي.

ج:-ټاكنې(انتخابات):داستازيتوب داصل په قبلولوټاكنې دغربي دموكراسى يواساسي ركن تشكيلوي اودډيره كيواولږه كيومعلومول همدارنګه له همدې لارې ممكن كيږي. په غربي دموكراسى كې ټاكنې د درې اساسي رولونو (نقشونو) په اجرامكلف كيږى .دټاكنې لومړى رول په ملي كچه دحكومت كونكوټاكل دي چې په اكثروقوانينوكې صراحت وركړشوى دى.دعمومي ټاكنودوهم رول دهيواددعمومي سياست اوسياسي تمايلاتوټاكل دي.اودټاكنودريم رول دولت ته دمشروعيت وركړه اويااخيستل دي.

پټه(مخفي) رايه:پټه رايه د(۱۹)نولسمې پيړۍ ترپايه اودشلمې پيړۍ ترشروع پورې په ډيرواروپايي هيوادوكې مروج نه وه،ولې لږلږدټاكنودسلامتيالپاره دقبول وړوګرځيده.په ۱۸۷۲م كال په انګلستان ،په ۱۸۸۸م كال په امريكا،په ۱۹۱۳م كال په فرانسه كې عملي شوه.

داستازي له ټاكنې څخه دنه ګډون حق:په غربي دموكراسى كې دافرادودپيژندل شووازاديوڅخه يوهم په ټاكنوكې نه ګډون كول دي.په امريكا،فرانسه،انګلستان،اوايتاليااوددې په شكل نوروهيوادوكې درايې وركړه اجباري نه ده.بلكه صرف په بلژيك كې په ټاكنوكې ګډون اجباري دى.

دنوماندانوټاګنه:لومړى دنوماندانوټاكنه درايې وركونكوله خوا ممكنه ده چې په دوه شكله اوياددې دوه شكلوپه يوځاى كيدوسرته رسيږي.لومړى داچې رايه وركونكي دنشرشونومونونه دنظروړسړى ياسړي ټاكي اوهغه ته رايه وركوي.

    دوم داچې رايه وركونكي يواځې يوه ليست ته چې ديوټاكلي ګوندله خوانوماندشوى وي رايه وركوي.دالمان په انتخاباتي دستګاه كې دواړه شكله قبول شوي دي.

روشونه اواسلوبونه چې آزادى اوبرابرى تضمينوي:

 الف:- دقوې جلاوالى(تفكيك):په غربي دموكراسى كې هغه روش اواسلوب چې په ديكتاتورى باندې دټولوحكومت له بدلولو  څخه مخ نيوى كوي اودقدرت څخه دناوړې استفادې دمخ نيوي لپاره په نظركې نيول شوي دى دقواؤدجلاوالي اصل دى.

دلومړي ځل لپاره جان لاك په۱۶۹۰م كال كې دسياسي قدرت دجلاوالي بحث ددرې قواؤمقننه،اجراييه اوكنفدراتيوپه منځ كې طرحه كړ.منتيسكود(روح القوانين) په اثركې په ۱۷۴۸م كال كې خبردارى وركړاوويې ويل كه چيرې درې واړه قوې ديوشخص يايوهييت په لاس كې پريوزي شايدټولې ازادىۍ له منځه لاړې شي.اما په عمل كې دقواؤجلاوالي په غربي دموكراسى كې دوه مسلې مخ ته راوړي دي ،لومړى داچې ددرې واړه قواؤپه منځ كې دقدرت بشپړه ويشنه اوددې درې واړه قواؤبشپړه جلاوالى يوله بله څخه دامكان وړنه دى اوهميشه ددوه قواؤقدرت يو پربلې باندې څرخيږي نوپه همدې دليل همدارنګه دغربي دموكراسيوپه منځ كې توپيرونه په مختلفوهيوادونوكې وجودلري  داپه دې پورې تړلي چې دمقننه قوې قدرت پرمجريه قوې څرخيږي يادهغې عكس رژيم ته پارلماني يارياستي وايي.

ب: دقانون حكومت:- هرهغه څه چې په غرب كې دحكومت دقانون په نامه مشهوردى په خپله د۱۷،۱۸او۱۹ پيړيودانقلابونونتيجه ده. اوياهغه څه چې مورييس دوورژه يې ليبرال دموكراسى نوموي سمون لري.ليبرال دموكراسى دهغه په بنسټيزمفهوم كې په دې مانا ده چې سياسي بنسټونه متكي په لاندې اصولووي:

۱—دخلكوحاكميت.

۲—ازادې ټاكنې .

۳—دقاضيانواستقلال.

۴—پارلمان.

ددموكراسى بنسټونه(نهادونه)اوتاسيسات:

۱:پارلمان:-- له ډانمارك څخه علاوه په ټولودموكراسيوكې مقننه قوه له دوه مجلسونوڅخه جوړشوې دىچې په مختلفونومونوياديږي اوهريويې له يوه تاريخي سنت څخه ريښه اخيستې ده،يودسنامجلس چې په انګلستان كې د(لردان)مجلس په المان كې د(بوندسرات)يانې دفدرال دولت دغړوداستازودمجلس په نامه مشهوردى،په افغانستان كې د(مشرانوجرګه)اوبل يې ملي شوراچې په بعضې هيوادونوكې دنماينده اتاق په نوم په فرانسه ،يادعوامومجلس په انګلستان اوپه افغانستان كې دولسي جرګي په نامه ياديږي.

۲: حكومت اواجرايي نهادونه:

        مجريه قوه په خپله له دوه مهموقسمتو،يانې دحكومت اواداري دستګاه نه تشكيليږي.دحكومت په اړوندپه نظررسيږي چې دعبارت دپيژندنې لپاره يوه توضيح لازمه ده.ددولت واژه دانګليسي دstateسره معادل اودفرانسې دetatسره معادل ده اوددې ترڅنګ دانكليسي كليمې په ځاى government))يافرانسوي(government) مروج اومعمول چې هماغه حكومت دى،په كاروړل كيږيُ،په داسې حال چې په علمي ژبه كې،دولت په خپله مركب له ځمكې،خلكو،حاكميت اوحكومت(دحاكميت له كاركونكو)څخه دي.له دې مخې نه زه هماغه واژه دحكومت چې شامل دمجريه قوې درييس اودوزيرانوهييت دى په واقعيت كې دسياسي نظام يواصلي عنصرتشكيلوي په كاروړودغربي هيوادودحكومت په اړوند،دوه ټكي- چې معمولآددې هيوادونودسياسي رژيمونودتوپيرلامل كيږي دتوجه وړدى:يويې دحكومت جوړونه اوبل يې دپارلمان سره اړيكې.

اخځليك

۱—اساسي قانون ۱۳۸۴

۲—دموكراسى څه شى ده؟داى فولادي۱۳۸۴

۳—په اروپاكې سياست اوحكومت ،ډاكترنقيب زاده

تمدنهای بومی ماقبل اریانا

تمدنهای بومی ماقبل اریانا

تمدنهای بومی قبل از اریا نای باستان         

تهیه وترتیب از س : تلاش احمدزی

از مشخصات مهم دوره های تاریخی سرزمین اریانا چنین بر میاید که این قسمت از جهان نه مانند تمدنهای بین النهرین ،مصر ،جین وهند که گاهی با هم اشنا وگاهی از هم اقتباس میشد با اکثر مدنیت های یاد شده اشنا وبا مدنیت های هند وچین در داد وستد مستقیم قرار داشت .

این سرزمین که از شمال با جلگه های وسیع اسیای مرکزی هم سرحد بوداز قدیمترین زمانه ها که تاریخ دقیق ان معلوم نیست با جمیعت مسکون بوده ویکی از قدیمترین کانونهای اجتماعات بشری است به همین دلیل است که تاریخ اریانای قدیم با تاریخ اسیای مرکزی وتاریخ کشورهای ایران وهندوستان ارتباط ناگسستنی دارد. خصوصآ افغانستان ،ایران وماورا النهر که قرنها نماینده یکنوع تمدن وفرهنگ بوده آمیزش انها با همدیگر اوصاف ،تربیت وتهذیب انها را تکمیل کرده است وهیچ یکی ازینها نمیتواند بردیگری رجحان داشته ویا مجزا از هم ارزش داشته باشد..

بهر حال چنانچه قبلآ نیز اشاره کردیم در مورد زندگی دوره های قدیم در باختر اثار ومعلومات کافی در اختیار ما نیست ولی پژوهشاتی که در دوره ای مختلف توسط هیت های  مختلف از گوشه وکنار این خطه صورت گرفته روشن میگردد که خیلی قبل ازانکه اریایها به این سرزمین سرازیر شوند انسانهای درین منطقه ساکن بودند،مرحوم میر غلام محمد غبار در افغانستان در مسیر تاریخ مینویسد :(( در هر حال از زندگی دوره های قدیم افغانستان هنوز اثار ومعلومات کافی در دست نیست جز انکه از مغاره (قره کمر ـ هیبک) اسلحه سنگ چقماقی وسامان استخوانی مکشوف گردیده که متعلق به مردم دوره عتیق حجر( سنگ قدیم) است،این الات  برای ارتزاق انسانها از شکار گوسفند کوهی،اهو واسپ وحشی بکار میرفت )) به همین ترتیب مرحوم استاد عبدالحی حبیبی در کتاب تاریخ مختصر افغانستان نیز به بعد دیگری از این موضوع اشاره نموده مینویسد :

(( این سلسله مدنیت مشابه در (نال وحاله ) وان ( لورلایی) بلوچستان ونیز در (نادعلی) سیستان وبرخی از مواضع جنوبی ایران به نظر میرسد. )) حبیبی در ادامه مینویسد: (( سر اورل ستین ، موسیو گریشمن وهاکن در نادعلی در زرنج سیستان در قلعه کنگ وسروتار درسال 1936 م حفریات کردند که از ان ظروف سنگی وانواع اسلحه وتیرها وتیگرهای مزین وملون وگوشواره های سیمین واشیای استخوانی کشف شده وعلما انرا مشابه به اثار انو در مرو واثار مکشوفه کاشان در غرب واثاروادی سند دانسته اند)).به همین ترتیب پوهاند حبیبی در بخش دیگری ازاین اثر گرانبهای خودنیز از کاوشها ی باستان شناسان در وادی ارغنداب ،تپه مندیگک،مغاره های هزار سم درسمنگان نیز از اثار بدست امده یاد اوری کرده است.

سرجان مارشل باستان شناس انگلیسی تحقیقاتیکه روی اثار به دست آمده از حفریات "موهنجودیرو" و" هرپه" به عمل آورد به کشفیات جدیدی در حوزۀ مدنیت ها دست یافت که در باستان شناسی انقلاب جدیدی را رونما گردانید.

تحقیقات در" موهنجودیرو" و" هرپه" ودر بلوچستان این آخرین حلقه شرقی سرزمین آریایی قدیم نشان داد که پیش از ظهور ویدیها و آریایی ها تمدن بزرگی در این منطقه وجود داشت و این تمدن قدامت بیشتری نسبت به تمدنهای مصر و بین النهرین دارد. این تحقیقات نشان داد که در حوزۀ سند و پنحاب پیشرفته ترین تمدنی موجود بود که مربوط به دوران قبل از آریایی ها است.

مورخ و باستان شناس شهیر کشور احمد علی کهزاد در کتاب " تاریخ افغانستان " نوشته است :

((حفریات "موهنجودیرو" ثابت نمود که باشنده گان حوزۀ اندوس در چهار هزار و سه هزار سال قبل از میلاد یعنی شش هزار و پنج هزار سال پیش از امروز دارای ثقافت خیلی عالی و ممتایزی بودند که از هر پهلو با مدنیت های کشور های آسیای غربی عصر عیلام و سوریان همسری میکرد و مظاهر مدنیت دوره" کلکولی تیک" در حواشی سرحدات شرقی آریانا به کمال انبساط رسیده بود.))

 .به هر صورت کاوشهای متعدد باستان شناسان داخلی وخارجی بر این مطلب صحه میگذاردکه تمدن وفرهنگی از زمانه های بسیار قدیم درین محدوده وجود داشته وقدامت ان به حدود بیست هزارسال قبل از میلادبرمیگردد ومراحل مختلفی ازتکامل را طی کرده از یک جامع بدوی اشتراکی،طایفوی ومادر شاهی داخل مرحله فلزات گردیده است. درین دوره مس جای الات سنگی را گرفته تیر، دشنه ، کارد ،  بیل وغیره ساخته شد ،صنعت کوزه گری رشد کردوتبادله وحمل ونقل توسط مواشی مروج گردید.است.

  از مباحث فوق به خوبی  برمیاید که تمدنهای بزرگی درین سرزمین وسیع قبل از اریاییها وجود داشته اما اینکه انها چه مردم بودند متاسفانه شواهد دقیق بدست نداریم کوششهای کاوشگران وباستان درین زمینه ادامه دارد و ما امید واریم که با گذشت زمان باستن شناسان ازین معما پرده بردارد و انرا روشن سازند.

 برای دیدن نقشه اریانای باستان به لینک ذیل مرجعه نماید 

 http://www.awesomestories.com/assets/ancient-afghanistan

منابع ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

غبار میر غلام محمد غبار ، افغانستان در مسیر تاریخ

حبیبی عبدالحی ، پوهاند  تاریخ مختصر افغانستان

کهزاد ،علی احمد تاریخ افغانستان مجموعه سه جلدی

 

میرویس خان هوتک

میرویس خان هوتک

میرو یس خان هو تکی ( 1709 – 1715 )

 

      میرو یس پسر شا علم  ( یکی از خان های قبیله هو تکی غلجائی ) و متولد در سال 1673 است ، مادرش  « نازو »  دختر یکی از خان های عشیره تو خی بود ، میرو یس سه برادر داشت  بنام ها ی میر عبدالعزیز و میر عبدالقادر و دو پسر بنام میر محمود و میر حسین ، زن میرو یس دختر جعفر خان از قبیله سدو زائی ابدالی بود . میرو یس در محیط شهری قند هار رشد کرد و در ان زمان که مالداری و زراعت دربین پشتو زبانان افغانستان عمومی تر بود شهر قندهار از نظر صنعت و تجارت و پیشه وری و فرهنگ رو نق داشت .

 میرو یس از نزدیک شاهد استبداد و ظلم و تبعیض حکومت خارجی نسبت به هم وطنانش گردید و هم از راه تجارت در ک نمود که چه گونه عایدات سر شار مال التجارة ترانزیتی در جیب بیگانه میریزد ، او میدانست اگر نفاق قبایل از بین بر داشته شود و قوای پراگنده و مشتت قوم جمع شود ، تسلط خارجی منهدم و ملت از زنجیر تحکم غیر نجات  یابد . لهذا در پی ان شد که این وظیفه بزرگ را انجام دهد . برای چنین کاری به علاوه شهرت عمومی وجاهت عمومی و اعتماد عمومی نیز لازم بود . .پس میرویس با دشمن از در دوستی داخل شد. و گرگین را با صحبت و مشورت و خدمت درراه جمع اوری مالیات از قبایل سرکش و نظم امور اداری به خود جلب و متکی ساخت تا جای که گر گین در هیچ عمل تازه بدون مشوره او اقدام نمیکرد . این لیاقت و کفایت میرویس سبب شد تا گرگین اورا به مقام  « کلانتری شهر »  مقرر نمود ، میرویس خان در داخل این وظیفه اعتماد مردم را حاصل نمود و در جمهور امور بین مردم و حکومت و سیط قرار گرفت و در عین حال با خان های قبایلی ارتباط صمیمی و غم شریکی خودرا حفظ نمود خصوصاً که  او دا ماد ابدالی ها بوده و طرف تنفر ایشان نبود*[1] .

     مردم که از ظلم و تجاوز حکومت به جان رسیده بودند در صدد چاره جوئی برامدند ، میرویس نوشته به عنوان شاه حسین صفوی ترتیب داد . که در ان از مظالم گورگین داد خواهی شده بود . این نوشته به امضای میرو یس و رو شناسان شهر به در بار اصفهان فرستاده شد ، ولی در بار فاسد شده صفوی مجال رسیده گی به چنین کار ها نداشت ، در عوض گرگین ازین اقدام اگاه شد و میرو یس از کلانتری شهرعزل و با عده از امضا کنندگان عریضه شکایت تحت الحفظ به در بار ایران فرستاده و به دشمنی دولت ایران معرفی شد ، و گرگین به استبداد و سخت گیری افزود . این حرکت گرگین غلجائی هارا  بر ضد حکومت مشتعل تر ساخت در حالیکه ابدالی ها قبلاً به واسطه انهدام خاندان دولت خان و تاراج و تبعید قبیله او دشمن اشتی نا پذیر حکومت ایرانی گردیده بود ند . و اما میرو یس که در اصفهان تحت نظارت دولت قرار گرفت توانست به زود ی خود ش را از اتهام گرگین تبرئه و رها نماید ، پس میرو یس با رو ش و منطق خود در بار صفوی و حتی شاه را نسبت به خودش خو شبین و اعتماد الدو له صدر عظم ایران را نسبت به طرز اداره گرگین بدبین ساخته بود و اجازه ادای فریضه حج گرفت و به مکه رفت . او درین سفر با اشخاص که وارد در سیاست بودند صحبت های نمود و بالاخره به  علمای مذهبی رجوع کرد و بنام مردم مسلمان افغانستان کتباً استفتای از ایشان به عمل اورد و فتوی دلخواه بگرفت. او درین استفتا که هدفش تحریک مردم از نظر مذهب بر ضد استیلا گران و هم اسکات و اقناع ملاهای قندهار بود این دو ماده را کنجانید :

 اول  - اگر در ادعای فرایض مذهبی یک ملت مسلمان از طرف حکومت اختلال وارد شود ، ایا این ملت شرعاً حق انرا دارد که خود را با شمشیر از تسلط چنین حکومت ازاد سازد ؟ 

دوم – اگر خان های قوم از مردم برای یک پادشاه ظالم بیعت گرفته باشند ایا مردم حق دارند که چنین بیعت را شرعاً فسخ و باطل نمایند ؟  

     علمای دینی حجاز در برابر این هردو سوال فتوا و جواب مثبت و قا طع نو شتند . این است که میرو یس بر گشت و به اصفهان امد . روش و سیاست او با اشتباه که در بار صفوی و شاه و اعتماد الدوله نسبت به گرگین پیدا کرده بود ند ، یکجا شد و علی الرغم تمایل گرگین منشور کلانتری مجدد قند هار به میرو یس داده شد . هم شاه ریاست اورا در قبایل غلجائی قند هار رسماً تصدیق نمود . وقت که میرو یس به قند هار رسید با گرگین ظاهر را رعایت مینمود و باطناً با رو سای قبایل اعم از ابدالی و غلجائی و غیره در د اخل و خارج شهر قند هار مشغول مذاکره و طرح یک قیام عمومی بود این فعالیت های مداوم و عاقلانه او تا سال 1709 طول کشید و بالاخره در جرگه مخفی مو ضع   « مانجه » *[2]  قرار قطعی اتخاذ گردید که گرگین با قشون ایران یک جا معدوم گردند و حکومت ازاد ملی تشکیل شود . درین جرگه و ظایف رهبران و قبایل متعلقه تعین شد  تا برای حفظ ازادی  و مقابله با هر گونه پیش امد نظامی دولت صفوی اماده گردند . 

 مساعی دوامدار و قابلیت و ابتکار میرو یس سبب شد که این جرگه با خو شی رهبری میرو یس را در راس قوای ملی پذیرفتند ، خصو صیت بارز این جرکه تاریخی ان بود که بر عکس سابق رو سای قبایل ابدالی و غلجائی و تاجک و هزاره و ازبک و بلو چ به شمول ملا های متنفذ ، بحیث یک قوه واحد ملی متشکل گردید . یکی از مقررات جرگه این بود که چون سپاه ایرانی و گرجی در داخل شهر مستحکم و جنگی قند هار بسیار است با یستی اسباب فراهم نمود تا تقلیل یابد ، برای حصول این مقصد تو سط یکی از رو سای بلو چ از تادیه مالیه ان مردم به شکل قطعی انکار ورزیده شد و از طرف دیگر میرو یس تحریک نمود تا گرگین قطعات نظامی برای سرکوبی بلوچ و اخذ مالیات تیرین سوق نمود . هم چنین کاکری ها متعاقباً در ار غسان از دادن مالیات انکار ورزیدند و گرگین شخصاً به غرض تنبیه انان از شهر خارج شد  و مشغول زدن و بستن و حبس و تاراج گردید . در چنین وقت اورا شب در منزل  « ده شیخ – ارغسان  » در باغ پذیره کردند و در نیم شب  میرو یس با مردان انتقام جوی شمشیر در ان ها نهادند ، این کشتار چنین بود که حتی یکنفر از دشمن هم زنده نه جست . بلا فاصله میرو یس با سه هزار نفر اسپ و سلاح دشمن برداشتند و رو به جانب شهر تاختند . محافظین نظامی درو ازه اشتباهاً در کشودند و به تصور ورود گرگین افتادند . تا فردا از تمام اردوی صفوی و گرجی یکنفر زنده نماند و در رو شنی روز برای نخستین بار انهدام قطعی دشمن با تشکیل حکومت ازاد ملی در سال 1709 اعلام شد . و تمام دری زبانان تاجک و هزاره و ازبک و بلوچ با پشتو زبانان در یک صف واحد در مقابل خارجی قرار گرفتند .

دولت هو تکی قند هار ( 1709 -   1738    )

طرح حکومت که بعد از کشته شدن گرگین در قند هار ریخته شد در و اقع هسته تشکیل دولت سر تا سری اینده افغانستان بود ولی در مرحله نخست این کار مشکلات بسیاری در پیش داشت ، زیرا هنوز در ولایات غربی افغانستان چون سیستان ، فراه ، هرات ، مرو ، نیشاپور ، مشهد و غیره حکام و سپاه صفوی مسلط بود ، در ولایات شرقی کشور تسلط و فرمان دهی دولت هند وستان تا کابل غزنین و جود داشت ، پس میرو یس در صدد تحکیم جای قدم نخستین برامد و تمام تو جه خود را مصرو ف قندهار نمود ، او سنگینی و ظیفه ملی را به خو بی احساس و شرایط اجتماعی محیط را درک مینمود ، و خو دش که در بین سلاسل قدرت فیودال های قبایل محصور و در سایه اتحاد با همی انها قدرت استیلا گران خارجی در هم شکسته بود ، نمیخواست و نمیتو انست که دفعتاً دولت متمر کز فیو دالی تشکیل کند . او در عو ض ان که عنوان پاد شاهی اختیار و حسادت و رقابت خان ها را نسبت به خود تحریک و اتفاق قبایل را با قوت جدید الولاده تشکیلات ابتدائی اخلال نماید خود ش را به حیث رئیس قوم و مساوی الحقوق با سایر رو سای محلی معرفی کرد  اما مردم با احترام اورا « حاجی میر خان »  نام نهادند .میرو یس مثل سیاست مدار ماهر بعد از انجام کار های ضرور ی فوراً نامه به عنوان پاد شاه هندو ستان فرستاده مرا تب مخالفت خود را نسبت به دولت صفوی و اعتماد به دو ستی دولت هند اظهار نمود ، و تمام قوای خود را به جانب عملیات ایران متو جه ساخت ، معهذا برای حفظ ظاهر نامه به دولت صفوی ارسال کرده و اظهار داشت : مو قع که من در کشت و کار زمین های خودم مصروف بودم ، مردم که از ظلم گرگین به جان رسیده بودند اورا کشتند و مرا به ریاست انتخاب کردند ، اگر شاه به افواهات مغرضین گو ش ندهد و ازین رو یداد ها اغماض نماید من میتوانم که امنیت را بر قرار نمایم و این فتنه را به تدریج خاموش کنم البته این نامه میرویس نمیتوانست دولت صفوی را متقاعد نماید ولی این قدر توانست که سو قیات فوری ایران را در قند هار به تعویق اندازد ز یرا در بار صفوی که از نو شته میرو یس در طردد افتاده بود مناسب دانست قبل از عملیات نظامی اطلاعات کافی از قند هار بدست اورد و جانی خان نماینده خویش را به قند هار فرستاد ، اما میرو یس این شخص را مدت به مذاکره مشغول داشت و همیکه دانست حالا بر میگردد اورا حبس نمود تا در بار صفوی زود تر از فعالیت قند هار مطلع نگردد و فرصت تجهیزات بیشتر بدست اید ، این است که قلعه های اطراف قند هار و عر ض را ه های ورود دشمن مستحکم شد و به جمع کردن و ساختن اسلحه در داخل شهر اغاز گردید . عدم باز گشت جانی به اصفهان به هراس در بار صفوی افزود و متعاقباً در سال 1710 به تعداد  10 هزار عسکر به قیادت محمد خان والی هرات به قند هار فرستاده شد . نمایند ه این شخص که با عزت و دوستانه در قند هار پذیرائی شد نیز حامل همان پیغام گذشته شاه صفوی بود که اگر میرو یس بپذیرد خودش به حکومت قندهار باقی خواهد ماند . ولی میرو یس جواب نداد و خامو شانه نماینده محمد خان اشنای قدیمی خود را در محبس فرستاد ، محمد خان والی هرات با سپاه خود به غرض حمله در قند هار پیش امد . میرو یس خان با 5 هزار سپاهی جدید التشکیل خود جلو اورا گرفت درین جنگ سپاه ایران به هزیمت رفت در حال که سر قو مندان خودرا با هزار نفر کشته دیگر در میدان جنگ گذاشته بودند . ازین بعد دولت ایران سپاه قوی برای یک رو  یه کردن کار قند هار ترتیب و بفرستاد ، لهذا در سال 1711 قشون مرکب از 30 هزار نفر ایرانی و گرجی تشکیل و در زیر قیادت خسرو خان گرجی برادر زاده گرگین به قند هار سوق نمود  این سپاه در سا حل هلمند با قشون مدافع میرو یس مقابل شد و توانست که میرویس را منهزم نما ید . میرویس امر داد که شهر قند هار دروازه ها را ببندند و گذا شت که خسرو شهررا به اسانی محاصره کنند خسرو که دروقت عبور از کرمان ، زمان خان پسر دولت خان ابدالی را ( که در ان جا یر غمل و نظر بند بود ) به حیث رئیس ابدالی های قند هار قبول و با خود اورده بود واداشت که با قسمت از ابدالی های مربوط خود ، درین محاصره و محاربه بر ضد غلجائی های قند هار شرکت کنند ، اما زمان خان مصالح ملی را بر منافع شخصی ترجیح داد و به عبداله خان رقیب قبیلوی خود پیو ست .مدا فعین شهر که میدانستند از دست دادن قند هار امحای استقلال و مبارزات چندین ساله مردم است به سختی دفاع میکردند درین وقت هجوم میرو یس با 16 هزار نفر شروع شد . خسرو خان به ضرب گوله از شهریان از پا در امد و قشون ایران به عزم باز گشت راه فرار می جست و لی چنین چیزی محال بود ، به این ترتیب اردوی 30 هزار نفری ایران معرو ض به تباهی گردید و قسمت توانست از میدان جنگ فرار کند . اما مردمان اطراف که در کمین بودند جلو انان را گرفتند ، در نتیجه این جنگ فقط چند صد نفر از اردوی ایران زنده مانده و مو فق به فرار از بیراهه ها شدند  ، در مقابل استقلال قند هار در همین سال ( 1712 ) بکلی تحکیم گردید .

گرچه در سال 1713 ایران قشون دیگر به استقامت قند هار سوق داد و لی این سپاه نا رسیده به قند هار در عرض راه از اثر حمله مردم نا بود گردید . میرو یس خان این مرد مبتکر و مبارز و موسس دولت ملی قند هار بعد از حصول ازادی و استقلال ملی عمر بسیار کو تاه داشت او هنوز طرح خود را تکمیل نکرده بود که در سال 1715 به عمر 41 ساله گی چشم از جهان پوشید و در محل کهکران به خاک سپرده شد .  جرگه چهل نفری از خان های قبایل برادر او میر عبدالعزیز را به ریاست حکومت قندهار انتخاب کردند . ولی میر عبدالعزیز کفایت میرویس خان را نداشت و از اداره حکومت نو احداث فیودالی عاجز بود این است که در قدم اول خان های بزرگ ابدالی از حکومت او جدا و با عشیره خود از قند هار خارج شدند . هم چنان او با دولت صفوی ایران داخل مفاهمه شده بود تا ایران حکومت وی را به شکل موروثی تصدیق نماید و مالیات را از قندهار نخواهد و عسکر به قند هار نفرستد ، به مجرد افشای این مفاهمه تمام مردم و خان ها و خاندان میرو یس بر ضد او قیام کردند در راس دسته مخالف میر محمود پسر میرو یس قرارداشت که با پشتیبانی مردم به شمول ازبک های قند هار کاکای خود را با شمشیر از میان برداشت ازین به بعد  «  استخوان شکنی »  غیر قابل التیام در خانواده میرو یس خان به وجود امد و در اینده نزدیک باعث دو دسته گی در قبایل غلجائی گردید . در هر حال جرگه بزرگان تشکیل و میر محمود 19 ساله را به عنوآن شاه محمود انتخاب کردند .

 

---

[1]    *  افغانستان در مسیر تاریخ میر غلام محمد غبا ر ص 318  .

[2]   * سی میلی شمال شرقی شهر قند هار

 

زمونز دکلی

زمونز دکلی

زموږ د کلي

چې قاتل ته ښيي لار زموږ د کلي
ورپسې دې شي ازار زموږ د کلي

د خپل کور پته پخپله ورته وايي
دا ساده ، ساده هوښيار زموږ د کلي

دا په سپینه جامه سپين خلګ چې گورې
په همدوی کې دی غدار زموږ د کلي

پرون پورې کلي سرې لمبې کولې
نن دی بيا لکه چې وار زموږ د کلي

جنکيو مو گودر نه وينې راوړې
چا ويشتلی دی چنار زموږ د کلي

که ټوپک ورڅخه مات نه کړو "هېواده"
دا وگړي به وي خوار زموږ د کلي

هیواد (شیرزاد)

 

دافغانستان خپلواکی چا وگتله

دافغانستان خپلواکی چا وگتله

دافغانستان خپلواکی چا وګټله؟

س : (تلاش احمدزی) 

زموږ دهیواد ویاړلی ولس دتاریخ په اوږدو کښی دهر یرغلګر ځواک پر ضدپرته له قومی ،سمتی اومذهبی تفاوتونو لکه دیوه واحد او نه بیلیدونکی وجود په څیر اوږه پر اوږه یو دبل تر څنګ دریدلی اوغلیم ته یی غا ښ ماتونکی ګذار ورکړی دی.

 دهمدی یووالی اوپیوستون پایلی همدا وی چه دنړی سترو قوتونو دتاریخ په اوږدو کښی دتل لپاره دهمدی واحد ملیت څخه ماتی خوړلی او په ډیر شرموونکی ډول پر شا تللی دی.

موږ کوښښ کړی په دی لنډه لیکنه کښی دافغان اولس پر هغو هلو ځلو اودپیوستون پر بیلګو رڼا واچو دکومو په پایله کښی چه دی قهرمان او ویاړلی اولس وکولای شول دنړی یو ستر ښکیلاک ګر ځواک چه ۳۵۰ زره پوخ ، ۱۸۵ زره څاروی؛ ټولی موټرلاری؛ دریل پټلی ؛هوایی ځواک اومخابراتی سیستم یی تر شا ولاړ وو او دچترال څخه نیولی تر بلوچستانه پوری یی ټولی ستراتیژیکی نقطی تر کنترول لاندی وی  په تشو لاسونو خو دایمان او پیوستون په وسله د یوه ملی پاڅون په ترڅ کښی د هیواد دخپلواکی پر منلو اړ ویست. راځی له همدی ځایه یی پیل کړو:

        کله چه د۱۹۱۹ کال دفبروری په درویشتمه نیټه امیر امان الله خان واک ته ورسید بی له ځنډه یی دافغانستان سیاسی خبلواکی اعلان او دخپلو سیاسی او دیپلوماتیکی هلو خلو تر څنګ یی دبریتانیوی هند د پولو پر لور عسکری خوځښتونه پیل کړل.سره له دی چه جګړه په رسمی ډول نه وه اعلان شوی اود انګلیس سفیر (حافظ سیف الدین په کابل ) اوافغان سفیر(سردار عبدالرحمن په دهلی). کښی وو دافغانی پولی په دواړو خواوو کښی په زرګونه افغانان وسله په لاس دغزا لپاره تیار سی شول؛  همدارنګه داپریل دمیاشتی په وروستیو کښی په محکوم پښتونستان کښی ملی هیجان راڅرګند اوپه پیښور کی دوه دیرش کسیزی کمیتی دافغانی ډاګخونی دمشر میرزا غلام حیدر خان پر محور دانقلابی غړو راڅرخیدل پیل شول. دهمدی خوځښت سره جوښت دپیښورپه شاوخوا کښی دانګریزانو پر ضد وسله وال پاڅونونه رابر سیره شول.

 داپریل له نیمایی وروسته دازادی چیغو په ټول هندوستان کښی انګازی وکړی په لاهور کښی خلکو په ملی پاڅون لاس پوری او دلاهور –امرتسر  دریل ګاډو په سټیشنونو کښی بغاوتونه وشول په ګجرانو واله کښی قیام کونکودمسیونری کلیسا اودریل ګاډی ستیشن ته اور واچوو ؛ ورته پیښی په وزیرو ؛کویټی ؛بمبی؛احمد اباداو نورو څایونو کښی هم منڅ ته راغلی .

 دلته دکرښی دی غاړی قومونو په ډیرشوق او هیجان دقومی لښکرو په جوړولو پيل اود جهاد په تیاریو شبه او ورڅ بوخت ول.دامیر امان الله خان اردو چه دافغان ورونو ملیتونو بچیان په کښی راټول شوی وو او تعداد یی دشپیته زرو په شاوخواکښی  وو په دری محاذونو کښی دسر حد په لور سوق شول.

  دخیبر په محاذ چه افغانی لښکری دلنډی کوتل له دیخواپه بری پر مخ روانی وی دجبهی شاته افریدی قومونو دانګلیس پر ضد قیام پییل کړو او محمد عمر خان افریدی په میړانه وجنګید ُ دافغانی جنرال صالح محمد خان دپه شاکیدو اود انګلیس دپرمختګ مخه په ډکه کښی یو بل افغانی کندکمشر محمد صدیق خان دمومندو قومونو په ملګرتیا ډب اوهغوی یی دډیرو تلفاتو سره تیښتی ته اړ کړل. تر دی وخته دټول ننګرهار ؛کنړ؛لغمان او نورستان خلکو دخپلو ملی مشرانو تر رهبری لاندی دملی لښکرو په جوړولو پیل کړی وو

   کومه میړانه  چه دوی دانګریزانو د دوهمی حملی پر مهال په باسول کښی دجنرال محمد عمر خان(مشهور په سور جرنیل)اوکندکمشر محمد اکلیل بدخشی تر قوماندی لاندی دلاس او ګریوان په جګړه کښی اوښودله ددی هیواد دتاریخ زرینی پاڼی جوړوی.

    دهمدی بری سره جوښت دچترال پر محاذ افغانی عسکرو د جنرال عبدالوکیل نورستانی تر قوماندی لاندی دارنوی په استقامت مارش وکړه او دانګریزانو مختلط راجپوتی.اوساپری پوڅ ته یی درنه مرګ ژوبله واړوله.

   بلی خواته لا دسردار عبدالقدوس خان(اعتماد الدوله) تر قوماندی لاندی قواوی دقندهار محاذ ته نه وی رسیدلی چه انګریزانو دشپی په تیاره کښی په هغه دری سوه کسیزه افغانی پوسته یرغل وکړه چه دداود شاه خان اومحمد یوسف تر قوماندی لاندی دسرحد په ساتنه بوخت وو؛ دی زړورو سرحدیانو تر وروستی سلګی مقاومت وکړه تر څو نیم یی شهیدان اونیم یی ټپیان شول.

   ددی سرحدی پوستی سقوط په قندهار او شاوخوا سیمو کښی ملی او افغانی احساسات راو پارول؛ غونډمشر غلام نبی خان دسفر بری امر وکړه خو لوی ناب خوشدل خان یی مخه ونیوله .     دسردار عبدالقدوس خان په رسیدلو لویناب معزول او وشړل شواو دقندهاراو دګنو شاوخوا ولایتونو زرګونوخلکو په  خپلو شخصی پیسو او وسلو دجنګ تیار ی کړی وو. له غزنی څخه محمد الله خان هزاره ؛عباس خان هزاره شیر احمد خان توری؛عبدالله قیاق؛او ابوالقاسم رساله داردخپلو قومی لښکرو سره دقندهار دمحاذ پر لور حرکت وکړه.سردار عبدالقدوس خان دزرګونو ملی داوطلبو جنګیالو په ملګرتیا دجنګ نغاره ووهله اود سر حد به لور یی مار ش وکړه دکرښی له تیریدو وروسته یی دبغره په سیمه کښی داوبو منبع په لاس کښی ونیوله.

 همداراز دپکتیا پر محاذ افغانی زړورو قوماندانانو لکه : مبارکشاه ؛محمد علم خان او پنین بیک غند مشران ؛عبدالقیوم خان پغمانی؛یونس خان لوګری؛نورمحمد خان هودخیل؛کندک مشران ؛ کمیدان نواب خان پنجشیری ؛ کمیدان احمد جان خان کابلی ؛ټولی مشر جلاد خان لوګری؛ میجر محمد یار خان ګردیزی؛عبدالحمید خان صافی او اقا محمد خان یاور دسپاه سالار محمد نادر خان تر قوماندانی لاندی دسر حد په لور مارش وکړه ددغه نومیالیو افسرانو تر څنګ دملی لښکرو مشران لکه :شمس المشایخ فضل محمد خان مجددی؛تور المشایخ فضل عمر مجددی؛اخند زاده صاحب موسهی؛حاجی عبدالرزاق اندړی؛قاضی عبدالرحمن پغمانی؛ملا صاحب اتمانزایی؛ملا عبدالحمید غزنوی دخپلو خپلو لښکرو مشری پر غاړه لرله
کله چه دافغانستان دازادی داخیستلو غژ دلوی پکتیا میشته ولسونو ته ورسید په توله پکتیا کشی یی انگازی خوری شوی او دافغانی قوماندانانو دلشکرو بدرقه چه دسرحد چخه دتیریدو په حال کی وو دزرگونو دزو ،او دول او سورنیو په وهلو بدرگه کیدلی، داسی احساس کیده چه دانگریزانو سره جگری دیوه ستر جشن مقام پیداکری وی.

دهمدی سره جوخت که تولی پکتیا چخه په زرگونووسله والو خوانانو دجهاد توری تر ملا اود غزا جندی په لاس دسنگرونو په لوری روان شول .

 دا راغونده ونه (احضارات ) یا عمومی سفر بری لکه دنورو هیوادونو ددولت داعلان او یا داحتیاط دغوشتنی په نامه نه وه بلکه دایوه افغانی او ملی جذبه وه چه لکه دتل په شان دافغانانووینه یی ددوی په رگونو کی په جوش راوستی وه.اونه داچه خوانان دسنگر په لور روان وو بلکه دهغوی دخوراک چخاک دپاره هم داولسونو لخوا تیاریانی په لار اچول شوی وی.

 دا په داسی حال کی وو چه لا درسمی جنگ اعلان نه وو شوی خو دکرشی اخوا دمسعودو قومونو جنگیالیوپه (سروکی )کی دانگلیسانو په عسکری قشله برید وکره او 75 اوشان یی له خواروبار سره غنیمت ونیول او دمی په شلمه یی د(وانا عسکری قشله) تر محاصری لاندی ونیوله ، ددی سره جوشت دتنیو قومونودتلگراف دلیکی دپریکولو سره یو حای ددشمن 220 په غلو دانو بار اوشان یرغمل کرل. دوزیرو په محاذ دمسعودو اووزیرو 23000 جنگیالیو دوزیرستان توله خمکه دانگریزانو دپاره  په سره تبی ارولی وه او دانگریزانو په عسکری قشلو کی په زرگونو افغانی ملیشو بغاوتونه پیل کری وو

 

په همدی دول  په (پیوار ،تل،ژوب او پشین) کشی په انگریزانو سور اور بل وو دانگلیسانو دمیجر گودن قواوی په بشپر دول تباه او پخپله میجر گودن دیر سخت تپی شوی وو  اود (گورکه) په نامه انگریزی قواوی له منحه تللی وی سره له دی چه په تولو محاذونو کشی افغانی لشکر ی په پوره بری پر مخ روانی وی انگلیسان دجگری دمتارکی غوشتنه وکره او ددولت له خوا داوربند اعلان وشو ، خو افغانی میرنیو جنگیالو لاتر دیره ، دانکلیس سره جهاد ته دوام ورکوو.

له بلی خوا مخکشی له دی چه غازی امان الله خان دانگریزانو پر ضد دجهاد اعلان وکری دافغانستان په مرکز کابل کشی دسوق الجیشی پلوه ددغه پراخه محاذ دسوق او اداری لپاره کومه اداره یا مرکز منحته نه وو راغلی او عسکری تشکیلات دلوا له کچی پورته نه وو ددی پرته دافغانستان اردو دحربی او لوژیستیکی پلوه ددنیا له دیرو فقیرو اردوگانو خخه شمیرل کیده ، نقلیه واسطی ،حمکنی لیاری ، دمخابری یا تلگراف وسیلی او لازم صحی امکانات یی په واک کی نه وو، دجگری دمحاذونو راپورونه به ددیری چتکتیا سره سره په دوه هفتو کی مرکز ته نه رسیدل چه بی له شکه به دجنگ په محاذونو کشی تغیرات راغلی وو.

 په مرکز (کابل) کشی دجنگ دسوق او اداری لپاره کومه عسکری عالی شورا یا قوماندانی نه وه ( پرته له یوی نیمه نظامی شورا چه غری یی خوبی تجربی  وزیران او یو نظامی مشاور اود پاشاه داعتمادور سری محمود سامی بغدادی وو) دجنگ درهبری او سوق تول بار یواحی او یواخی دپاچاه (امیر امان الله خان) په غاره وو چه دجنگی او تکتیکی لحاظه یی هیخ دول مخکینی تجربه نه درلوده.

((وایی کله چه د کیپتان هللی جنگی طیاری پر کابل بمباری کوله نظامی غونده راوبلل شوه محمود سامی بی له خنده رای ورکره چه پایتخت باید (سیغان) ته ولیژدول شی چه دمجلس دغرو له خوا رد شوه)) دا دهغه باتجربه او اعتماد ور مشاور مشوره وه چه خوان پادشاه اود هغه کابینی ته یی ورکوله، په داسی حال کی چه په تولو محاذونوکی دافغانی عسکرو او جنگیالیو مورال دیر لور وو .

 مرحوم میر غلام محمد غبار په خپل کتاب ( افغانستان در مسیر تاریخ) کی لیکی ))کله چه ددشمن طیاری پر پایتخت ( کابل) بمباری پیل کره سره له دی چه دا لومری خل وو چه خلکو طیاره لیدله او دا لومری خل وو چه یوه استعماری اروپایی دولت په ختیخ کی پر افغانستان بمباری کوله ، دکابل دکورونو له بامونو خخه دتوپکو زرگونو گولیو داسمان په لور اور بل کری وو ، یو له دی اور کونکو میرزا عبدالرحیم خان جبه دار باشی وو چه له خپل کوره (گذر دروازه لاهوری)خخه توپک په لاس راووت او تر سیاه سنگ پوری یی مندی وهلی اوددشمن دطیاری په لوری یی چه بیرته راگرخیدلی وه  پرله پسی دزی کولی .

افغانی ثقیلو توپونو دکابل له غربی غرونوخخه  ددشمن دطیار ی په لور گوذارونه کول سره له دی چه داگوذارونه بی گتی وو خخکه افغانستان دطیارو ضد توپونه نه درلودل اودا خمکنی توپونه ووخو په محاذونو کی افغانی جنگیالیو ددشمن دطیارو په بمبارد ملندی وهلی او یواز ی دطیارو په راخرگندیدو به خواره کیدل له همدی کبله دافغانی قواو تلفات اندک وو ))

له بل پلوه دافغانستان په تاریخ کی دلمری خل دپاره په کابل کی دحبیبی دمدرسی تول زدکونکو دشار دنورو شوونخیو دشاگردانو او خلکو سره یوخای دانگلیس پر ضد په یوه لویه مظاهره کی گدون وکره او په داسی حال کی چه په مراد خانیو کی دانگلیسی سفیر دکور تر خنگه په ستره هل هله  تیریدل د ( مر دی وی انگلیس ، ژوندی دی وی افغانستان ) شعارونه یی ورکول.

 

گرانو لوستونکو ! پورته کرشی چه په دیره بیره چمتو شوی اوکیدای شی تولی هغه افغانی او ملی هلی خلی چه دهغی په پایله کی زمونز گران هیواد افغانستان دازادی په گتلو بریالی شو نه وی منعکس شوی خو یو مطلب دیر واضیح او لکه لمر روشانه دی او هغه داچه کله افغان ولس دپیوستون او وحدت لاسونه ورکری دنری دیر ستر طاقتونه یی په گوندو کری دی خو کله چه دامیرنی ملت دپردیو ددسیسو شکار شوی او یو له بله جلا شوی دی دیرو کوچنیو دلو تپلو پردوی واکمنی کری او دوی یی په رنگ رنگ نومونو یو له بله جلا ساتلی دی .نو ای میرنی او دیوه ستر تاریخ لرونکی ولسه! راشی په یوه نوم (افغان ) راتول او خپل تیر برم او نشان بیا راژوندی کری ( لابه یوکیزو که نه ورکیزو) .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ماخذونه :

غبار میر غلام محمد ،افغانستان در مسیر تاریخ.

عطایی .،محمد ابراهیم،دافغانستان معاصر تاریخ ته لنده کتنه

کارو اولاف دشیرمحمد کریمی ژباره ،پتانز (پشتانه )

مطالب یشنهادات وانتقادات خود رابهادرس ذیل ارسال نمایید.

http://www.blogfa.talash5.com

 

روز مادر

روز مادر

 

فرخنده روز مادر

قلمی خواهم ساخت از نی باغ بهشت

                جوهراز شیشه ذات

                 کاغذ از صفحه دل

                نوراز شمع حیات

                تا نویسم همه جا

            نام زیبای  تو مادر

کاپی شد از:http://www.rezasaznaz.blogfa.com/ 

 

دوطن دمور اواز

دوطن دمور اواز

دوطن د مور اواز

دچا کډی درنه بارشوی چاکړه جوړ درکی قصرونه    ای زما ښکــــــــــلی وطنه په تا ډیر وشو ظـــــلمونه

ای زما ښکــــــــــلی وطنه په تا ډیر وشو ظلمونه

څوک پیدافنا ته ناست وو چا پاټک لره پاچاه وو     څوک په چور چپاوول بوخت ووشپه اوورخی په خنداوو

چا دوینو پیالی نوش کړی دچا ورک شولو قبرونه

ای زما ښـــــــــکلی وطنه په تا ډیر وشو ظلمونه

څوک دی ویشی په څو برخو بیلوی درنه انــدام        څوک دی پــــلوری په پردیو جوړوی درنه غــــــلام

چا دی ښکلی موزیم لوټ کړه چا دی وسول تاریخونه

ای زما ښکلی    وطنه    په تا ډیر و  شو   ظلمونه

څو نا اهله انسا نا نو خوندی میندی کړی بی پته     څــو پردیو مزدورانو دافغان شمـــــله کړه ښـــــــــکته

دتاریخ حکم به څه وی  څه به وایی جوابونه

ای زما ښکلی    وطنه    په تا ډیر و  شو   ظلمونه

دلته پروت یوستر تاریخ وو ټول قومونه متحد وو           دلته ستری حماسی وی په غلیم باندی یی بریدوو

دوی نفاق په مونږ کی جوړکړ لا لری نوی خیالونه

ای زما ښـــــکلی وطنه په تا ډیر وشو ظلمونه

که پشتون که هزاره دی ټول ددی وطن بچیان دی            که تاجیک اوکه ازبک دی ټول د مخی افغانان دی

دوطن دمور اوازدی ورکړی یوبل ته لاسونه

ای زما َښــــکلی وطنه په تادیر وشو ظلمونه 

تلاش احمدزی

 

صدف

صدف

صدف

همه جا دکان رنگ است همه رنگ ميفروشند
دل من به شيشه سوزد همه سنگ ميفروشند
به کرشمه يی نگاهش دل ساده لوح ما را
چه به ناز ميربايد چه قشنگ ميفروشد
شرری بگير و آتش به جهان بزن تو ای آه
ز شراره يی که هر شب دل تنگ ميفروشد
به دکان بخت مردم کی نشسته است يارب
گل خنده ميستاند غم جنگ ميفروشد
دل کس به کس نسوزد به محيط ما به حدی
که غزال چوچه اش را به پلنگ ميفروشد
مدتيست کس نديده گهری به قلزم ما
که صدف هر آنچه دارد به نهنگ ميفروشد
ز تنور طبع فانی تو مجو سرود آرام
مطلب گل از دکانی که تفنگ ميفروشد

رازق فانی ميزان ۱۳۵۸ سمنگان

موسس وبانی افغانستان معاصراحمدشاه بابا

http://talash5.blogfa.com

 

دولت ابدالی و تشکیل مجدد افغانستان

احمد شاه ابدالی  1747 تا 1773 م

سیر تکامل فیودالیزم دربین اهالی قندهار و مبارزه دوامدار مردم علیه استیلای خارجی زمینه تشکیل یک دولت مقتدر مرکزی را در افغانستان مهیا کرده بود . این است که به رهبری و قیادت احمد شاه در قندهار دولت ابدالی تاسیس گردید . احمد شاه در سال مرگ پدرش زمان خان در سال 1722 در شهر هرات متولد گردید ، مادر احمد شاه با طفل به شهر فراه نقل مکان نمود ازان بعد احمد شاه تا استیلای نادرشاه در هیچ نوع فعالیت سیاسی و نظامی برادر بزرگش ذولفقار خان شرکت نداشت . احمد شاه با برادرش یک جا به در بار شاه حسین هوتکی در قندهار پناهنده شد و در انجا محبوس گردید .

احمدشاه ابدالی

وقت که نادر شاه خراسانی در سال 1738 شهر قندهار را فتح نمود درین وقت احمد شاه 20 ساله بود که به دربار نادرشاه راه یافت . نادر اورا در زمره افسران نظامی قشون افغانی خود قبول کرد و بعد از انکه اخلاق و کفایت اورا بدید قوماندانی قطعات ابدالی و ازبکی را به وی داد . پس ازاین احمد شاه تا زمان مرگ نادرشاه در دربار و اردوی او باقی ماند . در طی این مدت رفتار و کردار احمد شاه طرف اعتماد نادر شاه و سپاه افغانی او قرار گرفت . در وقت کشته شدن نادرشاه ،  احمد خان 25 سال عمر داشت ، درین مدت او صفحات مختلف حیات را دیده و با لذت تبعید و اسارت و با عزت فرماندهی به سر برد و با طبقات مختلف اجتماعی محشور گردید و عروج و سقوط دولت های افغانی و نادری را در هرات و قندهار ، خراسان و ایران به چشم دید ، تمام این حوادث در هوش وقضاوت او تاثیر نمود و در طبع و اخلاقش توازن و پخته گی ایجاد کرد . در عین حال احمد شاه از فراگرفتن تحصیل نیز دریغ نورزید و در زبان های دری و پشتو صاحب سواد گردید ، حتی در پشتو شعر می سرائید .

      همین که نادر شاه در منطقه خبوشان خراسان در سال 1747 بدست عده از اعیان حکومتش به قتل رسید و اختلال در اردوی بزرگ او پدید امد ، قشون افغانی که مرکب از 4000 غلجائی و 12000 ابدالی و ازبک بود به مشوره قوماندان عمومی نورمحمد خان غلجائی و احمد خان ابدالی به طرف قند هار حرکت کردند . در قندهار که مرکز بین الاقوامی افغانستان بود ، نورمحمد خان به خان های غلجائی ، ازبک و ابدالی ، هزاره ، بلوچ و تاجک پیشنهاد کرد که جرگه تشکیل و پادشاه انتخاب شود . این جرگه در سال 1747 در ماه اکتوبر در عمارت مزار شیر سرخ در داخل قلعه نظامی نادر اباد منعقد و مدت 9 روز دوام نمود . در طی این جلسات اتفاق ارا ممکن نمیشد ، زیرا خان های رقیب هر کدام طالب سلطنت و همدیگر را رد مینمود . تنها کسی که در این جرگه راجع به خود حرف نمی زد احمد خان ابدالی بود زیرا عشیره او سدو  زائی و از نظر کمیت خورد تر از سایر عشایر بود . در روز نهم جرگه طرفین یکنفر عضو جرگه را حکم تعین کردند  که هر که را او به سلطنت انتخاب کند همه به وی بیعت نمایند .  بالاخره شخص حکم که یک مرد روحانی و به هیچ قبیله قندهار تعلق نداشت ( او همان صابر شاه کابلی پسر متصوف استاد لای خوار ازاهل کابل بود که مردم قندهار به او ارادت و اعتماد داشتند ) برخاست و احمد ابدالی را به حیث پادشاه معرفی کرد و هم خوشه گندم را در عوض تاج به کلاه او نصب نمود و خان های حاضر به او بیعت کردند . و احمد خان ابدالی به عنوان ( احمد شاه  ) به پادشاهی کشور اعلان شد . احمد شاه بعد از پادشاه شدن ثابت کرد که اگاه از اوضاع داخلی کشور و هم چنان مطلع از اوضاع سیاسی و نظامی ممالک همجوار افغانستان می باشد . و هم قادر است ازین اوضاع که برای تشکیل یک دولت مستقل در افغانستان مساعد است عملاً استفاده نماید .

او ضاع در داخل کشور

       طبقه دهقان و مالدار یعنی اکثریت ملت با طبقه شهری و پیشه ور ، همه سال های متمادی در زیر اداره ملوک الطوایف و لشکر کشی های داخلی و خارجی ، مالیات و عوارض ، سیورسات و کمرکات گونا گون کوفته شده و طالب یکدولت مقتدر مرکزی و خواهان تامین امنیت بودند . در غرب ، شرق و جنوب کشور نیز مردم سال ها بر ضد استیلای خارجی به منظور کسب ازادی ملی مبارزه کرده و اینک برای حفظ و تقویه یک دولت ملی در برابر خارجی ها اماده و حاضر بودند . قسمت مرکزی کشور ( هزاره جات ) بیشتر از هر جای دیگر تحت نظام فیودالی و مطلق العنانی ملوک الطوایف سائیده میشد و فیودال های مقتدر این منطقه نسبت به دهقان و مالدار و رعیت دارای اختیارات نا محدود بودند . فیودال های مسلط این منطقه با اطاعت و تادیه مالیات به دولت های مرکزی افغانستان برای حفظ قدرت منطقوی خود تا اواخر قرن نوزدهم در مقابل تسلط مستقیم دولت مرکری مقاومت نشان دادند و هم مردم خودرا از سیر متوازی وبا انکشاف  بطی سایر حصص کشور باز داشتند ، بعد ها عوامل دیگر اقتصادی ، فقر و فشار سیاسی دولت مرکزی عمر این توقف و انجماد را تا اوایل قرن بیست به درازا کشاند . هم چنین به درجه دوم مردم ولایات شمالی افغانستان نیز در مزیقه نظام فیودالی سخت فشرده میشدند .

 او ضاع مملک هم جوار

  ایران بعد از مرگ نادر شاه خراسانی در گرداب هرج و مرج داخلی و ملوک الطوایفی فرو رفت و دیگر قادر به تجاوز در ممالک همسایه نبود . در بخارا و ماورالنهر دولت جنیدی رو به انحطاط نهاده و اشراف و فیودال در مناطق مختلف کشور حتی پایتخت بخارا مستقل شده بودند . اوضاع سیاسی خوارزم بد تر از ماوراالنهر و بازیچه اغراض اشراف بود و تا قبل از ظهور احمد شاه ابدالی درین سرزمین خان ها یکی پی دیگری می امد و میرفت و در مدت کمتر از 40 سال ده پادشاه در خوارزم کشته و یا تبدیل شده بودند . لهذا فرصت حمله به کشور دیگر نداشتند . در هندوستان جنوبی در عهد سلطنت اورنگزیب حکومت مرهته به رهبری سیوا جی  تاسیس شده بود که بعد از مرگ اورنگ زیب قوی شده و در مدت 30 سال تقریباً مالک تمام شبه جزیره هند گردیده بود . ازین رو دولت بابری هند دیگر قادر نبود که در افغنستان مثل سابق فشار وارد کند . در شمال هند قوت جدید الظهور و مخالف بنام ( سیک ) بوجود امده بود . محد شاه بنام شاهنشاه هندوستان بود ، والیان بزرگ او همه مستقل بوده و تنها خراج به پایتخت می پرداخت . در هند در عمق این اوضاع یک قوه نهانی و خطرناک دیگر وجود داشت . و این همان استعمار گران غربی بودند که تجزیه ، تقسیم و نفاق تمام قوت های ملی هند را با ثروت ان میخواستند . هم چنین در هند یک قوت دیگر وجود داشت که ان عبارت از نفوذ سیاسی و نظامی افغان ها در دربار هند و ولایات ان بود . در دربار هند مثل نجیب الدوله افغانی ( نجیب خان یوسف زائی ) افسر مقتدر ، در ولایات کترا و فرخ اباد و ملتان سلسله های حکمران رو هیله و بنگش و ابدالی افغان ( سعدالله خان رو هیله ، احمد خان بنگش و زاید خان ابدالی ) با قوای زیاد قرار داشتند . تمام این اوضاع احمد شاه را از طرف هندوستان مطمئن می ساخت . و در تاسیس و تحکیم دولت سرتا سری افغانستان زمینه مساعد بدست میداد . این است که احمد شاه دراندک مدت به اسانی توانست از جیحون تا عمان و از ولایت خراسان تا رود بار سند  افغانستان را وحدت سیاسی بخشد . در طی 25 سال سلطنت احمد شاه مرکزیت دولت و امنیت عمومی طوری قایم شد که فیودال و ملاک در رفتار خود نسبت به دهقان مسئولیت خودرا در برابر دولت احساس کرد ، طبقه متوسط و شهری و تاجر نیز ساحه ازاد تر فعالیت بدست اورد . این اوضاع در داخل سیستم فیودالی اسباب استحکام دولت مرکزی نیرو مندی را فراهم کرد .

 تمثیل دولت خانخانی

امپراتوری افغانی را که احمد شاه تاسیس نمود شکل دولتی ان کاملاً خان خانی بود یعنی وقت که احمد شاه از طرف خانان قبایل در جرگه شیر سرخ به پادشاهی بر گزیده شد او بعداً یک دستگاه اداری را به میان اورد و در پایتخت شورای دایمی را که اعضای ان شاملین جرگه شیر سرخ و یک تعداد قو ماندانان نظامی بودند تشکیل داد  اوکه در همه مسایل نظامی و ملکی طبق مشوره انان عمل مینمود . در میان اشتراک کنندگان جرگه شیر سرخ یکی هم حاجی جمال خان بارکزائی بود که ادعای پادشاهی داشت ولی جرگه اورا ازین ادعایش منصرف ساخت و فیصله نمود : ( پادشاهی به شاخه سدو زائی قبیله پوپل زائی تعلق گیرد که نماینده حاضر ان احمد خان است ووزارت در دست حاجی جمال خان و خانواده وی باشد )  به این ترتیب اساس دولت خانخانی گذاشته شد* [1]. احمد شاه میدانست که اگر خودش را از محاصره این خان برهاند در ان صورت رقابت ها و هم چشمی های انان باعث ذوال حکومت خواهد شد ، بناءًایشان را در شورای پایتخت شامل نمودند . ولی جبر مناسبات قبیلوی و تشویش از رقابت های ان احمد شاه را واداشت که جمال خان بارکزائی را با شاولی خان بامیزی پوپلزائی که از قوم خودش بود تعویض نماید . گر چه حاجی جمال خا ن در مقابل احمد شاه عکس العمل نشان نداد ولی بعد ها فرزندش ( سردار پاینده خان ) در مقابل شاه زمان نواسه احمد شاه کودتای ناکام را براه انداخت و اعدام گردید که عواقب بسیار  خطرناک در قبال داشت و قیام ها و بغاوت های فرزندان پاینده خان سبب گردید تا پادشاهی از سدو زائی به محمد زائی ها انتقال یابد . احمد شاه فیودال های مقتدر را بواسطه اشتراک ان ها در امور ملکی و نظامی ارضا نمود و به نظریات انان اعتنا میکرد . و هم انان رابیشتر در سفر های جنگی مشغول نگه میداشت ، این است که بدون یکی دو بار با عصیان انها رو برو نگردید . یکمرتبه در سال 1749 م که احمد شاه مشغول سفر به خارج بود توطئه قتل او از طرف فیودال ناراضی براه افتاد ، ولی شاه که استخبارات مفصلی داشت تمام ان دسته را اعدام نمود . ازین پس احمد شاه فیودال های طرفدار دولت را ارام نگه میداشت و عناوین  ، منصب و گاهی هم اقطاع به ان ها میداد و حتی بعد از مرگ فیودال پسرش را بجای او میشناخت . معهذا فیودال های بزرگ قبایل را دور از قبیله شان در دربار نگه میداشت و در جنگ هاسوق مینمود ، اما نمی گذاشت که در پایتخت قطعات مسلح قبیلوی داشته باشند . احمد شاه فوج های قبایلی رااز مرکز دور کرد و جایش را به سپاه تنخواه خوار داد او فیو دال ها را در منطقه خود مقرر نمی کردند بلکه حکام تنخواه خوار دولت که از طبقه متوسط بودند در علاقه های قبایلی می گماشت ، قشر روحانی هم از احمد شاه راضی بود زیرا شاه به ان ها احترام میگذاشت .

کلتور سیاسی و نظام اداری

    هنگام مرگ نادر افشار ثروت هنگفت بدست احمد شاه افتاد هم چنان در هنگام انتخاب به پادشاهی در قندهار خزانه مالی هندوستان که روانه ایران بود نیز بدست احمد شاه افتاد که به این ترتیب اولین توانائی را در تاسیس دولت با شکوه بدست اورد. او میدانست به هر اندازه که  یک دولت قوی و مقتدر تشکیل گردد به همان اندازه توان فتوحات ان بیشتر خواهد بود ، مردم را توظیف نمود . تا یک نقشه منظم را به خاطر ایجاد امپراتوری افغانی طرح و تطبیق نماید . قبل از احمد شاه افغانستان نظام اداری نداشت ،  نظام که او به وجود اورد از لحاظ تشکیلات ووظایف  ، ترکیبی از نظام صفوی ایران و نظام مغلی هند بود و عناصراز عنعنات قبیلوی جامعه افغانی نیز در ان دخیل بود . در ابتداء نظام اداری بدو بخش ملکی و نظامی منقسم میگردید  و بخش ملکی نیز به دو بخش دیگر یعنی امنیت و خدمات عامه مشتمل میشد . در راس همه بخش های اداری و نظامی صدر اعظم که بنام اشرف الوزرا یاد میشد قرارداشت که حیثیت مشاور شاه را داشت . بعد از پادشاه مقام بس بزرگ شورای خانان قبیلوی ، قوماندان نظامی و مرشدان روحانی بو د . این شورا از کسان تشکیل یافته بود که در جرگه شیر سرخ اشتراک ورزیده بودند . احمد شاه مصارف دربار را کمتر ساخت و معاش کار کنان دولت و سپاه بوقت معین پرداخته میشد . دفاتر مالی و معاش و دخل و خرچ دولت منظم بود او هم در پایتخت وهم در ولایات دوایررا تشکیل داد ، محاکم شرعی در پایتخت وولایات در منزلت قوه قضائی کشور وجودداشت و هم جرگه از روسای قبایل ، افسران و مامورین عالیرتبه وقتاً فوقتاً در پایتخت منعقد میشد . و در مسایل مهم نظامی و سیاسی و اداری غور کرده نظر خودرا به شاه میداد . شخص پادشاه با اختیارات فوق العاده در راس تمام این تشکیلات اجرائی ، قضائی و نظامی قرار داشت و رای او قاطع بود . ولی در اقدامات مهم سیاسی و نظامی بو اسطه اخذ ارا ی جرگه ، اعضای متنفذ دولت را در مسئولیت شریک میساخت . با احتیاط که در سیاست خارجی افغانستان مد نظر داشت بیشتر به اردوی قوی اتکاء مینمود . این اردو مرکب از 16 هزار عسکر منظم ، سواره و پیاده باتو پخانه ثقیل و خفیف ( زنبورک یا شهنک ) و نقلیات اسپ ، شتر و فیل بود . بیشتراز 30 هزار عسکر غیر منظم در پایتخت وولایات و سرحدات کشور نیز وجود داشت . در ایام جنگ قطعات جلبی از مناطق مختلف به این ارقام می افزود *[2]  احمد شاه در تشکیل مجدد افغانستان تحکیم بنیان وحدت سیاسی را اساس قرار داد . برای تحقق این هدف و مرام مساوات حقوقی را بین اهالی کشور در نظر کرفت و از لحاظ مذهب و زبان ، منطقه و قبیله تبعیض و تفاوت را کمتر شناخت . در حال که تا اندازه خودش خالی از تعصب قبیلوی و دینی نبود *[3]. چنانچه او به مجرد گرفتن عنوان ( در دوران ) از جانب صابر شاه فوراً این لقب را به شکل ( در دران ) در قالب قبیلوی در اورد و مجموع قبایل ابدالی را ( درانی)  نام نهاد .  اما مردم افغانستان احمد شاه را در عمل عادل تر از قول یافتند ، و دیدند که اشخاص با کفایت بدون تبعیض از لحاظ زبان ، نژاد و مذهب در امور دولت شریک هستند . هم چنان احمد شاه اعضای خانواده سلطنتی را (  بغیر از ولیعهد  تیمور شاه  ) از امورات رسمی دولت بدور نگه داشت . این تجرید تا جای بود که تاریخ و مردم غیر از تیمور و سلیمان دیگر اولاد احمد شاه را نمی شناختند در حالیکه او هشت پسر داشت . احمد شاه را بوا سطه خدمات و اخلاق و تقوای شخصی او پدر میخواندند و غازی خطاب میکردند . زیرا احمد شاه تنها پادشاه بود که در افغانستان تاج بر سر نمی نهاد ، دستار می بست و چپن و موزه می پوشید و در عوض تخت بر زمین می نشست ، او مستقیماً با مردم در تماس میشد ، با تواضع و پیشانی گشاده سخن میزد ، در حل و فصل قضایا انصاف را مد نظر میگرفت ، و از قوانین که خودش گذاشته بود جداً پیروی میکرد ، در طول سلطنت خود به عیاشی و تجمل نپرداخت ، در هیچ جنگ از مقابل دشمن فرار نکرد ، در برابر مردم متواضع و ملایم بود ، در مجازات قطع نمودن اعضای بدن انسان ( مثله  ) کردن وخشوع و خمیدن را در تشریفات ممنوع قرار داد .

       دولت احمد شاه در داخل شرایط خاص تاریخی توانست که برای تشکیل مجدد افغانستان خدمت مهم سیاسی نماید ، ولی نمیتوانست بکلی از اشتباهات و اعمال نادرست بر کنار بماند . مثلاً یکی از کار های عجیب و بی فایده و حتی مضر او این بود که در امور داخلی هندوستان مداخله منفی نمود ، به این معنی که دولت بابلی هندوستان مضمحل و عاجز تر ازان شده بود که بتواند کشور بزرگ را اداره کند . در حالی که گرگ استعمار در گوشه از خانه او کمین گرفته بود در چنین وقت دو قوت بزرگ و کو چک ملی در شمال و جنوب هند تشکل یافت ، که ان یکی دولت مرهته و دیگر قوای سیک بود . البته احمد شاه از نظر حفظ حوزه سند حق داشت که تمامیت کشور خودرا تا لب دریای سند در برابر قوای توسعه طلب سیک دفاع نماید ولی حمله در قلب هند با مصرف خون هزاران نفر افغان و هندوستانی برای در هم شکستن قوای ملی مرهته کار خطر ناک بود و هیچ گونه ارتباط با منافع افغاستان و یا هندوستان نداشت  .

سفر های نظامی احمد شاه

         همین که احمد شاه پادشاه شد برای تنظیم اردو و امورات دولت دچار مشکلات مالی بود اما با بدست اوردن مالیات چند ساله افغانستان شرقی ، ملتان و پنجاب که در زمان جلوس احمد شاه در قندهار ، روانه ایران بود ( معادل یک میلیون سیصد هزار طلا نقد و جنس ) این مشکل تا اندازه حل شد ، همان بود که احمد شاه بعد از انکه از تنظیم پایتخت خلاص شد بلا فاصله برای توحید تمام خاک های طبیعی و تاریخی افغانستان به شرق ، غرب و شمال به سوقیات شرو ع کرد و باز قدم فرا تر حتی در خاک دیگران گذاشت* [4].مجموعاً ده سفر ان بسیار مشهور است :

          سفر اول او در شرق بود که در سالهای 1747 تا 1748 صورت گرفت ، سفر دهم و اخرین او در سال 1769 به غرب کشور انجام پذیرفت که در همه این سفر ها مخالفین و اغتشاشیون رادر طی جنگ های که با انها به عمل اورد سرکوب نمودند ، از جنگ های مشهور احمد شاه  جنگ پانی پت قابل داداوری است که در تاریخ 16 جولای 1761 در میدان پانی پت با مرهته ها در قلب هندوستان بوقوع پیوست *[5]. درین جنگ هردو طرف ( افغانی و مرهته ) با قوا و نیروی اعظمی خویش اشتراک نمودند  ، قوای مرته مقاومت زیاد نمود ولی سرداران بزرگ جنگی شان کشته و سپاه بی سردار مرته بالاخره سر به فرار برداشتند و تا چهل میل از طرف رساله های افغانی تعقیب شدند . تلفات اردوی مرته درین جنگ بسیار سنگین بود ، به علاوه کشته شده گان 22 هزار نفر شان اسیر گردید . تلفات افغان ها کمتر بود شاید از ده یا پانزده هزار نفر تجاوز نمی کرد . به این صورت جنگ تاریخی پانی پت به پایان رسید *[6] . احمد شاه بواسطه نا مساعد بودن هوا و تحمل مشقات سفری بیمار و گرفتار دانه در رخسار شد ، احتمال میرود که او به سرطان بینی مبتلا شده بود ، از راه ملتان و دیره اسمعیل خان ، گومل  و غزنی به قندهار باز گشت . احمد شاه در اخرین سفر که در سال 1769 به خراسان داشت بعد از تامین ان ولایات حکومت ولایات خراسان را رسماً به شهرخ گذاشت و در سال 1773 مریضی احمد شاه شدت کرد ، در مجلس بزرگ تیمور پسر دوم خودرا به ولیعهدی و جانشینی خود معرفی کرد . احمد شاه در کوه بوته در ماه رجب 1187 ( جون 1773 ) با عمر 50 ساله گی چشم از جهان پوشید و جسدش در شهر قندهار به خاک سپرده شد .

 نقشه افغانستان هنگام مرگ احمد شاه

          احمد شاه بابا در مورد حدود سرحدی افغانستان همیشه این سیاست را در نظر داشت تا حدود جغرافیائی در ساحه کلتور افغانی با سیاست خویش متوازن نگه دارد و به این عقیده بود که هر اندازه این سیاست بصورت مدبرانه تطبیق و عملی گردد به همان اندازه بقای تاریخی نصیب افغانستان خواهد گردید .

  احمد شاه درین مورد سه اصل را تطبیق می نمود .

            - ساحه که در ان افغانان زندگی مینمودند و شهر های بزرگ افغانستان در ان و اقع بود این عبارت از افغانستان اصلی بود که وی به ترقی و انکشاف ان زحمت می کشید .

              - دوم مناطق قبایلی بود که قبایل در ان جا زندگی می نمودند و دارای روحیه بدوی بوده از مرکزیت فرار می نمودند . او قبایل را ازاد گذاشت و مطابق سنن و عنعنات شان به انان اجازه داد تا اختلافات و مشکلات خو یش را ذریعه جرگه ها حل و فصل کنند و در موسسات مدنی و شهری مسئولین را متوجه ساخت تا با این قبایل بدوی به حوصله مساعدت و همکاری نماید . احمد شاه اکثراً این قبایل را در جنگ های هندوستان با خود میبرد .

         - سوم مناطق مربوط دولت های هند گورگانی خراسان نادری و بخارای جنیدی بود که مردم و مناطق انان را احمد شاه در ساحه نفوذ خویش نگه میداشت . در حقیقت این سه قسمت برای حفظ و نگه داشت افغانستان هم ارزش امنیتی داشت و هم اقتصادی . احمشاه در هنگام حیات سیاسی و نظامی خویش بیشتر از ده مرتبه به هند ، خراسان و شمال افغانستان سفر نمود

این سفر ها اورا سخت خسته ساخت که مریضی و مرگ وی نیز ناشی از همین خسته گی بود . هنگام که در سال 1773 وفات مینمود یک امپراتوری وسیع را به میراث گذاشت که در شرق تا سرهند ، در غرب تا سبزار ( غرب مشهد ) ، در شمال تا دریای امو و در جنوب تا بحیره عرب گسترده بود*[7]. حدود که در بالا ذکر شد در دهه هفتم قرن هجدده حدود امپراتوری افغانستان شمرده میشد ولی تمام ان افغانستان نبود  بلکه احمد شاه مناطق بین اباسین  ، مشهد ، امو و بحیره عربی را افغانستان میخواند . کشمیر پنجاب سند و خراسان را از ملحقات افغانستان می شمرد . احمد شاه قوملندانان جنگی مدبر و کدر های اداری ورزیده داشت  بهمین سبب امپراتوری نسبتاً پر سکون را دارا بود ولی بعد از مرگ وی اولاده او این نقشه را نگه داری نتوانست . ازینکه امراتوری جدید در عرصه سیاسی و کلتوری به میان امده بود برای انکشاف و ترقی ان باید موسسات اجتماعی جدید ایجاد میشد ، چون موسسه فرهنگ در جامعه ضعیف و با جریانات سیاسی هماهنگ نبود بناءً امپراتوری تنها بر قدرت نظامی متکی میگردید ، بعد از اینکه  قوت های نظامی از قدرت باز ماندند چون بنیاد های سیاسی بر پایه های اصلی فرهنگی متکی نبودند رو به زوال نهاده و متلاشی شدند . احمد شاه شخصیت نهایت معنوی بود ، دیوان اشعار وی گواه بزرگ بر شخصیت باطنی اوست ، نامبرده با تصوف و عرفان علاقه مندی داشت و در اشعارش حماسه نیز جا دارد . او اهمیت حفظ افتخارات تاریخی را نیز در ک نموده بود به همین سبب در سال 1754 م اولین موزیم ( بیت الاشراف ) را در قندهار تاسیس نمود . احمد شاه باثبت تاریخ نیز علاقه داشت  به همین سبب در تشکیلات درباری مقام مورخ دولتی را ایجاد نمود . ، محمود الحسینی را بر این کار موظف ساخت ، او تاریخ مشهور ( تاریخ احمد شاهی را در دو جلد نوشت که یک دوره مهم تاریخی افغانستان را به صورت درست عکاسی نموده است و همچنان پیر معظم شاه ( تواریخ حافظ رحمت خانی ) را برشته تحریر در اورد و قاضی دل محمد خان در سال 1766 م کتاب ( بحر الفواید )  طبی را نوشت .

---

[1]    *  نگاهی مختصر به تاریخ معاصر افغانستان  محمد ابراهیم عطائی ص  42  ..

   * افغانستان در مسیر تاریخ  میر غلام محمد غبار ص 358   

[3]    * افغانستان در مسیر تاریخ ص 359  .

[4]      * افغانستان در مسیر تاریخ میر غلام محمد غبار  ص 359 .

[5]      * در همین کتاب    صص   360 الی 369 .

[6]      * در همین کتاب  صص 369 تا 370 .

[7]     * نگاه مختصر به تاریخ معاصر افغانستان  محمد ابراهیم عطائی  ص68 .

جنگهای سفیده دم تاریخ

جنگهای سفیده دم تاریخ

- نبردها بخاطر تشکیل نخستین امپراتوری در جهان

 سارگون(شاروکین) در شهر «آزوپيرانو»   از یک مادری که کاهن اعظم بود متولد شد ،مادرش که او را پنهاني به دنيا آورده  بود وی رادرون سبدی گذاشته و به دریا انداخت اما توسط شخصی به نام «آگی» نجات پيدا کرده سرپرستی او را بعهده گرفته بزرگش کرد و باغبانی  به وی آموخت.سارگُون  بعدآ به خدمت( اور- زابابا )شاه کيش (2.340 ق.م) درآمد، و منصب (ساقی) را به دست آورد. اور- زابابا در جنگ با لوگالزاگِسی شاه اوروک (2.345 - 2.316 ق.م) شکست خورد و کیش به تسخیر شاه اوروک درآمد. سارگون به محلی که بعد ها تختگاه اوشد رفته و آنجا را پایگاه قدرت خود ساخت. پس از تحکیم پایه های قدرت خویش، به سمت اوروک لشکر کشيد و حصار آن شهر را ویران نمود. سپس ائتلاف 50 انسی* سومری را که به کمک اوروک آمده بودند شکست داد. درهمین زمان بود  که لوگالزاگِسی با ارتش خود بار دیگر آشکار می گردد. سارگُون شهر اوروک را تسخير و استحکامات آن را نابود ساخت و موفق به دستگيری شاه بزرگ لوگالزاگِسی شد. سارگُن در گردن لوگالزاگِسی يک طوق آهنين بست و او را به نیایشگاه اِنليل، در شهر نيپّور( شهر مذهبی بین النهرین ) فرستاد. ، سارگُون (به اکّدی شاه راستين)  با بردن تاج و تخت شاهی به نيپّور بمثابه يک سامی اهل بین النهرین ، نخستين شاه دودمان اکّد در حدود(2340) ق م شد.

سارگون بعد از رسیدن به پادشاهی اکد به ارتش تکیه کرد وسپاهی مرکب از 5400 جنگجوی حرفه ایی تشکیل داد. چریکهای معابد سومری مرکب از سربازان سنگین اسلحه بود که در صفوف فشرده میجنگیدند ودشمن را با نیزه های بلند میکوبیدند، وحال انکه در سپاه سارگون نقش اساسی با تیر اندازان بود. غالب این جنگجویان از افرادی بیزمین بودند که با جامعه اشتراکی خو د قطع رابطه کرده وبه مزدوری پادشاه در امده بودند.**       سارگون بعد ازین واقعات به سرعت شهر اور و دیگر شهرهای سومر را تسخیر و شهرهای لاگاش و اومّا را گرفته خودرا به ساحل رساندو برپایه یک آیین مذهبی، شمشیر خود را درابهای خلیج فارس شست. او خود را "اِنسی بزرگ اِنلیل" نامید تا نشان دهد که به سنت های سومریان احترام می گذارد.پس از آن، به بین النهرین شمالی حمله برد ه شهرهای بزرگ آشور( اِبل»، ای-آمارتی و ماری) را مطيع خود سا. همه آنها به تسخیر او درآمدند. دامنه فتوحات باختری، او را به "جنگل درختان سرو و کوهستان نقره ای" کشاند، که به لبنان و کوه های توروس اشاره دارد. سپس، متوجه عیلام، براهشی، و نواحی باختری ایران امروزی شد. اندکی آنسو تر از کازالو، دِر (بدره کنونی) قرار داشت. تسخير اين شهر او را به گرفتن ناحيه ای کشانيد که هويت عيلامی بيشتری داشت ، از آنجا که لوحه سارگُون درسال 1897 در شوش پيدا شده می توان گفت که خود اين شهر نيز به تسخير فرمانروای اکّد در آمده بود. از آن زمان، شوش بعنوان تختگاه دوّم اکد درآمد، و زبان اکدی جانشین زبان عیلامی در آن ناحیه شد. سارگون خودرا( شاه فرمانروای جهان،شاه چهار اقیلم)خواند ونخستین امپراتوریبزرگ تاریخ را تاسیس کرد.[1]

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

* در راس خانواده های معتبر سومریان فرمانروای قرار داشت که وی را (Patesi) – برخی ازدانشمندان این کلیمه سومری را(انسی) خوانده اند ،وگاه وی را لوگال (معنی لغوی ان اریاب است) مینامیدند

سارگن تنها یک رهبر نظامی بزرگ نبود، بلکه یک مدیر باهوش نیز به حساب می آمد. او سامیان را به مشاغل عالی اداری منصوب کرد وقطعات نظامی خود را به شهر های مهم سومر انتقال داد. سارگُن ميان شهر های کيش و بابليون (بابل)، پايتخت سلطنتی جديد خود را برپا ساخت.او با استفاده از بردگان بيشماری که از جنگ هايش به دست آورده بود، کانال های آب بيشماری را برای کشت غلات ايجاد و برقرار ساخت. او يک سيستم بازرسی و انتقال سواره نظام را در هر 50 کیلومتر ايجاد نمود. همچنين بر طبق افسانه ها، او حتی ارتش خود را به کريت، قبرس، آناتولی و هند نيز فرستاد که البته این موضوع ثابت نشده است.مانند بسیاری از امپراتوری هایی که به سرعت گسترش یافتند، امپراتوری اکّد نیز با همان نخستین نشانه شورش فرو پاشید و سارگُن خود، قربانی این شورش شد.

 حتی شاهزادگان سومر، از جمله ایشاکو ، اشاری و سوکال بزرگ در برابر جانشین و پسر بزرگ او ریموش جبهه گرفتند.اما ریموش (2.278 - 2.2269 ق.م) نیز همانند سارگُن، فاتحی بزرگ بود. او به سرعت شورش های نواحی اور، اومّا، آداب، دِر، لاگاش و کازالو در سومر را فرونشاند و سراسر ناحیه سومر و اکّد را زیر فرمان خویش درآورد. سپس متوجه خاور گردید. عیلام ، حریف اصلی او بود. پادشاه عیلام از شاکاناکوی (حاکم) سرزمین زاهارا یاری جست و به درخواست وی پاسخ مثبت داده شد. کوهنشینان اگر چه در برابر مهاجم، دلیرانه جنگیدند، اما سرانجام از او شکست خوردند و شوش نیز به دست رزم آوران ریموش افتاد. اما به احتمال زیاد سوریه را از دست داده باشد.اکد به ویژه در زمان سلطنت نارامسین نواده سارگون (قرن بیست وسه ق م ) که به پادشاه چهار اقلیم ملقب شده بود، نیروی بسیار یافت . وی سرزمین ماری ، ومناطق قبایل کوهستانی زاگروس وشهرهای عیلام را به تصرف در اورد ودر شمال نیز سپاهیان وی کوهستانهای ارمنستان را تسخیر کردند.درحدود 2200 ق م اکد وسومر مورد هجوم گوتیها که اهالی بین النهرین انها را اژدهای کوهستان مینامیدند قرار گرفت .گوتیها سرزمین اکد را با خاک یکسان کرده وشهرهای ان (مخصوصآ شهرهای شمال )را ویران ساختند وخراج سنگینی بر اهالی تحمیل کردند. شهر های جنوبی سومر اسیب کمتر دید واستقلال انها عملآمصون ماند.این شهرها در راس مبارزه با گوتیها در راس مبارزه با گوتیها قرار گرفتند ومهاجمان را شکست دادهاز سرزمین خویش بیرون راندند.اندکی بعد سومر واکد تحت سلطنت اور(2118-2007)بار دیگر متحد شده بر خود نام پادشاهان سومر واکد نهادندومشهورترین شاه انها شولگی بود که موفق به تسخیر شهر آشور وعقب زدن چندین حمله عیلام گردید.

2-  امپراتوری بابل در محاصره دشمنان:

درحدود 2000 سال ق م دولت شهرهای سومری فروپاشیدند و راه را برای ایجاد حکومت های کوچک پادشاهی گشودند. یکی از این حکومت ها،توسط اموریها پیرامون شهر «بابل» تاسیس شد. . اموری‌ها قبایل بسیار بدوی سامی‌نژاد بودند که غرب فرات را از نیمه دوم هزاره سوم ق.م. اشغال کردند. آنها بابل را دو مرتبه (در انتهای هزاره‌ های سوم (۲۱۲۲)ق.م. و آغاز هزاره‌های اول) ق.م. فتح کردند. حمورابی بعدها از ميان همین قوم برخاست.
بابل در دوران سلطنت طولانی «حمورابی» از ۱۷۹۲ تا ۱۷۵۰ ق م به اوج شکوه خود رسید. هامورابی وحدت این سرزمین را در اواسط قرن هژدهم به کمال رساند واقدام خودرا با الحاق شهرهای سومری(اوروک، وایزن )اغاز نهاد  حمورابی در سال سی ام حکومت خودسرزمین اشوناک را فتح وقدرت خودرا تحکیم بخشید وسال بعد ریمنس را در جنوب نیز از قدرت برانداخت وسراسر جنوب رامتحد ساخت ،پادشاه ماری(زیمری لیم) از بیم انکه مبادا بابل قدرت زیاد بهم رساند از کمک به وی دریغ داشت  ازین رو هامورابی باوی به جنگ پرداخت وشهر ماری را تسخیر وویران ساخت ، سپس به سمت شمال پیشروی نموده وسرزمین کوچک اشور را نیز به اطاعت خویش در اورد.  بدینترتیب امپراتوری بابل شکل گرفته به صورت سلطنت مستبد مرکزی درامد .ولی این امپراتوری بزرگ رفته ،رفته  به اضمحلال گراید  و در زمان دوتن از واپسینشاهان نخستین خانواده بابلی  توسط چهاردشمن: سامیها از نواحی دریای سومر ، ایلامیها از کوه های زاگروس ، هیتیها از شمال واسپ پروران کاسیت از شمال ایلام مورد حمله قرار گرفت ،کاسیها که در مرزهای شرقی  کوهستانی این دولت مستقر واز دیر زمانی چشم حسرت به ثروت ونعمت بابلیان داشتند برین کشور تاختند وبه تباهی وچپاول پرداختند ، انها سالهای متواتر بر سرزمین بابل هجوم میاوردند وبازگشت میکردند تا در پایان کار به عنوان کشور کشایان حکومت را بدست گرفتند.ومدت شش قرن بر بابل حکومت راندند وموجب خرابی وپریشانی کارها شدند.

 هیتی ها که ار لحاظ قومی از ریشه هند و اروپایی بودند،و در مرکز «ترکیه» کنونی یک کشور به نام پادشاهی «هیتی» تاسیس کرده بودند ،. هیتی ها امپراتوری خود را از محلی بنام«هاتوسا»  واقع در نزدیکی شهر بغاز کوی در ترکیه کنونی، اداره می کردند آنان بر روی قلهء یک تپه دور دست، قلعه ای ساختند و با احداث دیواری سنگی به طول تقریبی ۵ کیلومتر (۳مایل)، بر استحکام آن افزودند انها در سدهء سیزدهم ق م شروع به کشور کشایی نموده به سوی بین النهرین رو اورده وسوریه را در غرب بابل متصرف شدند.
علت برتری آنها بر اقوام و کشورهای همسایه ، آگاهی این قوم از ذوب فلز آهن بود ، آهن برای ساخت سلاح مناسب تر بود و همچنین از برونز ارزانتز و از مس و قلعی محکم تر بود. سنگ آهن نیز بیشتر از سنگهای معدنی دیگر قابل دسترس بود. هیتی ها شروع به جایگزین نمودن ابزارها و سلاحهای آهنی به جای ابزار برنزی، کردند این فلز جدید به آنها کمک کردند تا به ثروت خود بیفزایندبنابراین سلاح های آنها بر سلاح های برنزی و مسی اقوام همجوار برتری داشت. هیتی ها ، سپاهی منظم و تعلیم دیده فراهم آوردند..پیروزیهای نظامی  هیتی ها با استفاده ماهرانه آنها از ارابه های جدید و سبک و نحوه به کار گیری سلاحشان، بستگی داشت سربازان هیتی دارای مهارتهای گوناگون بودند آنها در جنگهای منظم روی دشتهای هموار سوریه، بوسیله نیزه می جنگیدند و در نبرد های تن به تن در میان ماهور های ترکیه با شمشیر های برنده، به نبرد می پرداختند.

3- .نبرد هیتی ها با مصریان : در حدود سال 1304 قبل از میلاد، هیتی ها با مصریان که یک تمدن قدرتمند ایجاد کرده بودند، در محلی به نام کادش، جنگیدند هر دو کشور به پیرزریهایی دست یافتند تا اینکه در نهایت  رامسیس دوم فرعون مصر یک قرارداد صلح را با انها امضا کردند طبق این قرارداد، شمال دمشق به عنوان مرز میان هیتی و مصر تعیین گردید.هیتی ها در سرزمین خود، واقع در ترکیه کنونی، روش ذوب آهن و استخراج آن را تکامل بخشیدند این امر آنها را قدرتمند نمود.. ابزار و الات کشاورزی آهنی برای شخم زدن زمینهای سخت مورد استفاده قرار می گرفتند. کشاورزی و تجارت رونق پیدا کرد. هیتی ها سعی کردند تا فلز آهن را از دیگران مخفی نگه دارند. استفاده از آهن در ساخت وسائل و ابزار، تنها بعد از زوال امپراتوری هیتی، متداول شد.

 4- نبردها برای تشکیل امپراتوری آشور:

حکومت پادشاهی آشور در دره رودخانه دجله از سال 2000 قبل از میلاد مستقر بود. در قرن نهم قبل از میلاد آشوریان شروع به تصرف سرزمینهای دیگران در بین النهرین کردند سپاهیان بی رحم و خونریز آشور در طول 200 سال بعدی، برای مسلط شدن بر این ناحیه به آنجا لشکر کشی می کردند. آنها پادشاهان را به پرداخت باج و خراج وادار می نمودند، و مردم را به زور از خانه و کاشانه شان بیرون می کردند.یکی از مهمترین شاهان اشور تیگلات پیلسر (1115-1077) فاتح بی رحمی بود که سیاست وحشت عمدی اش سرمشقی برای  حاکمان بعدی گردید بعد از مرگ او امپراتوری او روبه ضعف نهاد تا اینکه در سده نهم با فتو حات شلمنصر سوم (858-824) ق م در سمت جنوب به بابل ودر سمت غرب به فلسطین لشکر کشیدومرحله جدید توسعه اغاز گردید.. پادشاه بعدی، آشوربانیپال که از 669 تا 626قبل از میلاد حکومت کرد، سردار جنگی موفقی بود که در عین حال، کار سخت بناهای بسیاری را آغاز نمود در زمان مرگ او، آشور دولتی قدرتمند بود اما امپراتوری بابل برای تسخیر قلمرو امپراتوری آشور با دولتهای دیگر(کلده وماد) متحد شد در سال 612 قبل از میلاد، آنها شهر نینوا را غارت و با خاک یکسان نمودند و امپراتوری آشور را منقرض کردند یکبار دیگر شهر بابل به عنوان پایتخت امپراتوری بابل برگزیده شد .*

5 - اسارت و بردگی یهودیان در بابل : نبوکدنز (بخت النصر) پیکارهای سختی را علیه یهودیان انجام داد و شورش آنها را با موفقیت در هم کوبید در سال ۵۸۶ قبل از میلاد، این پادشاه، شهر اورشلیم و معبد حضرت سلیمان (هیکل) را نابود کرد یهودیانی که جان سالم بدر برده بودند، مجبور شدند به بابل بروند و در آنجا به عنوان برده کارکنند. این واقعه به نام اسارت و بردگی یهودیان در بابل معروف است یهودیان تا سال ۵۳۹ قبل از میلاد یعنی زمانی که کوروش به بابل حمله کردند و آخرین امپراتوری بین النهرین را نابود کردند؛ همچنان در اسارت بودند در قرن هفتم قبل از میلاد، شهر بابل تحت فرمانروایی کلدانیان مجدداٌ عظمت خود را باز یافت. نیوکدنزر (معروف به بخت النصر) قصر سلطنتی را باز سازی کرد. در درون این قصر باغهای معلق معروف بابل، یکی از عجایب هفتگانه دنیای باستان، قرار داشت. اطلاع دقیقی از شکل این محل در دست نیست اما آنها احتمالاٌ باغها به شکل ایوانهای چند طبقه ساخته شده بودند و فضای سبز مصنوعی بلندی را بوجود می آورند.

6- نبردهای آشور و عیلام

هوبان-نوگاش» پادشاه دست نشانده آشور در ماداکتو، تا زمانی  به آشوربانیپال وفادار بود که «شمش-شوم- » برادر آشوربانیپال و پادشاه بابل، علیه برادر خود قیام کرد (652 ق.م)، فرمانروای ماداکتو بیدرنگ علیه آشوربانیپال قرارگرفته آرامیان را بر انگیخت تا به پشتیبانی از بابل برخیزند و سردارانش را به جلگه های بابل فرستاد ،آشوربانیپال، هوبان-نوگاش و دیگر عیلامیانی را که از پیمان شکنی آنها آگاهی داشت هشدار داد. وی سرنوشت «سیمبورو»، سردار عیلامی که ازحمایت آشور در نبرد «تل توبا» دست کشیده و به خاطر فعالیت های ضد آشوری کشته شده بود، به آنان یادآور گردید  وبلاخره.در نبردی که میان نیروهای آشور و عیلام  در شهر «دِر»(بدره کنونی)  درگرفت، نیروهای عیلام شکست خوردند. شکست عیلامیان از ارتش آشور موجب شد تا شهرهای عیلامی شورش کرده و علیه «هوبان-نوگاش» بپاخیزند.. سرانجام شورشیان پیروز شدند و هوبان-نوگاش فرمانروای ماداکتو توسط شخصی به نام «تاماریتو» از پادشاهی برکنار گردید.اما تغییر پادشاهان سبب دگرگونی سیاست نگردید. تاماریتو (651 - 649 ق.م) نیز مانند نیای خویش در پی آن بود که از «شمش-شوم-اوکین» در بابل پشتیبانی کند.. فرمانروای عیلام که از این رویداد بیمی به خود راه نداده بود سپاهش را به جنبش درآورد و تهدید کرد که «نیپور» را در مرکز بابل به تاراج می دهد (649 ق.م). آشوربانیپال کوشید تا با فرستادن یکی از سردارانش (مردوک-شار-اوسور) به عیلام بر او پیشدستی کند. چنانچه نیروهای آشوری تحت فرمان «مردوک-شار-اوسور» به سرعت پیشروی کردند و سرزمین عیلام به تصرف ایشان در آمد، اما در این روزها هیچ آشوری وارد سرزمین عیلام نگردید . آشور پس از آنکه شورش «شمش-شوم-اوکین» را در بابل فرونشاند (649 ق.م)، دست کم از دو پایگاه، یکی بطایح در جنوب و دیگری دِر در شمال، به عیلام تاخت. هدف پایگاه جنوبی شوش، و هدف پایگاه شمالی، تختگاه عیلام، یعنی ماداکتو بود. گروهی مرکب از پانصد سرباز آشوری که در (بطایح) مستقر بودند دستور یافتند که به عیلام بتازند. این گروه به سوی «ایرگیدو» که چهار ساعت راه با شوش فاصله داشت پیش رفتند و شیخ قبیله «ایاشیان» و شماری از خویشان وی را کشتند و با یکصد و پنجاه اسیر بازگشته در دِر به سپاه اصلی آشور پیوستند. بدین سبب، سرکردگان قبیله «لاهیرو» با دیدن این تهدید، به تسلیم شدن تن دردادند.. آشوربانیپال در استوانه خویش اعلام می دارد که در نتیجه این پیروزی هوبان-هالتاش از ماداکتو به کوه ها گریخت .  پادشاه دیگری به نام «هوبان-هاوآ» که بر بخش دیگری از عیلام فرمانروایی داشت  پس از گریز هوبان-هالتاش سوم تا مدتی توانست خود را نگه دارد اما زمانی که دریافت که آشوریان از شمال به عیلام در حال تاختن هستند، وی نیز از معرکه گریخت.  وبه غارت همچنان ادامه داد. در این هنگام کاسه شکیبایی آشور بکلی بسر آمد و آشوربانیپال بر آن شد تا یک بار برای همیشه به استقلال عیلام، که از سپیده دم تاریخ دشمن سرزمین بابل بود، پایان دهد. لذا نخست بر سرزمین راشی، دست یافت. آشوریان پیروزمندانه به «بیت ایمبی» و «هامانو» درآمدند و آن سرزمین ها را بکلی ویران کردند. هوبان-هالتاش سوّم ماداکتو را رها ساخت و با مادر، همسر و خانواده اش ار رودخانه اولای (کرخه کنونی) گذشت. «هوبان-شیبار» و «اوندادو»، دو تن از کارگزاران هوبان-هالتاش سوّم که جداگانه با بل-ابنی در تماس بودند به قصد گردآوردند متحدانی، رهسپار هیدالو گردیدند. تاخت و تازگران در پی گرفتن «بیت ایمبی»، سراسر سرزمین راشی را به باد غارت دادند. اکنون لشکرکشی ابعاد بلندپروازانه تری به خود گرفته بود. هوبان-هالتاش سوّم از کشتن یک فراری چشم پوشید و به «هیدالو» بازگشت. در پی او، «بل ابنی» نیز به آنجا رفت زیرا می دانست که آن سرزمین بر پادشاه خود شورش کرده است. «بانونو» و حوزه ای از شهر «باشیمو» به دست آشوریان غارت گردید. آشوریان که اکنون در کنار دروازه «پارسوماش» رسیده بودند از دنبال کردن عیلامیان بازایستادند. فرمانروای پارسوماش که اکنون «کوروش یکم» (640 - 600 ق.م) پسر «چیش پش» (675 - 640 ق.م) بود در نزدیکی هیدالو به آشوریان برخورده به ناتوانی خویش در برابر نیروی آنها اعتراف کرد و برای اثبات کمک شاهانه خود، پسر و جانشین خود «آروکو» را بعنوان گروگان، به نینوا در آشور فرستاد

 بعد از سرگردانیهای فراوان هوبان -هالتاش که از ناتوانی خود آگاه بود، به ماداکتوی ویران شده بازگشت، و تمایلش را برای تسلیم کردن «نبو بل شوماته» که اکنون تحت الحفظ بود، به «بل ابنی» ابلاغ کرد. سردار آشور که نمی دانست چگونه باید عمل کند پیشنهاد نمود که «هوبان هالتاش» مستقیما با آشوربانیپال تماس بگیرد. هوبان-هالتاش این پیشنهاد را پذیرفت و تمایلش را برای تسلیم شدن به دولت آشور اعلام کرد. آشوربانیپال چنان مهربانانه و مؤدبانه این پیام را پذیرفت که باشگفتی در میان آرامیان اعلام گردید که «شاهان با یکدیگر در صلح و سازش به سر می برند». آن گاه نمایندگان آشور برای به دست آوردن «نبو بعل-شوماته» به عیلام شتافتند.. از آن پس، بیشترینه خاک سرزمین عیلام، جزو ایالت امپراتوری آشور گشت. اندکی بعد آشوبهای داخلی باری دیگر هوبان-هالتاش سوّم را از قلمرو کوچکی که آشوربانیپال در اختیار اوفرارداده بود، بیرون راند (636 ق.م). منابع آشوری از آن زمان به بعد، از شهردار شهر «سوزانو» (که شاید همان شوش باشد)، با نام روشن آشوری «مانوآ-کی-آشور» نام می برند. و این چنین بود پایان رقابت سه هزار ساله میان عیلام و مردمان میان دو رود، که بطور ناگهانی و برای همیشه پایان یافت.

 

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

منابع :........................................................................

ــ ویلدورانت ،اریل، تاریخ تمدن (مشرق زمین گهواره تمدن ) جلد اول.

ــ گروه نویسندگان ، تاریخ جهان باستان (شرق)جلد اول.

ــ اشپیل فوگل( تمدن مغرب زمین جلد اول ) ترجمه محمد حسین اریا.

 -- تاریخ جهان باستان (شرق) ص 184