امیر شیرعلی خان او ستری لوبی (Geat Games

 

امیر شیرعلی خان او ستری لوبی (Geat Games)

محمدزایی ورونو دحاکمیت له پیل څخه دامیر شیرعلی خان تر واکمنی پوری دیوی پیړی لپاره افغانستان دیوی کورنی اوخانخانی اداری تر واکمنی لاندی ټکول کیده، او بزگرانو دفیودالانو ددرانده استثمار لاندی شپی ورڅی تیرولی په همدی اړوند دقدرت اوحاکمیت دلاس ته راوړلو لپاره دسیالو,ورڼو او ډلو تر مینځ خونړی نښتی روانی وی . ددغه سیالیو او نښتو په پایله کښی دکورنیو جگړو لمن ورځ په ورځ پراخیده او دمرکزی دولت واکمنی دسترو ننگونو سره لاس په گریوان وه. ښکیلاک ګر بریتانیوی سیاست هم په افغانستان کښی دزړو فیودالانواو روان ویجاړونکی حالت څخه ملاتړ کاوواو په اصل کښی دیوه بوروکراتیک نظامی شکله حالت خورا ښه ملاتړ کوونکی وو، داپه داسی حال کښی وو  چه دافغانستان ستری سوداګریزی لیاری د انګریزانو په ولکه کښی وی او افغانستان یی  دسمندرله څنډو پوره لیری ټیل وهلی وو.ترڅو ددی هیواد تجارت اوسوداګری هم تر خپل واک لاندی راولی.

امیر شیرعلی خان په داسی حال کښی دقدرت په ګدی تکیه ووهله چه دبریتانیی ښکیلاک وړاندی تر وړاندی دیوه نا انډوله او تحمیلی جګړی په ترڅ کښی دده په پلار ظالمانه او خپه کوونکی ...(معاهدی ) دیوی سیاسی، اقتصادی کلابندی ترڅنګ تحمیل کړی اودغه سیاست لا پر مخ روان وو. داپه داسی حال کښی وو چه امیر دهیواد په دننه کښی دډیرو هفوورنواووریرونو سره چه هیوادیی ترخپل منځ ویشلی، پر هغی واکمن او هغه یی دخپلو پلرونو میراث ګاڼه لاس په ګریوان وو. امیر شرعلی خان چه په کورنی سیاست کښی یی دمرکزیت ټینګوالی ُ دیونوی تمدن پراختیا اوپه بهرنی سیاست کښی دافغانستان دخپلواکی غوښتونکی وودپلار له مرګه وروسته دیوڅلویښت کالوپه عمر په۱۸۶۳ کال خپله بادشاهی اعلان کړه. دپورتنی حالت په نظرکښی نیولو سره امیر شیرعلی خان مجبوروو له مختلفو مرحلو تیر او موجوده بحران ته دپای ټکي کښیزدی دغه دری مرحلی چه د کورنیو نښتوپای ته رسول او دیو مرکزی قوی دولت جوړول ،دخارجی  سیاسی او پوځی تجاوزسره مقابله او په پای کښی دیوه نوی تمدن اوملی پراختیا لپاره داصلاحاتو او ریفورمونو پلی کول شامل وو .زموږ داوسنی بحث موضوع چه دامیر شیرعلی خان په دوره کښی دسترو لوبغاړو دسیاسی لوبو په هکله دی نو نوردوه بحثونه شاته پریږدو او یوازی په همدی موضوع بسنه کوو:

دبریتانوی استعمار دامونه : لکه چنګه چه ددرانه لوستونکی پوهیږی هغه وخت چه دامیر شیرعلی خان پلار امیر دوست محمد خاندان دانګریزانو لخوا په کلکته اوپیروز پور کښی اوسیده او شیرعلی هم چه تازه ځوانی ته رسیدلی وو دده سره ووپه بریتانوی هند کښی یی دنړیوال پانګه وال نظام عظمت اووینی څښونکی استعمار لیدلی اوله هغی نه یی دنفرت احساس لا په زغرده بیانوو په همدی اساس به یی هره ورځ پلارته ویل چه ( پیښور یوازی په توره راګر ځول کیږی )همدغه احساس دده په وجود کښی دهری ورځی په تیریدولا پیاوړی کیدو خوکله چه په ۱۸۶۳ ز کال دده بلار په هرات کښی ومړ او شیرعلی خان دپادشاهی اعلان وکړه نو انګریزانو چه شیرعلی خان ددوست محمد خان په زامنو کښی خپل یوازنی دشمن ګنه سمدلاسه یی دامیرشیرعلی خان په وړاندی ددامونو په غوړولو پیل وکړه دادامونه که دسویل لخوا دانګریزانو لخوا ایښودل کیده دشمال لخوا دسیمی بل ستر لوبغاړی روسیه هم له انګریز روسته نه وه ، ددی لوبی ساحه دلندن څخه تر سنت پیترز بورګ اوله استانبول څخه تر کلکتی غرونه ،رغونه،ښارونه سمندرونه اوبیدیاوی په ځان پسی راکښیویستل. سره له دی چه ددی لوبی سیمه ډیره پراخه وه خودمحراق اومرکز ټکی یی افغانستان وو. افغانستان دمرکزی اسیا او هند تر منځ هغه تاریخی معبر ووچه دپرونی نړی ستر فاتحین دهمدی لاری تیر شوی وو او ددی لوبی دجریان په ورځو کښی بریتانوی هند ته دخطر لوی ټکی وو ځکه انګریزانو ددی څخه واهمه درلوده چه روسان به دهمدی معبر څخه پر هند رادبره شی اوهمدا یو له بل سره دنړی دویش او یا پر هغی  دمنګولو دټینګو لوبه په دیبی ګامونو()دشمال لخوا دروس اودسویل لخوا دانګریز په راوړاندی کیدواو دپنجاب،سند او اباسیندپر حوزی او بلوچستان دبلوسیدوسره  لاپسی توده شوه.

په ۱۸۳۹ او۱۸۴۰ کال کله چه دافغان –انګلیس لومړنی جګړه ښه په درځ سره روانه وه روسانو بر خیوه حمله وکړه سره لدی چه دخیوی خان ورته سخته ماتی ورکړه خوروسانو دمرکزی اسیا څخه دمطلق په شاته کیدو دخطر له ویری خپلو حملو ته زور ورکړه اوپه ۱۸۶۵- ۱۸۶۷کلونوکښی یی تاشکند،خجند او خوقند ونیول اوپر بخارا یی خپلو حملوته دوام ورکړهاو سمرقندیی قبضه کړه. روسان په رشتیا له هغه بیدیاوو څخه چه دوه زره کیلومتره اوږدهاو زر کیلومتره پلنه وه په ګړدیو ګامونوخان دامو سیند ته راورساوه او هر څای کښی دا نظر بیدا شو چه دروسانو بل مارش به دافغانستان له لاری پر بریتانوی هند وی. .

 انګریزانو او په خاص ډول د(Farwerd) پر مختګ دبالیسی پلویانو دا ستراتیژی غوره کړه چه هر څومره ژر چه ممکن وی دروسانو دبر مختګ دمخنیوی لپاره په افغانستان کښی سنګرونه جوړ کړی.اوس نو دشمال څخه روسانو او له جنوب څخه انګریزانودغه کوچنی اوپه کورنیو جګړو ککړ هیواد تر ژوری څیړنی لاندی نیولی و

او دوړه زبر ځواکونه هره شیبه پدی واهمه کښی ؤ چه یوه ساده پیشقدمی به دیوی خوړی جګړی پیل وی نو له همدی ویری دواړو نیواک ګرو یوه دشمال لخوا دامو پر غاړه خیمی ودرولی او بل دسلیمان دغرو په دروکښی بریک ونیوه اوپه افغانستان کی یی دخپل سیاسی کنترول دپاره دبلی چاری په لټه کښی شول. په همدغه وخت کښی چه دتجاوز دپالیسی ډولونه په لندن کښی وهل کیدل یو شمیر انګریزی سیاست مدارانو دهندوستان دساتنی په نامه د سرحددنیولو ( Seintific Frontir) دطتبیق تیوری هم رامنځ ته کړه چه ددغه تیوری  پر اساس انګریزان باید دسلیمان دغرونو په درو کښی باخه سنګرونه جوړ اوکه چیر ی پر هندوستان تیری کیږی له همدغه ځایه یی مخه ونیسی . په ۱۸۴۱ کال کله چه انګریزانو دافغانانو سره په لمړی جنګ کښی ماتی وخوړه نو په ۱۸۷۶او۱۸۸۰ کلکنو کښی سنډیمن (Sandeman) دبراهوی بلوچانو لوړی سیمی ونیوی  او دقلات د خان میر نصیر خان سره یی یو تړون لاسلیک کړه او له همدی څخه وروسته دتړلی سرحد(Close Border Policy) دپالیسی  پلی کیدل پیل شول ، ددغه پالیسی پر بنیاد چه جوړونکی یی جان جیکوب(John jacab) وو داسی    یو سیستم جوړ شو چه دهفه په نتیجه کښی دافغانستان پر مخ دهندوستان سرحد وتړل شوه او داباسین دغاړی پنځه حوزی (ولسوالی ) دپنجاب ایالت پوری وتړل شوی .

په همدغه موده کښی دروس دباندینیو چارو وزیر برنس ګور چاکوف(Brense gorchagove) پر له پسی دلندن مقاماتو ته لیکونه لیږل اوپه دی خبره یی زور اچوو چه انګلیسان باید دافغانستان دشمال دسر نوشت په ټاکلو کښی دروسانو مشوری دغور لاندی ونیسی. دبلی خوا یی دستالیتوف په مشری دیو هییت په لیزلو غور کاوه چه دانګریزانو بر ضد دامیر شیرعلی خان له تعصب اوقهر څخه ګټه واخلی او دسلیمان دغرو په لمنو کشی یی دانګریزان پر ضد جګړی ته وهڅوی اوتر شا به یی روسان هم ورپسی وی خو انګریزانو ددغه خیالونو بلی لوری ته ددغه پلا نونو داړولواو دتجرید د پالیسی تر څنګ  دبفرطرحه هم رامنځ ته کړه اوهغه د ګلادستون په کابینه کښی دانګلیس دباندنیو چارو دوزیر (لارد کلارندون )  هغه ېرحه وه چه دروسی دروسی دباندینیو چارو دوزیر ( بارون برونو ) سره دکتی پر مهال دروسی او هندوستان تر منځ دیوی خنثی سیمی ( Neutrl Zoon )رامنځ ته کول وو چه ددواړو خواوو له نفوذ څخه بهر وی . سره لدی چه دواړو خواوو ددغه نظریی سره خپل سر خوځاوو خو ددغه تیوری تطبیق ته یو لوری هم وفادار نه وو.

 په۱۸۶۹ ز کال کله چه امیر شیرعلی خان ددوهم ځل  اچاه شو نو انګریزانو ورته دهند بلنه ورکړه امیر چه دیوه هییت په مشری هندته ورغی دهند دوایسرای لاردمایو(Lard mauo) سره یی دکتنی پر مهال په صراحت وویل چه دانګریزانو تول تړونونه بو جتنبه دیاو دانقیصه باید له منځه یوړل شی چه دانګریزانو او دده دپلار تر منځ دجمرود تړون یی دمثال په توګه دوی ته ور به ګوته کړه ددی تړون په دریمه ماده کښي راغلی وو :(دختیځ هند دکمپنی دوستان به دامیر دوستان اودکمپنی دښمنان به دامیر دښمنان وی ) به داسی حال کښی چه دغه تعهد باید بالمقابل وای یعنی دبریتانوی هند غاړی هم باید داسی مسولیت په غاړه اخیستی وای. ددغه وینا په اوریدو دلارمایو وروځی کش شوی اودهغو اصلاح شوو طرحو دلیدلو په حال کښی چه دسید نورمحمد شاه له خوا وړاندی شوی وی څو شیبی په سوچ کی شو  مایو به فکر کوو چه ددغو طرحو به لاسلیک به په افغانستان کی دانګریزانو دلاسوهنی دمخنیوی تر چنګ دعبدالله دولیعهدی قبلول دامیر اوسردارانو تر منځ دجګړو اوتوطیعو مخه نیول کیږی نولارد مایو دغه طرحه رد کړه اوامیر ته یی دیو لیک په ترځ کی ولیکل چه انګریزان دچا په کورنیو چاروکښی دلاس وهلو هڅه نه کوی خو دخپلو کومکونو څخه به ډه ډه ونکړی .امیر له دغه غونډی مایوسه راغی او انګریزان هم دده په کړنو مشکوک شول او له همدغه شیبی یی دامیر په در بار کی د جنرال کریم بخش ،بهادر غلام نقشبند او فتح علی غوندی جاسوسانو په ګمارلو پيل وکړ ددی ډلی مشر قاضی قادر وو. امیر شیرعلی خان سره لدی چه دانګریزان سره دښکاره مخالفت خبری کولی خو په بهرنی سیاست کښی دمهمو اشتباه ګانو مسبب وو هغه داروپایانو استعماری سیاست میړنی سیاست باله هغه دانګلیس له سیاست تل زړه بداوی لره اوتل به یی ویل چه انګلیسان دروغ وایی .له بله پلوه امیر دروسانو په دوستی باور درلود اوهغوی یی له قول څخه نه ګرځیدونکی بلل خو هیڅکله یی دملت اوهیواد والو اعتماد له ځان سره نه ملګری کوو. 

پس له هغی چه پر هرات دایران دتجاوز مخه دپاریس د۱۸۵۷ کال دتړون له مخی ونیول شوه ایران داخل بیا دافغانستان په جنوب لویدیځ سیستان کښی په لاسوهنو پیل وکړه، ایران درامنځته شوی وضعی نه په ګټه اخیستلو دسیستان بوه برخه ( قاین) دایران سره وتړله او له دی سره دایران او افغانستان تر منځ جنجال ددی ستر ی لوبی پر یوبل اړخ ور اضافه شو . چه رنګه چه دپاریس دتړون تر مخی دایران او افغانستان تر منځ دقضایاوو دحل حاکمیت دانګلیس په غاړه وو نو په دی مسله کښی انګریز ته مراجعه وشوه او انګریزان دګولډ سمیت (Gold smeat) په مشری یو هییت ددغه مسلی دحل دپاره وټاکه کومه غونډه چه دسید نورمحمد شاه د افغانی پلاوی دمشر میرزامعصوم دایرانی بلاوی دمشر او ګولد سمیت تر منځ وشوه دهغی پایلی دافغانستان په زیان وی نو سید نور محمدشاه مخالفت وکړه او امیر هم له دغه پیکړی دیر خوابدی شو.  ، دیادولو وړ ده چه دسیستان سیمه چه دهلمند له سند حخه خړوبیژی دهلمند دوادی یوه نه بیلیدونکی برخه ده اود یولړ غرونو په واسطه دایران دخاوری جلا او له زرو کاله ډیر په افغانستان پوری تړلی وه او دهرات او افغانی لاش وجوین داداری یوه برخه وه په خاص دول داحمدشاه بابا دواکمنی څخه راپه دیخوا سیستا ن دافغانستان دخاوری یوه نه بیلیدونکی برخه وه  خو دکورنیو شخړو بر مهال دانګریزانو په تحریک ایران دهغی یوه برخه قبضه اود(قاین) ضمیمه شوه.له دی څخه پرته ایران ۵۰ میله پورته دهلمند داوبو په اوبه خور کښی هم شریک شو .

 په ۱۸۷۲ کال کله چه دانګریز حکومت امیر ته ددغه مسلی دحل په باب هند ته دورتلو بلنه ورکړه نوامیر رد کړه او کابل ته یی ددغه مسلی دتوضیح لپاره دانګریز دنماینده دراتلو سره هم موافقه ونکړه ، خو سید نورمحمدشاه یی دخبرو دپاره هند ته ولیږه دخبرو په بیل کیدو دسیستان مسله یوی خوا او نارت بروک (North brock) ددغه وخت دهند وایسرای دسید نورمحمدشاه څخه وغوښتل چه امیر باید په تولو مسلو کښی دانګریزانو مشوره واخلی او بی له انګریزانو دبل چا سره اړیکی ونه ساتی اوپه بلخ، هرات او کندهار کښی دی دانګریز سیاسی او پوځی نمایندګان په دایمی توګه ومنی  ،افغانی خوا یادشوی پیشنهادونه رد او واضیحه یی کړه چه امیر په مقابل کي دانګلیس د دوستی ضمانت وشی او دانګلیس دکمک او دنمایندګانو دخای په ځای کیدو خبره په امیر پوری اړه لری. نارت بروک دغونډی په بای کښ دیوه لیک تر څنګ پنځلس رزه ټوپک اولس زره روپی امیر ته ورواستولی امی ټوپک قبول اود پیسو داغیستویی ډه ډه وکړه ،دپیسو نه اخستو انګریزانو ته یووار بیا دخطر زنګ وکړنګاوو.

 په دی منځ کی د کال ۱۹۷۷ دجنوری څخه تر فبروری پوری په پیښور کښی دسید نورمحمدشاه  او بیلی ترمنځ بی نتیجی خبری  روانی وی چه دافغانی پلاوی دمشر په ناڅاپی مړینه پای ته ورسیدی اودا سیاسی پټو مرګونو څخه یو شمیرلی شو.

 له بلی خوا په همدی دوران کښی دبریتانیی په هڅونه دعثمانی امپراتوری (سلطان عبدالحمید) چه هغه وخت دانګلیس ملګری اودروس سره به جګړو اخته وه  یو پلاوی افغانستان ته راغی تر څو امیر شیرعلی خان دبریتانیی دسیاست همنوایی ته وهڅوی دخبرو په جریان کښی په دی خبره ډیر تاکید کیده چه امیر دروس له دوستی ډه ډه وکړی اودانګریز له دوستی څخه هرڅه تر لاسه کړی. دغوندو به بای کښی امیر دترکیی هییت ته دسلطان عبدالحمید په نوم  یو لیک وسپار ه چه په هغی کښی انګریزان دوکه ماران ،دروغجن او ددوستی لایق خلک نه وو شمیرل شوی بلکه سلطا ن یی هم درسانو سره ملګرتیا ته رابللی وو . خودغه لیک مخکی له دی چه سلطان ته ورسی په بریتانیا کښی دباندینیو چارو وزارت ته رسیدلی او دفارورد دپالیسی دپیروانو اوډیزراییلی دغوصی سبب شوی وو نو ځکه یی  دهند وایسرای لارد لیتین ته اجازه ورکړه چه په یوه بهانه پر افغانستان یر غل وکړی،

دجنرال ستالیتوف په مشری دروسی هییت راتګ کابل ته چه دانګریزی اوترکی ژبی ترجمانان اودیوه بریدمن تر قوماندی لاندی  د۲۱ تنو قزاقانو یو قوه ورسوه دافغان –انګریز تر منځ بلیدونکی اور باندی دپترولو تیل وشیندل امیر سره لدی چه دا نابللی میلمانه په زړه نازړه خبل حضور ته ومنل خوداهیله ورسره وه چه دروسی هییت له حضور څخه به دانګریزانو دتهدید لپاره کار واخلی او روسی هیت هم وار په وار ډاډ ورکاوه چه ډیری غټی قوی به دامیر دحمایت دپاره راولیژی  دمذاکاتو په جریان کښیدجنرال کوفمان په هدایت جنرال ستالیتوف بی له کومی معاهدی اوپریکړی دافغانستان څخه پښی سپکی او انګریزان یی ددی بیوږله هیواد نیوله ته راوپارول.

پر امیر شیرعلی خان دځوانیمرګ ځوی عبدالله جان دمړینی فشار له یکی خوا اودانګریزانو له خوا داکتوبر په۳۱ تاریخ دالتیماتوم صادریدو امیر دیوه سخت ذهنی فشار لاندی راوست انګریزانو له امیر څخه غوښتی وو چه داتلسو ورځو به ترڅ کښی دی دورستی لیک د لیکنی څخه رسمآ بخشنه وغواړی ځکه داانګریزانو ته اهانت دی اودوهم داچی ۓبه کابل کی دی دانګریز رسمی سفارت ومنی .دغه التیماتوم چه دنوامبر ددوهم څخه تر شلم پوری تعین شوی و دامیر دهو یانه دځواب په رسیدو انګریزانو دخپلی ارادی دعملی کیدو اعلان کړی وو اوهغه پر افغانستان دانګریزانو پوځی یر غل وو

امیر چه په همدغو ورځوکښی په کومو سلا مشورو اخته وو دیوه لوی دربار په جوړولو یی خپله خیالی نقشه په په هغی کی سنت پیترز بورګ ته دتلو او په هغه ځای کی دانګریزان سره دمعلومولو په نیت بیان کړه  اوبه داسی حالکښی چه دانګریز لښکری دجنرال براون په مشری دتورخم له لاری دجنرال رابرتس په قوماندانی دپیواراود جنرال ستیوارت په مشری دقندهار دلاری دکابل په لور راروانی وی امیر شیر علی خان ۵۱۰۰۰ روزل شوی عسکر او دیوه ټینګ عظم اوملی ارادی لرونکی افغانی قوم تر شا پریښودل دخپلی کورنی سره دمزار په لور وخوځید.مزار ته رسیدو سره سم دکوفمان لیک ورته راورسید چه پکښ لیکل شوی وو( دزیتون پاڼه په لاس کی ونیسه او انګریزانوته مراجعه وکړه ) .

سرچینی او اخح خایونه:

 -- افغانستان در مسیر تاریخ : میر غلام محمد غبار .

--- پښتانه (پټانز) : سر اولاف کارو به پیشور کی دانګریزانو ورستنی ګورنر.

--- دافغانستان پر معاصر تاریخ لنډه کتنه :کاندید اکادمیسن محمد ابراهیم عطایی .

---  سراج التواریخ : فیض محمد کاتب هزاره .

--- دافغانستان دبین المللی روابطو تاریخ : فضل ربی پژواک .

 

دتاریــخ په اوږدو کــښی دافغــان پـــوځ پوځی ښونی اوروزنی ته یو ځغلنده نظر

دتاریــخ په اوږدو کــښی دافغــان پـــوځ پوځی ښونی اوروزنی ته یو ځغلنده نظرhttp://www.talash5.blogfa.com

دتاریــخ په اوږدو کــښی دافغــان پـــوځ پوځی ښونی اوروزنی ته یو ځغلنده نظر

دافغانستان  ویاړلی تاریخ چه دنړیوال تمدن له سپیدو چاود څځه راپیل اوبیا تر ننه پوری یی زرینی پانی دخپلو سر ښندو نکو بچو په وینو لیکلی دی ، دځپل ویاړلی عمر په لوړو ژورو کی دپوځونو، لښکرواو اردوګانوزیږونکی او پالونکی دی. دا پوځونه که کله  دملی لښکرو په بڼه دپردیو دیرغل اوتیری په مقابل کښی پرته دکومی ښوونی او روزنی په میړانه جنگیدلی نو ډیر ځله بیا دبیلابیلو واکدارانو لخوا په خپل منځی شخړو او نښتو کښی هم راښکیل شوی دی . دپام وړ ټکی دادی کله چه زمونږ د ګران ټاټوبی میړنی بچي دبهرنی یرغل اوګواښ سره مخامخ شوی بیایی خپلی پوځی او عسکری ښوونی او روزنی ته ندی کتلی اودخپل مټ او دهیواد سره دمینی دجذبی په زور دهغوی مقابلی ته ښه په تینګ هوډ دریدلی او غاښ ماتونکی جواب یی ورکړی دی. . دپورتنی خبری یادول  په دی معنا ندی چه دی میړنی قوم پوځی اوعسکری ښوونی او روزنی ته پام ندی اړولی او یا یی بی اهمیته بللی ده.بلکه دتاریخ پاڼی شاهدی ورکوی چه ددی خاوری په مختلفو تاریخو پیرونو کښی پوځی ښوونی او روزنی ته خاصه پاملرنه شوی ده

لکه څنګه چه پوهیږو اریاییان چه د کډوالی او مالداری ژوند یی درلوده او دغه ژوند دوی تل دیوی سیمی بلی سیمی ته په کډه کولو مجبورول نو ضرور به څه دنوی ماحول دلاس ته راوړلو او یا دهغی دساتلو لپاره او په ډیرو وختونو کښی دځایی خلکو او یا په خپل منځی شخړوکښی لاس په ګریوان وو. خدایبښلی استاد احمدعلی کهزاد په خپل ویاړلی اثر دافغانستان تاریخ کښی لیکی : چه دجګړی په حالاتو کښی به تولی اریایی قبیلی راټولیدلی اوپادشاه به دجنګی ډلو مشری کوله ، روحانیتو او شاعرانو به دعاګانی کولی او ملی شعرونه به یی  دجګړه مارانو دجنګی مورال دلوړتیا په خاطر ویل او د بری او سوبی هیله به یی ورته کوله . دارواښاد کهزاد ددغه وینا پر بنسټ دبخدی پادشاهانو یا به بله بنه دپیشدادیانو دکورنی دسیاست مهم ټکی داوو چه اریایی قانون رواج  ، دقوم مورال او معنویات لوړ ، کر کیلی ته وده ورکړل شی او اساسی پاملرنه دجنګی پهلوانانو روغتیایی او جګړه ایزی ودی ته واړول شی او دهمدی ټکو په پام کښی نیولو سره دوی په دی بریالی شوی وو چه دتورانیانو، هونانو او دانویانو په مقابل کښی چه دسیر دریا مازندران اوبین النهرین څځه به پردوی بلو سیدل په نره مبارزه وکړی.

په ډیرو زړو او پخوانیولیکنو کښی چه اصلی اخځلیکونه یی اویستا او ویدا ته رسی په دی خبره ټینګار شوی دی چه د پیشدادیانو دکورنی لومړنی پادشاه یما (جمشید) چه داریایانو ستر ټولواک هم بلل شوی لمړنی مدنی پادشاه وو چه کرنه ، مالدار ی ، داوسپنی ویلی  کول  ، دجامو اووبدل او دوسلو استعمالول یی رواج  او جګړه ایزه طبقه یی وټاکله. دعلی احمد جلالی په اند جه په ډیروتاریخی اثارو یی تکیه کړی لومړنیو شاهانو سره لدی چه دهغوی زمانه دامن او سولی زمانه وه خو هغوی دکرنی مالداری اوکسب دزدکړی تر څنګ دوسلو په جوړولو اودهغوی دزدکړی او استعمال په برخه کښی ډیر تاکید کاوو چه دغه وصیت تر اسلامی پیر پوری لا داعتبار وړ و،

 که دتاریخ پاڼی لږ په بیړه واړوو او اسلامی دوری ته راورسوو  نو ددی خاوری دزامنو  د دوه سوه پنځوس کاله مقومت نه چه دعربو د فاتح لښکرو په مقابل کښی یی کړی ، دا خبره به لا جوته شی چه دلته به نه یوازی ملی لښکری بلکی روزل شوی دولتی لښکری هم استعمال شوی ووی . خودافغانستان  داسلامی دور د خپلواکو حکومتونودپوځی تاریخ  یوه ځلانده څیره چه په خپل دور کښی یی عسکری ښوونی اوروزنی ته  ځانګړی پاملرنه کړی یعقوب لیث صفار وو چه دخپل حکومت په دوره کښی یی نه یوازی دپوځی قوت په زور دخراسان (اوسنی افغانستان )ځمکنی بشپړتیا خوندی کړه بلکه شپه اوورځ یی دخپلو لښکرو دښوونی ُروزنی تر \نگ دهغوی غمخوری نه هم پوره پام اړولی دی .

 دعبدالحی  ګردیزی په زین الاخبار کښی راغلی چه یعقوب لیث دوه نغاری درلودی دمبارک اومیمون په نومونو چه دواړه به یی دصلی په ورځی غږولی نو سهل بن حمدان عارض به کښیناست اود درهمو ډالی به یی مخی ته کښیښودی شاګرد به یی دپوځ له دفتر څځه  نوم اخیست عارض به ټول جنګی توکی او آس معاینه کاوه او بیابه یی درهم شمیرل او سرتیری ته به یی به ورکول لمړی نوم دیعقوب  لیث وو  هغه به خپله میاشتنی تنخوا اخیسته په موزه کښی به یی ایښوده او پر لوړځای به کښیناسته او مراسم به یی تر پایه لیدل تر څو هر سرتیری ته خپل حق پوره ورسی . که په همدی توګه دغزنویانو ُ غوریانو اونورو افغانی امپراتوریو حیرانونکی پوځی بریاوی په غور تر څیړنی لاندی ونیول ښی دابه جوته شی چه دهمدغو  ستر و امپراتوریو جوړول اودهغو پایښت بی له نظامی قوت او دهغوی دپوځی پوهی او وړتیا پرته امکان نلری خو یو څه چه جوت دی هغه دادی چه افغانانو دخپل تاریخ دپیل نه رانیولی بیا د میروس نیکه تر قیام پوری په ملی او ولسیزو لښکرو ډیره تکیه کړی او له دغی لیاری یی خپل ملی رسالت سرته رسولی دی. .

تر کومه ځایه چه تاریخ راپه یاده وی په اتلسمه پیړی کښی زمونږ دهیواد په تاریخ کښی دیوه منظم  او منسجم پوځ درامنځ ته کیدو څرګ لګیدلی چه دغه پوځ لمړی دمیرویس نیکه تر مشری لاندی دصفوی اشغالګرو په وړاندی قیام وکړه او دیوه ملی سیمه ایز حکومت بنیاد یی کښیښود اوبیایی دمحمود هوتکی تر قوماندانی لاندی دختیځ ایران ډیری سیمی تر ولکی لاندی راو ستی .

 داحمدشاه بابا تر قوماندانی لاندی د ملی پوځ تر څنګ  دیوه منظم او دایمی دولتی پوځ موجودیت چه دهغه په ټولو جګړه ایزو سفرونو کښی په پوره ویاړ او میړانی جنګیدلی دا مطلب په ډاګه کوی چه دا پوځ به هم تربیه شوی او لږ تر لږه دمروجو وسلو داستعمال په برخه کښی به یی ښونه اوروږنه لیدلی وه  ،  داچه ددوی دښوونی اوروزنی لپاره کومه مدرسه ، مکتب يا موسسه وه او که نه بشپړ تاریخی اسناد په لاس کښی نه لروخو په دقیقه توګه ویلی شو چه دامیر دوست محمد خان دلومړی پلا امارت څځه دافغانستان داردو دسرتیرو علمی اوعملی ښوونه او روزنه پیل شوی ده ،  دارواښاد حبیبی په قول دامیر لښکر د  انګلیسی مستر کیمپل چه دافغان –انګلیس په لومړی جګړه کښی مسلمان شوی او شیرمحمد نومیده ، او امریکایی داکتر هارلان چه درنجیت سنګ له درباره راغلی وو، او نایب عبدالصمد هندی ترمستقیمی څارنی او ښوونی روزنی لا ندی وو چه شمیره یی دولس زره سپاره او دری نیم زره پلی ټوبک لرونکی سرتیری وو.

دتاریخی اسنادو له مخی دافغانستان دوسله والو پوځونو دروزنی لپاره لومړنی تعلیمی اداره دامیر شیرعلی خان دپادشاهی په دوهمه دوره کښی دسرکاری مدرسی په نامه په کال  ۱۲۴۸ ه ش به شهرارا کښی جوړه شوه او  بیا وروسته په بالا حصار کښی دزمردو غونډی ته ولیږ دول شوه  ُ ددغه شوونځی په مرسته امیر یومنظم لښکر چه په عصری تجهیزاتو او تشکیلاتو سمبال وو منځ ته راوړ ،  دارواشاد غبار په وینا دغه پوځ دهیواد په اته وو پوځی اډو لکه کابل ُ جلال اباد ُ شیر اباد ُ قندهار ُ کورم ُ هرات ُ میمنه ُاو بلخ کی ځای په ځای وو او له دری برخو( ۶۲ پلی غنډونو ۱۶ سواره غنډونو  او توپخانی )څځّه چه په هاتیانو آسونواو غوایانو به  لیږدول کیده  جوړ شوی وه ..

دارواښادغبار( افغانستان در مسیر تاریخ ) له مځی د امیر شیر علی خان  په وخت کښی  دیوی منظمی پو ځی قوا بنست ایښودل شوی چه سرتیری یی  په نظامی یونیفورم ملبس او د عسکری دسپلین لرونکی وو چه دشیر پور په قلا کښی په منظم ډول دښوونی اوروزنی لاندی وو  او دهندی او افغانی افسران لخوا روزل کیده خو  په ډیر خواشینی چه اوس ددی تاریخی قلا هیڅ ډول نښی نښانی  ندی پاتی اونوموړی سردار هم ددومره منظم لښکر ددرلودوسره سره دخطر په وخت کی له دغه پوځ نه هیڅ  ډولګټه وانه خیسته په داسی حال کښی چه سردار شیرعلی خان دخپل پوځ دسمبالتیا لپاره په کابل او هرات کښی منظمی کارخانی جوړی کړی وی چه په هغی کښی به یی دارنده ګاړی لرونکی توپونه جوړول چه نمونی یی اوس هم دعسکری قشلو په قراولونو کښی شته.

په همدی ډول دامیر شیرغلی خان ځای ناستی امیر عبدالرحمن خان چه پخپله د ریفورم اود مدرنیزی یو پلو ی اوجانبدار پاچا وه  دخپلو ریفورمونو په سر کی ، لمړی پخپل اردو کی یو لړ اصلاحات راوړل ، او دا په داسی حال کښی وو چی نوموړی دخپل دولت په خارجی چارو کی استقلالیت نه درلود خودخپل داخلی مخالفینودآرامولو اودهغوی د سرکشی اوبغاوت دمخنیوی لپاره یی دخپلی اردو چارو ته ډیر اهمیت ورکاوه هغه دپوځ دقیادت لپاره د ډآد وړ سپاه سالاران لکه سپاه سالار غلام حیدر خان چرخی ُ سپاه سالار فرامرز خان او نور وګمارل اود چارو دلا سمون دپاره یی دجاسوسی قوی استخباراتی اداره جوړه کړه. امیر دپوځ دلا سمبالتیا لپاره دکارتوسو ُ ټوپکو  او توپ جوړولو کارخانی جوړی او دپوځ داړوندانو لپاره یی دبوټونو ُ کمبلو او دریشی دجوړولو صنعت ته وده ورکړه دهمدی امیر په زمانه کښی دیوه فرانسوی مستخدم ( شورم کریشکر) په مرسته په افغانستان کښی دبخار په مټ چلیدونکی کارخانه چه دماشین خانی په نامه یادیده به عالم گنج نومی مشهور ځای کښی په کار واچوله ،  ارواښاد میر غلام محمد غبار دامیر عبدالرحمن دزمانی دپوځی ُ ښوونی اوروزنی په هکله لیکی چه د امیر عبدالرحمن خان  اداره چه په پوځی بنیاد ولاړه وه خپل ټول پام یی دپوخ او یو منظم لشکر یووالی ته ور اړولی وو ده دخانانو او سیمه ایزو فیوډالانو دزامنو څځه یو ټولګی جوړ کړی وو چه د (رساله بای بچه ها )  په نامه یادیده او په منظمه توګه دښوونی اوروزنی لاندی وو دپوځ سرتیروته به عسکری ملا امامانو د( ناجیه وهدایت الشجعان ) له رسالی څځه  چه دسرتیرو دنظامی اومذهبی جهادد اخلاقو دودی دپاره لیکل شوی وه  خبری کولی او ددوی نظامی اخلاقو ته به یی وده ورکوله .

په همدی ډول  دامیر حبیب الله خان دواکمنی په زمانه کښی  دپوځی کادرونو دروزلو لپاره دسرکاری مدرسی پر ځای په ۱۹۰۹ زیږدیز کال دحربی فنونومدرسه دحربی مدرسی په نامه چه دری اعدادی او دری حربی ټولګی یی درلوده جوړه شوه چه د پلی  ، توپچی ، استحکام  ، مخابری  دمضمونونو تر څنګ یی د قران ، خط ، حساب ،  هندسی ، جغرافیی، جمناستیک ،  داسلام تاریخ ،  الجبر ، عمومی تاریخ  ، داعشاریه ریاضی اصول  تدریس کول ، تدریسی هیت یی بر افغانی استادانو لکه عبدالطیف خان کمیدان ُ محمد ګل خان کمیدان ُمحمود طرزی سر بیره ترکی استادان ُ علی افندی ُ عزت افندی ُ نظیف افندی او خیر الدین پاشاه وو. ، ددی مدرسی دشاګردانو شمیره په لومړی سر کښی د۱۵۰ نه تر ۴۰۰تنو او په پای کښی ۹۰۰ تنو ته ورسیده چه فارغینو ته به یی په پوځ کښی دټولی مشر نه تر کنډ ک مشره پوری رتبی ور کول کیدی.

نوموړی مدرسی دمدرسی څځه دباندی دری وړی برخی نوری هم ((د ملکزادګانود عسکری مکتب ُ دنور الاسلام (نورستانیانو) د نوی جوړ شوی مدرسی اود حضور داردلیانو مدرسی )) په نامه هم در لودی چه دټولو شمیره یی در سوه تنو ته رسیده او په هرو څلرو کالو کښی به دبلوک مشری په رتبی فارغیدل ددی ټولو ښونځیو مصارف ددولت په غاړه وو.

که دپوځی ښونی اوروزنی وضعه دامانی دوری په وخت کښی تر څیړنی لاندی ونیسو دابه جوته شی  چه غازی امان الله خان دخپل دولت دبنست دلا ټینګولو دپاره په خپلو ریفورمونو کښی دپوځ لا انکشاف ته ډیر اهمیت ورکړی وو دده په زمانه کښی د ( یولسو طیارو) څځه جوړه هوایی قوه منځ ته راغله ، ددی قوی دلا سمبالتیا دپاره یی دهوایی زده کړواو پیلوټی په برخه کښی ۶۵ تنه شاګردان دروسی او فرانسی هیوادونو ته واستول همداراز یی ډیر شمیر نور زده کونکی دپوځی زده کړو دپاره شوروی او دترکی جمهوریت ته ولیږل او دهیواد په دننه کښی یی هم د مختلفو مسلکی زدکړو شونځی جوړ کړه  ، غازی امان الله خان دپوځ دلا روزنی دپاره یو بل قدم هم وړاندی واخیست او داردو دسرتیرو دپاره یی دسواد زدکړی کورسونه پرانستل حربی فابریکه یی پیاوړی او جنګی مهمات یی له المان ، انگلیس ، ایتالیا اوبلجیم څځه هم وارد کړل او دهوایی دفاع  توپونه او زرهپوش  ګاړی یی هم په پوځ کښي شامل کړل.

د امیر امان الله ترواکمنی وروسته دکورنیو اغتشاشونو پر مهال دحربی مدرسی اصلی ودانی داور په لمبو وسوزیده خوپه ۱۳۰۹ ه ش کال دنادرخان دپادشاهی په دوره کښی بیرته ورغول شوه اود ترکی او افغانی استادانو لخوا پکښی زده کړی پیل شوی  سره له دی چه دنادرخان په دوره کښی دښونی او روزنی په برخه لږی هلی ځلی وشوی خو نوموړی پادشاه دیوی قوی او سمبالی اردو په منځ ته راوړلو کښی خورا زیار ویوست اودجورج ارنی په وینا ددی سمبال پوځ شمیره ۴۰۰۰۰ تنو ته رسیده .

 دمحمد ظاهرشاه دسلطنت دوره چه دامنیت په لحاظ  یوه ارامه او سوکاله دوره وه دپوځ دروزنی لپار یو لړ اقدامات تر لاس لاندی ونیول شو په دی دوره کښی سره لدی چه پوځی ښْوونه او روژنه دهر عسکری جزوتام د ورځنی بلان یوه برخه وگرځیده اودهری قطعی په تعلیمی ډګرونو کښی پر مخ وړل کیده

            دغه دوره اوپه ځانګړی توګه دسردار محمد داود دصدارت دوره داردو دبسنټیزو بدلونونو دوره شمیرل کیږی ُ محمد ظاهرشاه حربی مدرسه حربی پوهنځی ته لوړه او به ۱۳۱۲ کال  دحربی ښونځی په نامه په رسمی ډول پرانستل شوه بیا وروسته ددی  شوونځی تر څنګ په ۱۳۴۰ کال دپوځی لوړو زدکړو لپار ه یوه بله عصر ی موسسه دحربی پوهنتون په نامه رامنځته شوه .ده د دافسرانو دمسلکی لوړتیا لپاره په کابل کښی د افسرانو دعالی کورس په نامه تعلیمی مرکز هم جوړ شوی وو. ُ دحربی پوهنتون او دافسرانو دعالی کورس  تر څنګ ډیرو کلونه پخوا دپوځی کادرونو دښونی او روزنی لپاره دتخنیک اکادمی اوهوایی پوهنخی هم جوړ شوی وو. دجنرال علومی په وینا کله چه سردار محمد داود دخپلو پرله پسی غوښتنو سره سره دامریکا دمتحده ایالاتو دپوځی کومکونو څځه ناامیده او امریکا دپاکستان دولت  ته په۱۹۵۳  زیږدیز کال دپوځی مر ستو په ورکولو پیل وکړه نوموړی سردار مجبوره وو بله لاره چاره ولـټوی داخبره جنرال عظیمی او جورج ارنی هم تایید کړی  عظیمی وایی داود خان خپله غوښتنه یوکال وروسته دریچارد نکسون دسفر په مهال بیا تکرار کړه خو نوموړی په دی برخه کښی هوکړه ونه کړه  داود خان ناچاره وو چه شوروی اتحاد ته مخه کړی ُ دافغان پوځیانو پوځی ښونه اوروزنه له همدی وخته دشوروی اتحاد په تعلیمی موسسو کښی پیل او په همدی ډول دشوروی دپوځی مرستو لومړنی بیلګی په۱۹۵۸زیږدیز کال افغانستان ته راروانی شوی.. سردار محمد داود له همدی اقدام سره دخپلی اردو په عصری کولو چه دګاونډیانو په پرتله کمزوری وه پیل وکړه او په لږه موده کښی یی دهغی شمیره تر اتیازرو کسانو چه دهمدی شمیری په اندازه یی داضافی قواو دجذب ظرفیت هم درلود ورسوله چه  دګاونډیانو دپوځونو سره پرتله کیدای شوه. په همدی وخت دچکوسلواکی هیواد په مرسته داردو مرکزی ترمیم خانه چه دهیواد له مجهزو پوځی ترمیمخانو څځه وه جوړه شوه اورسره جوخت د څرخی پله څلورمه او پنځلسمه زغره والی لواوی  په سترو شوبلو سمبال شوی ، دیادولو وړ ده چه ددی ټول نوی تخنیک دښونی او روزنی چاری د شوروی مشاورینو لخوا مخ ته وړل کیدی  دجنرال عظیمی په وینا جګړه ایزه ښونه اوروزنه په دی وخت کښی په لوست خونو او تعلیمی ډګرونو کښی مخ ته وړل کیده.

 دافغانستان د پوځی قواو دمدرنیزه کیدو سره جوخت  ددی اردو دافسران په ذهنی او روزنیزو برخو کښی هم زیات تغیرات رامنځته شول او پایلی یی دسردار محمد داود سره  په تړاو دپوخی کودتاه  په نتیجه کښی دجمهوریت منځ ته راتلل وو ،  دسردار محمد داود دکودتاه سره سم یو ځل بیا دشوروی بی دریغه نظامی مرستی له سره ونیول شوی یو ستر نظامی پلاوی دمارشال سولوفسکی په مشری دنوی اردو دتشکیلاتو او جګړه ایزی وړتیا دارزونی په خاطر کابل ته راغی اود قول اردو تر سطحی دمشاورینو په ګمارلو هوکړه وشوه او یو ډیر شمیر افغانی محصلین دپوځی لوړو زدکړو دیاره شوروی لوړو موسسو ته واستول شو ،

په همدی کال یو هندی پلاوی هم کابل ته راغی اودیو شمیر افغانی محصلینو دروزلو تړون لاسلیک کړ.

دپوخ په جزوتامونو کی دروسی سلاکارانو پراخه لاس موندنی له یوی خوا او په شوروی پوځی اکادمیو کښی دافغانی محصلینو زده کړی له بلی څوا داسی حالت رامنخ ته کړه چه به افغانستان کښي دوهمه پوځی کودتا دافغانستان خلک دموکراتیک ګوند تر مشری لاندی ترسره اوددی هیواد پوځ او دهغی روزنه په بشپړ ډول دشوروي مشاورانو ترواک لاندی راغله ، دد ی بید ریغه پوځی مرستو تر ځنګ دهیواد په دننه تعلیمی موسسو او شوروی پوځی اکادمیو کښی پوخي روزنه د شوروی استادانو له خوا مخ ته وړل کیده پر دی برسیره دنوی اردو دتشکیلاتی سمبالتیا لپاره په پراخ ډول مستعجل پوځی کور سونه( دچهار اسیاب تعلیمی مرکز ، دڅرخی پله اوه پنځوسم تعلیمی مرکز ُ دسرحدی قواو تعلیمی مرکز اوپه ډیرو عسکرو فرقو کښی ښوونیز مزکزونه)رامنځ ته اوپه ډیر ښمیر مستعجل افسران او سرتیری یی دپوځ لیکو ته وروپیژندلو.

 همدا ډول دپوځ دسیاسی ښوونی اوروزنی لپاره سیاسی امریتونه جوړ او یو نوی پوځی پوهنتون دسیاسی پوهنتون په نامه دکابل په بالاحصار کښي په کار پیل وکړه ، دی تعلیمی موسسو دمجاهیدینو دراتګ پوری پرله پسی کار کاوه خود خپل منځی جګړو پر مهال یی کار ټکنی اوپه پای کښی د۲۰۰۴ کال دبن دپریکړو پر بنسټ دهیواد ټولی پوځی عالی ةوسسی په اوسنی ملی پوځی اکادمی کښی وریوځای شول اودغه پوځی ملی اکادمی د۲۰۰۵ کال دفبروی په میاشت کښی لمړنی تعلیمی دوره پیل کړه اوس اوس دهیواد دپوځی اړوندانو پوځی ښوونه اوروزنه دملی پوځی اکادمی برسیره پر ( مرکز تعلیمی کابل ُ حربی ښونخی او په لس هاوو کورنیوښَونځیو او  بهرنیو تعلیمی پوځی موسسو کښی ) روانی دی..

 سرچینی او اڅځلیکونه:

۱- کهزاد علی احمد ُ تاریخ افغانستان مجموعه سه جلدی

۲- جلالی علی احمد ُ مطالعه تاریخ افغانستان از نګاه عسکری

۳- گردیزی عبدالحی ، زین الاخبار

۴- حبیبی عبدالحی ، دافغانستان لنډ تاریخ دعبدالروف بینوا ژباړه

۵- غلام محمد میر غبار ُ افغانستان در مسیر تاریخ

۶- جورج ارنی ُ افغانستان ګذر ګاه کشور ګشایان

۷- نورالحق علومی ُ تاریخچه مختصر اردوی افغانستان

۸- جنرال عظیمی ُاردو وسیاست در سه دهه اخیر

۹- دپوځی ملی اکادمی لنډه تاریخچه

دپختونخوا دکلیمی لنډتاریخ

دپختونخواه دکلیمی لنډتاریخ

   ملی ترمینالوژی اوپه ملی ویاړونو افتخار کول دټولو ټبرونو اوملتونو طبعیی حق اوغوښتنه ده ُ دتاریخ په پیرونو کښی ډیرو قومونو اوملیتونو ددی حق دترلاسه کولو دپاره پوره هڅی ، هاند او سرښندنی کړی یایی دسیاسی هلو ځلو اویا هم که ډیر مجبور شوی دزور او وسلی ته دلاس وروړلو په وسیله یی خپل تاریخی اوملی هویت ژوندی او روښانه کړی اودهغی دساتلو دپاره یی هلی ځلی او پرله پسی مبارزه کړی ده. که دپښتنو په هکله تاریخی سترو اوباوری سرچینو او سندونوته مراجعه وکړو اوهغه په غور او دقت وشنو دا به راته دلمر غوندی روښانه شی چه پښتون قوم ډیر ویاړلی افتخارات او زرین پس منظر لری خودښاغلی سراولف کارو په وینا (( دپښتانه (پټان) تاریخ لا تر اوسه چا نه دی پرانستلی اولا تړلی پاتی دی.)) ددی تاریخ دنه پراستو پړه ددنیا دعالمانو ،تاریخ پوهانو اویا لرغون پوهانوپه غاړه نه ده داقصور زمونږ پخپله دی چه سره له دومره ستر اولرغونی تاریخ مونږ هغه نه یوازی نړی ته نه دی پرانیستی بلکه په خپله پری هم نه پوهیږو. په پشتنو کښی له شپانه نیولی ترقانونپوه ،انجنیر ، داکټر ، سیاست پوه ،فضانورد ،شاعر ،سپاه سالار، سوداګر ،ملا اوهرڅوک شته خو دوی هر یو دچا په وینا دخپل ځان په هکله فکر کوی اودا خبره خویی کټ مټ هیره کړی چه که چا خپل ملی هویت وساته تل به ژوندی وی اوکه یی دلاسه ورکړه دتل لپاره به دنړی له مخی ورک شی.اوس راځو خپلی اصلی خبری ته او پوښتنه کوو چه : زمونږ پلرونو اونیکونو دا زمونږ داوسیدو ټا ټوبی څه باله  او په کوم نوم یادیده ؟ دا هغه پوښتنه ده چه که دپښتنو تاریخ پسی راوانخلی اوټکی په ټکی یی ونه پلټی څواب یی نشی موندی ددی کار دپاره هر پښتانه ته پکار ده چه په کره او پخو سر چینو پسی وګرڅی اود هغی پر بنیاد خپله جرړه اوشجره راوباسی او بیا خپل ملی هویت په هماغه ستره هینداره کښی  وګوری ، خو دا کره کتنه هم څه اسان کار نه دی  ځکه پښتنو هیڅکه نه خپل تاریخ لیکلی ڼه یی کوم یادګاری څلی یا منار جوړ کړی اونه یی دخپلو تیرو کارنامو اوبهادریو کوم شاه لیک (شاهنامه) پرییښیدی  بلکی تل نورو زمونږ په هکله قضاوت کړی دی . بیا هم بده نده چه سړی یوڅل دنورو له هینداری هم خپل مخ ته وګوری او خپلی ځیری اوشکل ته ځیر شی.فریدریک انګلس لیکی : پښتنو تل دخپلی خاوری لیری دنورو  په خاورو کښی ستری امپراتوری جوړی کړی خو دځان دپآره دیوه ساده حکومت په جوړیدو نه دی کامیاب شوی. ډیر هم مه پریشانه کیږی په پښتنو (افغانانو ) کښی ډیر داسی میړونه تیر شوی چه دمعتبرو تاریخی اسنادو او کتیبو په منڅ کښی یی ددغه میړنی اولس پراته او هیر شوی یادونه راسپړلی اوتر مونږ یی رارسولی دی خو اوس پرما اوتا ده چه دغه لرغونی میراث په میړانه ژوندی وساتو.

 پوهاند مرحوم عبدالحی حبیبی دخپلی تاریخی جغرافیی دپختونخوا تر نامه لاندی په ۴۵ ګنه مقاله کښی لیکی(( دپښتون نوم خورا زوړ اوپخوانی نوم دی په ریګوید کښی دانوم دپکښت په نامه راغلی او وروسته یونانی مورخینولکه هیرودت اونورو هم  دهغی ذکر کړی دی.، داسلام لومړی مورخین لکه بلاذری ، تبری ،مسعودی اونورو هم دپښتنو دفتوحاتو ذکر کړی دی مګر ددی څای (هیواد) نوم نه اخلی فقط دهر ښار نوم بیل بیل اخلی لکه بست ، سجستان ،داور ،رخج ،زابل ،کابل ،بامیان اونور...ددی سبب هم ښکاره دیڅکه چه داسلام به ابتدا کښی دلته ملوک الطوایف وو نو مسلمانان چه به هرڅای ته راتلل اونیوی به یی دهفه ښار نوم به یی اخیست دمملکت په حیث یی نه پیژاندی.)) په اتهرواوید کښی چه دویدا دڅلور ګونو کتابونو څخه یودی د ګنداریس (ګندهارا) داوسیدونکوترڅنګ دمنجوان دغره یادونه شوی چه همدا اوسنی منجان غردی چه دنورستان اوبدخشان تر منځ پروت دی ، په ویدی سرودونو کښی دلسو اریایی تبرونو دهغه جګړو یادونه هم شوی کوم چه دویدا دلیکلو ۱۴۰۰ م ز تر مخه دپنجاب دراوی(پاروشنی) دسند پر غاړو سرته رسیدلی ده .

 خدایبخښلی احمد علی کهزاد په خپل ویاړلی اثر (دافغانستان تاریخ) کښی لیکی:((دلسو ملکانو،لسو پاچاهانو یا لسګونو ټبرونو جګړه چه څیړونکو په ډول ډول اوهر اړ خیز ډول څیړلی اود هغه اهمیت له اړخه چه دویدی تاریخ دڅیړلو او دهغه ار یایی ټبرونو دریښو درابرسیره کولو دپاره یی لری پری ځانګړی اثار لیکل شوی له دی ډلی څځه د ؛ ریګوید ؛په دویم ټوک کښی د پکت ټبرونو ، دهغوی دنومیالیوکسانو او پاچاهانوڅو واره یادونه شوی ده چه دهغوی  له منڅه یو پکته پاچاه ؛ توروینه؛ توروهونی (تورزن)څو واره یادونه شوی ده .))

 مرحوم پوهاند حبیبی په خپل یو بل ویاړلی اثر(پښتو او پښتونواله ) کښی دپښتنو دتاریخ اوږدی پاڼی داسی سپړی : (( نينوس او سميلراميس د اّشور شاهانو د خپل عظمت په وخت كي پر باختر هم خپلي حملې كولې، اما ددې ځاى خلكو سخت جنګونه ورسره وكړه د اّشورد ميخي خطو نوزاړه اّثار چي پيدا شوي دي، دا ښيي چي 1100 كاله تر مېلاد د مخه يو اّشوري بريالى(فاتح) تګالات فالازار Tagalath Phalazar په دوڅلوېښتو قبيلو كي چه دی ورسره جنګیدلی داراكوتو(ارچوتوس)، هراهوتي او نيسع او نيسا ذكر هم كوي، مګر دغو قبايلو دا فاتح بي وټه مات كى او ځان يې اّزاد كی .

اركوتو(ارچوتوس) خو د يونانيانو په ژبه اّراكوزيا Arachosia يعني قندهار دى، چي په پهلوي رخوت او عربو رخج او رخد كړ ، هراهوتي harahuate چي په اوستا كي هم راغلى او په ريګويد كي سارس وتي ذكر شوى دى، اوسنی ارغنداب دى. اما نيسع يا نيسا غالباً اوسنى نېش دى، چي د قندهار شمالي مغربي خوا ته كاين دى او د زاړه مدنيت اّثار هم پكښي ښكاريږي، او مسعودي اسلامي موْرخ(332هـ) د بست او داور او رخج سره يو ځاى د(نېس) په ډول راوړى دى له دې څخه ښكاره شوه، چي پښتانه پخوا هم يو توريالى قوم و او د پرديو مريي توب يې نه مانه.

    يروډوټس د يونان زوړ موْرخ چي تر ميلاد د مخه (425-480) كاله اوسېدى، پښتانه د "پاكتويس" Paktves په نامه او د پښتنو اپرېدي قبيله يې"اپاروتي" راوړې ده. د موْرخينو پلار هيروډوټس وايي :  " هغه خلك چي د هند شمال ته د"پاكتي ايكي" په مملكت كي پراته دي، د هستوګني ډول يې د باكتريانو(بلخيانو) په ډول دى، دوى خورا توريالي او جنګيالي دي، چي د خشيارشا (486-465 ق م) هخامنشي فاتح سره مله وه او پوستينان يې اغوستي وه، لويي_لويي د غشو لېندۍ او خپلي وطني چړې(پېش قبض) يې درلودې"

هلبراندټر Hellebrandtr ليكي : "په ريګويد كي راغلي دي، چي په اّراكوزيا(قندهار) كي يوه قبيله ده، چي (واسوديوا او د ده زوى سوداس) يې باچا و، دې قبيلې د سنده تر روده پوري برى وموند او جنګي كارنامې يې د افسانو او نقلو په ډول مشهوري وې . تر ميلاد د مخه(329-327 ق م) چي مقدوني سكندر د افغانستان پر خوا هندوستان ته تېرېدى، پښتنو د دې بريالي سر لښکر سره خورا سخته مقابله وكړه، د قندهار خلكو د ده سره جګړې وكړې، د نورو پښتنو په غرو كي هم سخت زحمتونه پری راغله، د صوات په لته كي د يونان دا فاتح چي ټوله اّسيا يې نيولې وه، ټپي شو .د سكندر سره د پښتنو مقابله خورا شهرت لري، د پښتونخوا يو غر په يونانيانو كي خورا مشهور دى، چي د يونان زوړ افسانوي پهلوان"هركول" هم دا غر نه و نيولى، او سكندرهم چه کله پر دې غره يرغل وكئ پښتنو ډېر يونانيان پكښي مړه كړه. سكندر په پاى كي مجبور شو او له بېري پر شا شو، وروسته چي پښتنو دا ځاى تخليه كئ، نو سكندر ځني تېر سو، يعني سكندر په خپل قوت پښتانه نكړه مات.

اّريان او كنټ كورث د دې غره قوم Arne (اّرن) مګر يو بل موْرخ ډيوډوره يې Arnas ليكي چي دا غر په تاريخ كي "عجيب غر" بلل شوى، چي د پښتنو د مېړاني په سبب چا نشواى نیولای سكندرهم په خورا زحمت او داسي تلفاتو تر "پښتونخوا" تېر سو، چي ډېر سپاهيان يې مړه او نور خورا په ستونزو اخته شوي وو.د ډيورډور موْرخ په قول، سكندر د پښتنو له بېري بېرته له هند ته پر دې خوا را نه راغى، ناچاره شو چي د عرب بحيری پر خوا ځان ايران ته ورسوي، او ډېر عسكر يې د لوږي او تندي څخه د بلوچستان په ريګونو كي مړه او په 324 ق، م كي يې ځان فهرج( دبین النهرین بابل)  ته ورساوه، تقريباً درې كاله يې د پښتنو له لاسه ناورينونه وليدل.))

  له دغو تاريخي بياناتو څخه ښه څرګنديږي، چي پښتانه له پخوانیو پېړيو څخه دغسي مستقل او اّزاد ، مغرور او توريالي او ګړندي وو او د دوى د پښتنوالي روح په هغه وختو كي هم ځلېدى او شهرت يې درلود، چي ټولو موْرخينو د دوى ښېګړي ذكر كړي او د اّريایانو په زړو كتابو كي يې نوم هم ذكر شوى دى. 

  دافغان نوم چه یوی څانګړی تاریخی څیړنی ته اړتیا لری پدی بحث کښی نه څیړو خویو بل نوم چه داسلام څخه ډیر پخوا اوپه خاص ډول دروښانیانو په زمانه کښی دهندی مورخینو له خوا ډیر یاد شوی دی ؛ روه ؛  او دهغی سیمی اوسیدونکی یی(روهیله) بلل اوتر اوسه هم دپښتنو مهاجرو څای ته په هند کښی ؛روهیل کند؛ وایی سره لدی چه دغه پورته نومونه هم لر غونی سابقه او ارزښت لری خو ځما په اند پښتو اوپښتون هم ښایسته اودتاریخی پلوه دارزښت وړ نومونه دی . پوهان حبیبی په دی اړه داسی لیکی ((دپښتون ذ ‌کر لکه دمخه چه مو وویل په زړو اثارو کښی شته نو څکه دغه نوم تر ډیرو نورو نومونو غوره او تاریخی اوداصالته ډک دی))

 اوس چه دپښتون اونورو نومونو تاریخی حیثیت لا ښکاره شو نوبه ددی مملکت پر زاړه نوم هم بحث وکړو  ، پښتنو خو  خپله  مینه ( پښتونخوا )بلله  دا نوم له ابتدا څخه د پښتو اد ب کښی داخل دی او فرانسوی مشهور ژبپوهاند (جیم دار مستقر) هم دا نوم غوره کړی دی ، هغه کتاب چه ده دپښتو پر ادب لیکلی دی نوم یی (دپښتونخوا دشعر بهار ) دی. ُ دی فرانسوی محقق او ژبپوهاند دا اصطلاح دپښتو له ادبه اخیستی ده اودا نوم یی هم دپښتنو دمملکت خپل او اصلی نوم ګنلی دی  . په پښتو ادب کښی ددی نوم زیاته یادونه شوی او په ډیرو پښتو شعرونو کښی راغلی هم دی لکه ارواښاد خوشحال خان خټک چه وایی:

        هرچه ښه د پختونخوا دی حال یی دادی     هغو بدوته یی څوک وایی سړی دی

پیر محمد کاکړ داحمد شاهی کورنی استاد وایی :

         لکه شعر دی دده په پختونخواکښی           بل به لږ وی په داوخت دافغان شعر

اعلیحضرت احمد شاه بابا هم په خبل دیوان کښی دپختونخواه کلیمه راوړی اوخپل وطن یی په دی ډول ستایلی دی :

      دډیلی تخت هیرومه چه رایاد کړم              څما دښکلی پختونخوا دغرو سرونه

لکه څنګه چه تر مخه وویل شو داکلیمی پختو او پختونخوا خورا زړی او لرغونی کلیمی دی اود اسلام تر مخه مورخینو دپښتنو دوطن نوم کټ مټ همدغه کلیمو ته ورته راوړی دی ، هیرودت یونانی تاریخپوه اود مورخینو پلار دپښتنوپه بحث کښی دپښتنو  دوطن نوم (پاکتی ایکی) راوړی او په یونانی کښی داوسنی پښتون تلفظ دپاکتین،باکتین او پاکتی ایکی هم ددی قوم دزمکی لپاره ذکر کړی دی دی وایی : کله چه داریوش خپل سفیر سکایی لاکاس د اندس (سند ( دکشف لپاره واستوو دا سړی د پاکتی ایکی له مځکی تیر شو. مرحوم حبیبی په دی اړه لیکی :((پاکتی خو  دغه اوسنی پښتون دی او(ښی) ابدال په (کی) اوښتی له همدغه کلیمی څخه ښکاری چه دیونانیانود (x) دتوری تلفظ عینآ لکه د پښتو(ښ)داسی دی.

پردو ملتونو زاید الف دپښتو دډیر کلیمو په سرکښی اچولی دی لکه دپښتو (لمر) چه ډیر ځلی موږ خپله هغه د(المر) په ډول وایو خو صحیح ډول یی لمر دی . دپښتو (ښ،خ) خوهم دیونانیانو په (ک)ابدال کیده نو دخوا (خ) هم په (ک)اوښتی ده.))

 له همدی لنډی یادونی سره سره دپختونخوا یادونه دسلیمان ماکو په تذکره الاولیا،دبابا هوتک په رزمیه سندره، دښکارندوی غوری په قصیده اوداخوند درویزه په مخزن الاسرار کښی هم شوی ده.

 که دغه ټول اسناد او معلومات لاپسی وشنو ددی کلیمو په لر غونتوب او اصیل والی به لا پوه او ډآډ من شو او ددی سیمی او خاوری دپاره د پښتونخوا(پختونخوا ) دنوم راوړل او استعمال ډ ‌یر مناسب اوپه زړه پوری دی  اوپه زغرده ویلی شو ددغه نوم غوره والی دپښتون (پختون) اولس طبعی حق وو اودی.

زه په خپل وار سره ددغه نوم یووار بیا راژوندی کول او دپښتنو پر یوه لویه خاوری باندی دهغی رسمی اطلاق چه دپښتنو دلرغونی تاریخ داصالت څرګندونه کوی  ټولو پښتنو په ځانګړی دول لرو پښتنو ورونو ته مبارکی وایم او تاکید کووم که پښتانه لږ څه ځان وخوزوی ، خود بینی او ځان غوښتنه یو خوا کړی او دپښتو او پښتنو  پریوه لوی ټغر راټول شي لیري به نه وی چه یوځل بیا دغه دړی وړی قوم خپل تیر برم اوتاریخ راژوندی اودنړی دژوندیو ملتونو په قطار کښی ځای ونیسی . انشاالله

(( لا به یـــو کـــــــیږو  کـــه نـــــه ورکــــیږو ))