X
تبلیغات
پیـــام مــحبت - دمینی پیغام

پیـــام مــحبت - دمینی پیغام
دتلاش احمدزی تاریخی ,ادبی , اجتماعی او سیاسی ویب پانه 
قالب وبلاگ
چت باکس


http://www.talash5.blogfa.com 

په ختيځه جبهه كي د افغانستان د آزادي غوښتونكو مبارزه

افغانستان د تجزيي او تقسيم د دوري په اوږدو كي ، شمال مشرقي او شمالي ولايتونه ( بلخ ، تخار او بدخشان ) د ازبكي او تيموري حاكمانو تر اداري لاندي ورو ورو محلي او مستقل شكل ځانته غوره كړ . او د هندوستان او ماورالنهر له مستقل تابعيت څخه بهر شول . او ددي روش ملي صبغه درلوده او كولاي يي شول چي ددي سيمي داخلي امنيت ډاډ من كړي . مګر د هيواد په غربي او جنوبي ولاياتو كي د ايران ولكه د نظامي حكومتونو او قوي اردو له خوا ساتل كيده . ځكه د نورو عواملو بر سيره د خلكو پاڅون د صفوي تسلت پر ضد د هغوي د مذهبي تعصب لا زيات كړي ؤ . صفوي دولت د هرات قيام او د اندخوي مقاومت د قندهار او مستونك ( بلوچستان ) پاڅون په ډير بي رحمه د جمعي وژني سره يو ځاي او د لوټ او تالان سره خاموشه كړ . او له هغه وروسته يي تر اتلسمي پيړي پوري وكړاي شول په داسي ډول سياست سره د خلكو د آزادي غوښتونكو څخه مخنيوي وكړي . خصوصآ چي د قندهار  دوو تكړه فبيلو غلجايي او ابدالي قبيلو د قلات د ځمكو پر سر په خپل منځ كي منازعه درلوده ، او دي منازعي ميراثي شكل ځانته غوره كړي ؤ او دي منازعي د ملي مدافعو قواؤ د ضعيفولو او د بهرني اشغال دوام ته زمينه مساعده كړي وه . اما د خلكو اراده د ضرر دفع كولو او د گټي د جلبولو په غرض د له منځه وړلو وړنه وه .

كه په كوم ځاي كي مخفي يا له منځه تلله خو په بل ځاي كي څرګنديده . د افغانستان په ټولنه كي داسي ؤ ، د مشرقي ولاياتو د خلكو مبارزه د نورو ولاياتو د مبارزي خالي ځاي نيولي ؤ ، دا ملي حركت چي نوي له 16 پيړي څخه د ملك په ختيځو سيمو كي پيل شوي تر 17 پيړي پوري يي دوام وكړ كه څه هم د مقصد په لاسته راوړلو ( له بهرني اشغال نه د وطن خپلواكي ) كه ناكامه شو اما وكړاي شول بل حركت ته چي په اتلسمه پيړي كي د افغانستان په جنوب كي مخ ته راغي مصدر د حركت وګرځيده او ملت يي خپل مقصد ته ورساوه . دا لوي حركت د پښتو تازه عناصرو په رهبري په افغانستان كي پيل شو هغوي له كومه ځايه چي تاريخ په ياد لري د افغانستان په ختيځ كي د سليمان په غرونو كي ميشته ول او ورو ورو شاوخواته خپاره شول او بلاخره يي د پښتون خوا دننه سيمي جوړي كړي . كه څه هم چي سلګونه قبيلي لري خو عمومي نوم يي ( پښتون ، پښتانه ، پختون ، پختانه ) دي دا چي پښتو ژبي ويونكي ځانته پښتانه يا پشتانه وايي دليل يي د دوي قدامت دي د دي پر نامه د ( افغان ) همدا راز همدغه پښتانه نوم ده چي په 14 پيړي كي په هندوستان كي پټان تعريف شو ، ځكه پښتو لمړي ( پټنه ) د ښآر په ودانولو او هلته په ميشته كيدلو پيل وكړ نو ځكه هنديانو ليږ ورته پهټان وويل شول . وروسته بيا د تعريف غربي استعماري پوهانوته دا بهانه په لاس وركړه او د خپلو سياسي ګټو تر لاسه كولو په خاطر او د خلكو په منځ كي د نفاق اچولو لپاره پټان او افغان يي دوه بيل عنصره وګڼل اما د افغان نوم له لسمي پيړي د ځينو مؤلفينو په آثارو كي لكه د مجهول مؤلف حدود العالم من المشرق والمغرب ابوريحان ، فردوسي ، بيهقي ، من االهاج السراج جوزجاني او نورو له خوا د هغه وخت پښتو ژبو په هكله يادونه شوي ده ، او عيسي د يمني په تاريخ كي هغه مغرب د اوغان نوم ګڼي او هم يو قديم نوم دي چي دا ( اپاګان ) له نوم سره ( په ريكويداي هندي كي ) ذكر شوي مطابقت لري ، د اوغان نوم تر تعريب كيدو وروسته هم له منځه نه دي تللي او د څلوارلسمي پيړي د ليكوالانو له خوا لكه ظفر نامي ليكونكي ، ملفوظات تيموري او په مطلع السعيدين كي ذكر شوي دي . اما د افغان نوم چي تر 14 پيړي پوري د ځينو ليكونكو له خوا د پښتو ژبو په هكله ذكر شوي دي وروسته ډير ادبي شوي دي ، حتي تر هغه ځايه ځيني پښتو ژبو ځانته تحميل شوي پردي ګڼي خپله پښتانه ليكونكي په خپلو آثارو كي دا نوم كاروي له هغه جملي څخه خان جهان لودي ( متوفي 1630 ) تر اتلسمي پيړي پوري د افغان نوم دومره وسعت پيدا كړ چي احمد شاه ابدالي د حاجي خان د امارت پر كتيبه باندي پر حجاز كي وليكل ( دوراني او غير دوراني هر افغان چي وي .... ) پدي ځاي كي د غير دوراني نه مطلب د نورو پښتنو قبيلو څخه ؤ ، يعني تر اتلسمي پيړي پوري د افغان نوم د مملكت ټول پښتانه ول او تر نولسمي پيړي پوري يي وسعت دومره زيات شو  چي د افغانستان د خلكو عمومي نوم په شمول د دري ژبو ، تركي ژبو او نور لپاره وپيژندل شول ، مثلآ د افغان نوم  د اتو سوو كلونو په اوږدو كي وسعت پيدا كړ د پښتنو اصلي مسكن چي د سليمان غرونه او شاوخوا سيمي وي له ديارلس تر نولسمي پيړي پوري 600 كاله له  يوه  كوچني  افغانستان نه چي د سليمان په غرونو پوري محدود ؤ په يو وسيع افغانستان چي د مملكت ټول ختيځ ولايتونه يي په بر كي نيول پراخ شول په ديارلسمي پيړي كي لمړني ليكوالانو چي د افغانستان نوم ذكر كوي ، سفي هيروي د هرات د تاريخ ليكونكي دي ، چي داسي وايي : اولجايتو خان ، د هرات خواته تر اقصا د افغانستان نه او اموي حد و سلطان غياث الدين كرت ته محفوظ كړ . په څوارلسمه پيړي كي د مطيع السعيدين ليكونكي عبدالرزاق داسي ليكي ، د صاحب قرآن تيمور ګورګاني د توجه ذكر و سيستان ، قندهار او افغانستان ته . هغه وخت و فراه او بست ، د سليمان تخت ، او نورو نوم اخلي له دي ليكني معلوميږي او واضيح كيږي چي د مؤلف تر وخته قندهار هم د افغانستان برخه نه وه او هغه د سليمان تخت او شاوخوا سيمي افغانستان نوميده . په 16 پيړي كي امين احمد رازي د هفت اقليم په جغرافيه كي د كابل حدود داسي ليكي ، د كابل ختيځ پيښور او لغمانات او دهند ځيني ولايتونه دي . او غرب ته يي كوهستان دي . د تكو دري او هزاره ؤ قومونه هم هلته سكونت لري . شمال ته يي قندوز او اندرآب  چي د هندوكش د غره فاصل دي ، جنوب خواته يي برمله او افغانستان دي د نولسمي پيړي بل جغرافيه ليكونكي مرزا حسين بلګرامي د سيستان حدود په حديقة القايم كي داسي تعريفوي : سيستان هغه ولايت دي چي حدود يي له خراسان او كرمان نه تر غزني او اطراف د افغانستان پوري دي . په همدغه نولسمه پيړي كي ؤ چي لارد ا كلند په جوابيه ليك كي چي په 16 د اګست 1838 م كي د افغانستان د غير قانوني او فراري پاچا په نامه د لمړي ځل لپاره د افغانستان نوم د خراسان په عوض ذكر كړي ؤ . ..

په هر حال د افغانستان پښتانه چي تر لسمي پيړي پوري د سليمان د غره په شا و خوا كي يي ژوند كاوه ، په افغانستان كي د فيوډاليزم په دوره كي ، د هغوي اجتماعي انكشاف په نامتوازن او غير هم آهنګ ډول صورت موندلي ؤ ، هغوي چي په شلګونو وړو او غټو قبيلو ويشل شوي ول ، ډير ناوخته او ورو يي فيوډالي مرحلي ته ګام واخيست ،  او نسبت نورو درو ، واديو او ښارونو ته د هغوي په منځ كي فيوډاليزم وروسته منځ ته راغي ، په داسي حال كي چي د فيوډالي مناسباتو وده په افغانستان كي  د لومړي ميلادي پيړي څخه ورو ورو تشكيل موندلي دي ، او په اولسمو او اتلسمو پيړيو كي آخري حد ته د انكشاف رسيدلي ؤ . اما د تخت سيلمان د غره په سيمو كي تر ډيره وخته قبيلوي مناسبات پايداره ول په افغانستان كي د پښتنو د قبايلو د اجتماعي نظام دوه ګوني مشخصات په لاندي ډول ول . يو د قبيلوي ژوند طريقه او بل د فيوډالي مناسباتو د انكشاف جنبه . مګر فيوډالي مناسبات په بيلو درجو په يوه ځاي ضعيف او دقبيلوي قانون تر اثر لاندي ول ، او په بل ځاي كي قوي ول . په دي ځاي كي ډير په آساني سره قبيلوي جرګي د خانانو د اقتدار لاس ته ورتلي او په ځني نورو  قبايلو كي جرګي د پخوا په شان د قبيلي ژوند اداره كاوه . جرګي اصلآ يو طايفه يي سازمان ؤ چي د كوچي ټولنو د طايفي او قبيلي د اموراتو د حل او فصل لپاره ( چي دولت مركزيت نه ؤ ) جوړيدي او اوس هم د ځينو قبايلو په منځ كي معمولي دي . البته د فيوډاليزم له رشد سره سم ، جرګي هم له هغه لمړني ساده حالت  څخه چي مشورتي مشكل يي د سپينږيرو د قبيلي درلود ،  په يوه اشرافي او فيوډالي شورا د منطقي او قبيلي بدله شوه . حتي تر نولسمي پيړي وروسته د افغانستان دولتونو هم د داسي جرګو تشكيلول په مهمو مسئلو له سره پيل كړي . له لسمي پيړي څخه وروسته د افغانستان پښتانه د نورو خلكو په څنګ كي د بهرنيو په وړاندي وجنګيدل . په يولسمه او دولسمو پيړيو كي د پښتنو مهاجرتونه د سليمان د غره د اړخونو څخه شروع شول ، دا مهاجرتونه په ځينو سيمو كي په كليو كي ساكن كيدل ( په نويو ) ځايونو كي . او د دي په اقتصاد كي زراعت لوي رول درلود . زراعت هم د غير پښتني عناصرو له خوا تر سره كيده . دا مهاجرتونه د غلجو او ابدالي ، يوسفزيو ، وزيرو ، افريدو ، خټكو ، مهمندو شينوارو ، كاكړو ، او لسګونو ، نورو قبيلو له خوا تر سره شول . او په څوارلسمه پيړي كي لودي قبيله او لسګوني نوري قبيلي هند ته ورسيدلي . د يوسفزيو لويه قبيله چي په څوارلسمه پيړي كي كابل ته رسيدلي وه له خيبره تيره شوه پيښور ته ورسيده . دي مهاجرت د هغوي استيلا په نويو ځمكو وه او پخواني اوسيدونكي يي ځيني له هغه ځايه وشړل او ځيني يي د ځان تابع وګرځول او د زراعت په كار يي وګمارل .

په شپاړسمه پيړي كي ډيرو قبيلو په استوګنه په شاوخوا ځمكو باندي پيل كړه يوسفزيو د پيښور شمال په غرنيو سيمو ، د مروتو قبيلي په بڼو كي علاقي لاسته راوړي . وروسته نورو قبيلو د سند د ښي خوا ځمكي د خپلي استوګني لپاره اختياري كړي . له اولسمي تر اتلسمي پيړي پوري لوي غلجي او ابدالي قبيلي د زابلستان او قندهار په منطقو كي قدرت پيدا كړ . د پښتني قبيلو مهاجرتونه يوازي په داخل كي نه ؤ ، بلكه د سند د درياب پوري غاړي ملتان ، پنجاب او د هند منځته هم ورسيدو ، لوديانه او روهل كند د پښتنو دايمي مسكن وګرځيدو . له هغي ډلي څخه د بړيڅو قبيله په كترا ولايت كي د هند په سياسي تاريخ كي ورګډه شوه . هغوي چي د روهيله د غرونو اوسيدونكي په هند كي ياد شول ، د هغوي ولايت هم روهل كند و نومول شو ، هغوي په اتلسمه پيړي كي په اباديو او لايقه سړيو لرلو مشهوره شوه . د كترا د منطقي انكشاف ( مراد آباد ، بداوند او بربلي ) د روهيله پښتنو په وخت كي ، له اقتصادي نظره تر هغه اندازي وه چي كلني ماليه يي دري مليونه او نه سوه زره روپي كيدي . چه په هغه وخت كي دا اندازه روپي د يوي وړي منطقي څخه د هغي د آبادي او عمران دليل كيده .

همدارنګه د بنګښو خلكو د ( فرخ آباد ) ښآر ودان كړ ، او لكه روهيله په سياست او آبادي كي يي شهرت پيدا كړ . د مراد آباد ، رام پور ، فرخ آباد ، محمد آباد ، شمش آباد ، بهوج پور ، قايم ګنج او نور څو ګنجونه چي ډير يي روهيله او بنګښو ودان كړي ؤ د انګريزانو تر راتګ پوري د هغوي عمراني يادګارونه ( د حافظ رحمت خان كتابخانه ) موجوده وه .

د روهيل كند ملك چي په شمال مغرب كي يو كوچني مملكت ؤ د پښتنو د كار او كوښښ په وجه دومره آباد شوي ؤ چي هغه يي د هند ( جنت ) باله . پښتنو  د هندوستان د دولت په اداره او اردو كي ممتاز مقام حاصل كړلو او د انګليس د حكومت تر تحكيم او توسعي پوري ددي مقام اهميت پاتي ؤ . تر اتلسمي پيړي پوري د افغانستان د پښتنو يوه برخه د كوچيګري او مالداري د مرحلي څخه تير شول ، او زراعتي او ښار كي اوسيدلو مرحلي ته داخل شول د فيوډالي خط السير تكاملي ته په لاره ولويدل . دي جريان د ژوند د فيوډالي دولت د منح ته راتلو زمينه مساعده كړه ، خصوصآ چي د خارجي تسلط فشار ، د ملي مبارزي روح مخ كي قوي شوي ؤ  ، او د فيوډالانو داخلي تضادونو او د قبيلوي تعصباتو باوجود ، د قبايلو تر منځ د اتحاد او اتفاق لړي د خارجي اشغال په مقابل كي ټينګه وه او نوره هم ټينګيده . البته د تولو قبايلو تر منځ دا اجتماعي انكشاف هم آهنګ او متوازن نه ؤ . مثلآ په پنځلسمه پيړي كي لودي قبيلي دا توان درلود چي له افغانستان څخه بهر په هندوستان كي دولت جوړ كړي ، او تر شپاړسمي پيړي پوري يي ( 1450 – 1526 ) منظم ژوند وكاوه . وورسته په همدي پيړي كي ( 1540 – 1556 ) د مشهور شير شاه په مشري ( سوري ) دولت په هندوستان كي تشكيل شو . همدارنګه په اولسمه پيړي كي په هيواد كي د ننه په ختيځ كي فيوډالي كوچني حكومت د خټكو د قبيلي له خوا جوړ شو ، وروسته غلجايي ، او ابدالي كورنيو د هيواد په جنوب او غرب كي دا كار په يو لوي چوكاټ كي سرته ورساوه . تر دي وخته فيوډآلي مناسباتو خپله لاره د ځينو پښتني قبايلو تر منځ كه څه هم په سستي سره خلاصه كړي وه . او په ځني قبايلو كي قبيلوي جرګي د خانانو د لاس آلي ګرځيدلي وي . له بله اړخه پښتو ژبي تر شپاړسمي پيړي پوري دومره انكشاف كړي ؤ چي لكه خوشحال خان خټك غوندي شاعر او پير روښان غوندي ليكونكي يي په خپله غيږه كي روزلي ؤ . دا په داسي حال كي ؤ چي د سلګونو قبيلو په منځ كي مستقل قبيلوي اجتماعي نظام بر قرار ؤ  او د وزيرو ، يوسفزيو او نورو قبيلو تر دي وروستنيو پوري تر داسي قبيلوي نظام لاندي ، او خپلواكه جرګو لاندي ژوند كاوه . او د قبايلو خپلواكي  د داسي جرګو پواسطه ساتل كيدو ، او د قبيلوي نظام پر اجتماعي ژوند حاكم ؤ . دا ډير وروسته ؤ چي منطقي ته انتساب پر قبيله باندي د اتكا ځاي ونيو  .

 د خلكو جنبش د روښانيانو په رهبري :-

 د ټولنيز نا منظم او بي آهنګه جريان ددي سبب شو چي طبقاتي شديد مخالفتونه د هيواد په پښتنو كي منځ ته راشي . خصوصآ هغه قبيلي چي پر مختګ يي كړي ؤ فيوډالي شوي وي او هڅه يي كوله چي د قبيلي عمومي ځمكه ځانته خپله كړي ، او فيوډالي نظام تطبيق كړي ، همدا وجه وه چي نوي جنبش يا پاڅون د خلكو له خوا د لوړو فيوډالي قبيلو پر ضد په شپاړسمه پيړي كي منځ ته راغي . او د روښانيانو سلسله ددي پاڅون پر سر كي ځاي ونيو او د مذهب تر سيوري لاندي يي دهغه رهبري كوله دا داخلي طبقاتي مبارزي او آزادي غوښتونكي ملي مبآرزه د خارجي هندي دولت پر ضد په كابل او پيښور كي سره يو ځاي شوي او له شپاړسمي تر اولسمي پيړي پوري دوام وكړ . اما با الاخره د هندوستان بابري دولت د پيسو پ مصرف او سياست او د داخلي روحانيونو او خانانو سره د اتحاد تر سيوري لاندي وكړاي شول دا نهضت سر كوب كړي . او ملا درويزه ننګرهاري ( د تذكرة الابراروالاشرار مؤلف ) د هم وطنانو په دي سر كوبي كي ډيره تبليفاتي ونډه درلوده . او د مذهب تر نقاب لاندي د ژبي او قلم په واسطه ، كښناست ، او ستړيايي احساس نه كړه څو دا نهضت خاموش نه شو هغه بايزيد د تكفير ، توهين او تحقير تر ضربو لاندي ونيو .

د روښآنيانو جنبش يوازي نه ؤ ، او د نورو خلكو د آزادي خواهانه مبارزو سره بدرقه كيدو او د بابري دولت شديدي رويي هم د خلكو عكس العمل او مبارزي نوري هم سختولي . د شپاړسمي پيړي له هماغه پيل څخه كله چي بابر په كابل مستحكم شو په 1507 م كال كي يي پر غلجائيانو بريد وكړ او د خلكو تر وژلو وروسته يي د هغو د مالونو رمي چي لسګونه زري پسونه كيدل لوټ كړل .په 1508 كال كي د خيبر خلكو يعني مهمندو چي د بابر ولكه پر دوي باندي د خپلواكي ګټو مخالف ګڼل او د حق العبور عايدات د كاروانانونو له تيريدو څخه تر لاسه كيدل . او له بابر سره يي جګړي وګړي . په 1518 ميلادي كال كي يوسفزيو هم د مهمندو عين تګ لاره د بابر پر وړاندي غوره كړه مګر دري زره يي مړه او ډير شمير يي بنديان شول . بابر ددي لپاره چي پر هندوستان د حملي په وخت كي د شاه له خوا مآمون وي د يوسفزيو د قبيلي د خان د لور سره يي نكاح وكړه او د لنډ وخت لپاره ډاډمن شو بايزيد په خپل كتاب كي ( مخزن الاسلام كي داسي ليكلي ) لښكر ټولوم تر څو هند ونيسم . هر څوك چي آس لري را دي شي د اكبر اداري زمونږ دي . بايزيد له داسي اساساتو سره د هند بابري دولت پر ضد جهاد اعلان كړ هغه په هغه علاقه تيرا كي خپل مركز اختيار كړ او څو زره پياوړي پلي سرتيري جمع كړل . او پر جلال آباد يي بريد وكړ . بايزيد چي مخكي د تبليغ په ذريعه د بابري دولت پر ضد خلك يي پارولوي ول . په خپله هم پوهيده چي د هغه بريد پر جلال آباد نشي كولاي د بابريانو د مقتدري امپراطوري د نسكوريدو عامل شي ، ولي هغه غوښتل خلكو ته د آزادي لاره د بهرني تيري څخه عملآ اوبخښي او خپل ځان د خپلواكي په لار كي قرباني كړي . همداسي هم شول . محسن خان د كابل والي راپورته شو او د شينوارو د جګړي په ډګر كي په 1579 م كال كي بايزيد وواژه . او د پيښور په اشنغري كي خاورو ته وسپارل شو .

خلكو سخت ټكان وخوړ . شل زره پياده 5000 سپاره سرتيري د دښمن سره د جګړي په خاطر د بايزيد د زوي او ځاي ناستي جلاالدين پر شاوخوا را ټول شول . د جلاالدين اتباعو د پيښور د بابري حاكم ( حامد خان بخاري ) . وواژه او جلاالدين په خپله په 1585 م كال كي د خيبر په غرونو كي ، دهند د پاچا جلاالدين له لښكرو سره ډيري جګړي وكړي . په دي جګړو كي چي ده كاله يي دوام وكړ د مهمندو ، غوره خيلو او يوسفزيو خلكو سړي د مبارزينو په سفوفو ولاړ ول . په آخر كي هندي لښكرو چي مشري يي د كنورمان سنګهه ، خواجه شمس الدين او زين خان كوكه په غاړه وه ، جلاالدين ته يي ماتي وركړه او باجوړ او سوات كي يي تعقيب كړ ولي هغه ګرفتاره نه شو بابريانو د افريديو او اوركزيو څخه خلكو ګروګان ونيو د يوسفزيو قبيلو مقاومت ته دوام وركړ او وكړاي شول چي د ملي مبارزي روح د پرديو پر ضد د خلكو په وجود كي ژوندي وساتي او د هند د دولت ارطباطي لاره له كابل سره قطع كړي تر څلورو كالو وروسته جلاالدين بيا پيدا شو او ګوريلايي جنګونه يي د هنديانو په وړاندي له سره پيل كړل . په 1591 م كال كي د هند لښكرو چي مشري يي جعفر بيك او آصف خان او قاسم خان كوله په يو جنګ كي د بايزيد كورني او د هغه وروڼه واحد علي او كمال الدين اسير كړ . همدا راز د هند دولت د پيسو په واسطه محلي فيوډالان له فقهاؤ سره يو ځاي د جلاالدين او ملي مبارزينو پر ضد را وپاروي . د دغي ارتجاعي ډلي په سر كي ملك حمزه اكوزايي او ملا درويزه ننګرهاري شتون درلود چي له توري او قلم سره يي كار كاوه . حمزه او د هند دولت په وروستي جنګ كي جلاالدين مغلوب كړ . مهمندو ، دالازاكو چي مضبون شوي ؤ د جلاالدين ورور ته شيخ عمر ، خيرالدين او نورالدين وواژه . د ملي مبارزينو او د دولت لويه جګړه په 1592 م كال كي د باجوړ په سيمه كي پيښه شوه چي د هند څلويښت زره سرتيري او راجا بيربل په كي له منځه ولاړه او د هند لار له كابل سره وتړل شوه . د هندوستان دولت څو كاله كوښښ وكړ چي د نظامي قواؤ په زور سره د خيبر لاره خلاصه كړي او ويي ساتي ، مبارزينو او جلاالدين په كال 1598 كال كي په غزني بريد وكړ او په هغه جنګ كي چي يي مبارزينو او د هندي قواؤ تر منځ په غزني پيښه شوه .

جلاالدين ټپي او بيا مړ شو ، د دي زړور سريي پري كړ او د هند دربار ته يي واستاوه . احداد د جلاالدين وراره د تره پر ځاي كښيناست او د مبارزينو رهبري يي پر غاړه واخيسته ، هغه وكړاي شول په 1610 م كي پر كابل بريد وكړ او دهند له لښكرو سره يي جګړه وكړي . وروسته هغه د لوګر د څرخ په غرونو كي مركز اختيار كړ ، په 1614 كي د بابري قواؤ له بريد سره مقابل شو دري زره تنه يي تلفات وركړ او قندهار ته ولاړ او تر څو موده وروسته بيرته راغي ، پر 1618 م كال كي د دښمن له قواؤ سره يي جګړه وكړه ولي تلفات يي وركړل او د ختيځو غرونو خواته لاړل ، په 1825 م كال كي د احداد قواؤ د تيرا په غرونو كي دښمن تر بريد لاندي راغلي ، احداد ووژل شو د هغه سر يي هم پري او د هند دربار ته يي واستاوه . دغه مركز ( د واغر ) كلا د دښمن لاسته ورغله ، او كورني يي غرونو ته ولاړه ، يوازي يه لاره يي ونه كړاي شوه چي ونيسي . كله چي د دښمن سپاهيانو غوښتل چي هغه ونيسي په څادر يي سترګي وتړلي او ځآن يي د كلا څخه لاندي وغورځاوه او مړ شو ، او د دښمن ته تسليم نه شو . عبدالقادر د احداد زوي د پلار تر مړيني وروسته د مبارزينو مشري په لاس كي ونيوله ، او په 1627 م كي د شاجهان ليږل شوي قواوي وځپلي ، عبدالقادر په 1628 م كال كي په پيښور كي د يو بل مجاهد له قواؤ سره كمال الدين يي رهبري كوله يو ځاي شو ، ولي دواړو له دښمنه ماتي وخوړه او پيښور د شاجهان د نظاميانو په لاس كي ولويد . عبدالقادر په 1634 م كال كي د شاجهان د حاكم پواسطه چي سعيد خان نوميده او د پيښور د حاكم او نور له مقاومت څخه لاس واخيست او د هند دربار ته ولاړ دوه كاله وروسته په 1636 م كال كي هلته مړ شو .

 كريم داد د عبدالقادر ځاي ناستي وغوښتل چي لمړي تر هر څه د هغوي اوركزي او افريدي ملكانو سره چي د دولت بابري په خدمت كي ول تصفيه حساب وكړي ، ولي د هند قواؤ لاس په عمل شول د هغه مركز يي ونيو او په خپله كريم داد اسير شو او د شاجهان په امر په پيښور كي اعدام شو . تر دي وروسته د روښانيانو په كورني كي وزيږيده رهبر او ځاي ناستي پاتي نه شو ، او پدي توګه د روښانيانو 60 كلنه مبآرزه خاموشه شوه .

 د خوشحال خان په رهبري د خلكو جنبش : -

د مبارزينو وروستي قوا د مشهور شاعر او جنګيالي سردار خوشحان خټك په مشري را ټول شول او د 1668 م كال څخه تر 1670 م كاله پوري د اورنګ زيب له قواؤ سره يي څو واره جګړه وكړه . او دي مبارزي قوا د تاتري په جګړه كي د دښمن څلويښت زره كسيزه فوځ تارو مار كړ او د دوآبي په جنګ هندي قوماندان ووژل . او همدارنګه يي د نو ښآر ، ګنداب ، او خانچ په جګړه كي د ښمن په لښكر وځپل مګر بيا هم ماته يي وخوړله او خوشحال خان خټك د اوو اتيا كلني په عمر په 1691 م كال كي په خپل ټآټوبي ( د خټكو غرونه ) له نړي سترګي پټي كړي .

په ختيځه جبهه كي د افغانستان آزادي غوښتونكو پاڅون

او مبارزه او په قندهار كي هوتكي دولت منځ ته رتلل : -

د صفوي دولت د دوام د قندهار په ولايت كي ، مخصوصآ د نفاق د پيدا كولو پر سياست اتكا كوله . څرنګه چي د خلكو لويه قوا په هغه ولايت كي د غلجايانو او ابداليانو قبيله وه نو ځكه د ايران د صفوي دولت زياتره توجه ددوي خواته وه او د دي قبيلو تر منځ د ځمكو د غصبولو پر سر اوږد محاله شخړه موجوده وه ، او ددي خصومت ميراثي او عنعنوي څيره ځانته پيدا كړي وه . په هر صورت تر هغه وروسته چي په كال 1694 م كال كي شا حسين صفوي په ايران كي پاچا شو ، ګرګين خان چي يو ګرجستان ماتي خوړلي او مسلمان شوي ؤ د شاحسين صفوي له خوا د قندهار حكومت ته وليږدول شو . دي سړي يو قوي ګرجستاني ګارد او شل زره ايراني سرتيري تر خپلي قوماندي لاندي له ځان سره قندهار ته راوړي ؤ .

او كله چي قندهار ته ورسيد په ډير عصبانيت او شدت سره يي حكومت وكړ او هغه پوهيده چي د هند بابري دولت ضعيفه شوي دي او نور د پخوا په شان نه شي كولاي غلجايي او ابدالي خانان د ايران پر ضد او ځانته جلب كړي ، مګر د محلي خانانو سره يي د دوستي لار لازمي نه ګڼله مخصوصآ كله چي دولت خان ابدالي ، د احمد شاه بآبا نيكه خپل رقيب حيات سلطان ابدالي مخكي له صحني څخه ايستلي ؤ او ملتان ته يي په تيښته مجبور كړي ؤ او اوس دي پخپله د ابدالي قبيلي غښتلي خان ؤ چي د خپل خود مختاري د ساتلو لپاره يي د صفوي حاكم د مداخلي په وړاندي مقاومت كاوه برسيره پر دي ګرګين د ابدالي قبيلي د له منځه وړولو لپاره په قطعي توګه په كار لاس پوري كړ ، او د پخوانيو حاكمانو پر خلاف به يي چي تل پر ابدالي خانانو اتهام كولو ويي غوښتل چي پر غلجايي قبيلي باندي اتكا وكړي او ابداليان له پښو واچوي ، همدا وه چي د صفا ښآر ته يي قواوي واستولي او د دولت خان ابدالي كلا يي محاصره كړه هغه يي د دوه مشرو ځامنو نظر محمد خان سره ونيوه او اعدام يي كړ ، دوه نور ځامن يي روستم خان او زمان خان ابدالي په تيښته بريالي شول . او په ارغستان كي يي د ابداليانو قبيله خپله پناهګا وټاكله . ګورګين وغوښتل چي دا دوه تنه هم له منځه يوسي ، نو يي هغوي ته يي وړانديز وكړ چي د روستم مشري د قبيلي د خپل پلار پر ځاي رسمآ تصديق كوي په دي شرط چي د هغه بل ورور زمان خان ګروګان وركړي .

روستم خان قبوله كړه او خپل ورور زمان خان يي ګوګين ته واستاوه . ګورګين زمانخان كرمان ته واستاوه چي هلته نظر بند وي ځكه ګورګين هم د قندهار او هم د كرمان حاكم ؤ او په نامه تر اوسه د ګرجستان حاكم هم پاتي ؤ .

له دي وروسته يو څه وخت ګرګين له روستم خان سره جوړ جاړي وكړ تر څو ډاډمن شي بيا يي هغه پر يوه بهانه ځانته راوغښت او ږر يي مړي كړ . تر دي وروسته يي ټول هغه ابداليان چي په دولت خان پوري يي تړي ول د سر نيزي په زور له ارغستان نه وشړل . او د ګرشك او فرا تر منځ منطقه كي يي تبعيد كړل او د هغوي ځمكي يي غلجايانو ته وركړي . ابداليان د فراه او شيواك په دښتو كي مالداري ته مجبوره شول او ځيني يي د هرات په ولايت كي د اسف زار ( شين ډنډ ) پوري خپاره شول .

 

 


موضوعات مرتبط: مطالب تاریخی
[ 13 Feb 2011 ] [ 11:51 AM ] [ تلاش احمدزی ]
 

تراحمدشاه بابا وراندی دافغانستان حالات

 د افغانستان د نويو پيړيو تاريخ د احمد شا بابا د واکمنی پيليږي. هغه مهال په سيمه او نړی کي د نويو بدلونو پر لور د هيوادونو خوځښت او په هېوادونو کي د غورځنګونو بهير داسي اغيزمن وو چي مورخين يې د نوي پير نوم ايښودلو ته اړ کړل ، همدې ځانګړتياو ته په پام  مورخينو هغه مهال ته د نويو پيړی ( قرون جديده ) نوم او اصطلاح وکارول . دا مهال په افغانستان کي د اعليحضرت احمد شا بابا د واکمنی  پيل دی، په دې لنډه ليکنه کي د احمد شابابا تر واکمنی وړاندي د افغانستان حالاتو ته لنډه کتنه شوېده ، چي ښاغلی لوستونکي يې لوستلو ته رابلم 
الف : سياسي  او نظامي حالات :  د هرات تيموري دولت تر نړېدو وروسته ، په افغانستان کي د دريو ګاونډيو له لوري پر له پسې يرغلونه پيل شوه . د هېواد لوی ښارونه کله ديوه او کله د بل ګاونډي تر واک لاندي راتلل. د دې يرغلونو په وړاندي د هيواد په بيلا بيلوسيمو کي د خپلواکۍ لپاره پر له پسې غورځنګونه د هېواد د ميړني اولس له لوري ، تر سره کېدل. د هيواد په شمال کي دخپلواکی لپاره د بيګانو له لوري پيل شوي مبارزې دشېبانيانو واکمني ته خنډ ګرځيدلي وه. د هېواد په ختيځو سيمو کي دخوشال خان خټک او روښان پير پر له پسې اتل والو هڅو مغولان ماتي ته نږدې کړي وه ، خو په کندهار کي د ميروېس نيکه په مشرۍ ملي پاڅون د صفويانو د واکمنی ټغر ټول کړ او هېواد يې دوه سوه کلنی بې ثباتی وژغوره.
په کندهار کي د مير ويس نيکه په تدبير د هيواد څه ناڅه  دوه سوه کلنه  بي ثباتي  پای ته ورسيدل. په کندهار کي د صفويانو ظالم والي ګرګين مړ او د هيواد دملي واکمني بنسټ کښيښودل شو. خو داصفهان فاتح هوتکي شامحمود په   ١٧٢٢ ميلادي د صفويانو ورستي واکمن ته يوه داسي تاريخي ماته ورکړه چي د خپلي پاچاهۍتاج يې په خپل لاس د افغان فاتح پر سر کښيښود. هغه مهال افغانانو دوه سياسي مرکزونه پالل ، شاه محمود هوتکی د اصفهان او  شاه حسين هوتکي د کندهار اداره پر غاړه درلودل. په اصفهان کي د شاه محمود هوتکي تر مړيني وروسته د چاورو واګی شاه اشرف ته ورسېدې .
هوتکي شا اشرف  په ( ١٧٢٧ ميلادي  کال  د اصفهان  واکمن شو . نوموړي په ايران کي د شاه محمود هوتکي د سوبو لړی پر له پسې وساتل  اويو شمير  نوري  سيمي يې هم تر خپل واک لاندي کړې، د عثماني ترکيې له خوا په بغداد کي د ګمارل شوي  والي  يرغل يې  پر شا وتنباوه ، د روسي لښکرو په وړاندي يې د خپلي واکمنۍ سيمي وساتلې ، تر خپل واک لاندي سيمو کي يې امن  تامين کړ ، د ترکانو سره يې د ښه ګاونډيتوب په پلمه د سفيرانو شتون ومنی،تر خپلي واکمنۍ لاندي سيمو کي يې د ډيرکيو مذهبي چارو  د پر ځای کولو او پاللو زمينه برابره کړه ، په خپل نوم يې سکه و وهل چي د اشرفۍ په نوم تر اوسه هم د طلايې سکې په توګه اعتبار او ارزښت لري او په دې تر تيب يې  پنځه نيم کاله پر له پسې د اصفهان ښار د يوه افغاني مرکز په توګه تر خپل ګروټ لاندي وساتۍ.
هغه مهال چي شا اشرف د ايراني خاوري د بشپړتيا لپاره د روسي ځواکونو په وړاندي د بريو پر لور روان وو، د ايران په دننه کي د نادر شاه افشار سره يو شمير کسان مل او د شا اشرف په وړاندي يې د بغاوت چاري پيل کړې .
 
نادر شاه افشار له يوې خوا د صفويانو پاتي شوني سره يو کړل او له بلي خوا يې د هغو بوختياو ګټه پورته کړه چي شا اشرف د روسي ځواکونو سره د ايران په شمالي برخو کي درلودې ، تر ټولو اغيزمن او ټاکونکۍ اړخ داو چي د شاه اشرف د مرستي لپاره  هوتکي واکمنو د لومړي مرکز ( کندهار ) د مرستي هيڅ ډول تدابير پلي نه کړل . په داسي پيچلو حالاتو  کي  شاه اشرف او د هغه ځواکونه د بشپړي ماتي سره مخ اواصفهان  د نادر شاه افشار ځواکونولاندي کړ. په دې تر تيب د افغانانو واکمني پر اصفهان پای ته ورسيدل. شاه اشرف لومړۍ د هلمند ګرمسيرسيمي  او بيا ښوراوک ته ورسيدۍ او هلته د ابراهيم نومي په لاس  په ١٧٢٩ ميلادي کال و وژل شو.
اما، کندهار د هوتکي واکمنۍ لومړنی پلازمينه چي د ١٧٢٢ ميلادي کال  را وروسته په پرله پسې توګه د هوتکي شاه حسين له لوري اداره او ساتل کيدل، د هوتکي شاه محمود تر مړني وروسته هم د يوه ځواکمن مرکز په توګه د شينډنډه تر غزني او کابله د کوټي تر ګومل او بيا پنجاب پوري زياتي سيمي تر خپل واک لاندي درلودې.  نادر افشار د اصفهان تر نيولو  اوه کاله وروسته د هوتکي واکمنی دوهم مرکز ته پام واړاوه. لومړی يې د افغانستان شمالی سيمی په خپله واکمنی کي شاملي کړې، بيا يې په ١٧٣٦ ميلادي کال د کندهار پر لور خپل ځواکونه وليږل. شاحسين هوتکي د خپل نامتو قوماندان سيدال خان ناصر په ميړانه پوره يوکال د کندهار ښار د فاع وکړل. تر يو کال او څو مياشتواوږدې کلابندی ورسته نادر افشار لومړۍ سيدالخان ناصر او د شاحسين هوتکي زوی د کلات په سيمه کي ونيول او هغوۍ يې د سترګو د نعمته محروم کړل. تر هغه وروسته د کندهارښار کلابندي ماته او نادر افشار  کندهار ته ننوت ، شاحسين هوتکي يې لاس تړلۍ د مازندران  زندان ته وليږی او هلته يې  د زهرو په وسيله مړکړ . په دې ډول د هوتکي امپراتورۍ لړۍ ته  په  ١٧٣٦ ميلادي کال د نادر افشار په وسيله د پای ټکی کښيښودل شو.
نادر افشار د کندهار تر نيولو وروسته د هند پر لور لښکر کښي وکړه .د افغانستان سهيلي او ختيځي سيمي يې تر لا هور او دهلي پوري تر خپل واک لاندي کړې ، خو د مزاج د بدلون او ايرانيانو د تربګنيو په ترځ کي نوموړۍ و وژل شو او تر شاه پاته واکمني يې تيت او پاشلې پاته شوه . احمد شاه چي د ډګر ازمويل شوی او د سياست څيرک ليدونکۍ وو ، دا تشه ډکه او په١٧٤٧ ميلادي کال يې په افغانستان کي د نوي امپراتورۍ بنسټ کښيښود

 


موضوعات مرتبط: مطالب تاریخی
[ 13 Feb 2011 ] [ 11:41 AM ] [ تلاش احمدزی ]
 

دكــتاب نوم :پشتو اوپشتونواله
ليكوال : علامه پوهاند عبدالحى حبيبي
ټولوونكې : بېنوا فرهنګي ټولنه
چاپكال : 1382ل/ 2003م كال
خپرندويه : بېنوا فرهنګي ټولنه
چاپشمېر : پنځه سوه ټوكه
كمپوز/ ډيزاين : جبار ترنګ
كمپيوټرچارې : بېنوا فرهنګي ټولنه
د خپرونو لړ : لومړى

د کتاب لړلیک

زموږ يادښت

بېنوا فرهنګي ټولني د خپل تاسيس له مهاله دا پلان او اّرمان درلود چي نوموړې ټولنه به يو مركزي خپرونى ارګان لري، د ځوانانو، ښځو او نورو اړينو مسايلو په اړه به نوي خپروني لري، بوختوونكي او ارزوونكي پروګرامونه او غونډي به جوړوي، كتابونه به خپروي او . . . .

له دې جملې څخه يې ګڼ شمېر غونډي جوړي كړې چي محسوسي او ګټوري پايلي يې لرلي دي، مركزي خپرنى ارګان (ښكلا مجله) يې تر دې مهاله پنځمي ګڼي ته رسولې ده او دا دى خپلو سترو اّرمانونو ته د رسېدو پر لار يو بل د خير ګام پورته كوي او د لومړي ځل لپاره د هيواد او نړۍ د نامتو او نابغه ليكوال، پوهاند علامه ارواښاد عبدالحي حبيبي يو ډېر په زړه پوري او ګټور اثر (پښتو او پښتنواله) خپروي.

دا اثر هغه نسبتاً اوږده مقاله ده چي په پرله پسې توګه د (كابل مجلې) د 1354ل كال په ټولګڼه(كلكسيون) كي خپره شوې ده چي د پښتنو قانون (پښتونواله) يې په خورا عالمانه، ژوره او بېساري توګه څېړلى او پښتنو و نړۍ ته يې ورپېژندلى دى.

دا چي نوموړې ليكنه له يوې خوا په خپل ډول كي ډېره نوې بڼه درلوده، چي بايد په يو ځايي ډول د هر چا لاس ته رسېدلې واى او له بل پلوه بېنوا فرهنګي ټولني وغوښتل چي د ارواښاد د نولسم تلين په اړه او همدارنګه د تبرك لپاره د خپلو خپرونو د لړ د لومړۍ ګڼي په توګه دغه ډېر ګټور اثر خپور كړي، ځكه نو د ټولني كارنده او ځيرك مرستيال ښاغلي عبدالجبار ترنګ د سترګو په رپ كي په ډېره لېوالتيا سره دغه بېساري ارزښتمنه مقاله سره يوځاى، ترتيب، كمپوز، ډيزاين او سمه كړه او دا دى د يوه كوچني خو په منځپانګه ډېر بډاى كتاب په توګه يې ستاسو درنو لوستونكو لاسونو ته در رسوي، هيله ده چي وړ ګټه به ځني تر لاسه كړئ.

همدارنګه دا يادونه هم كوو چي بېنوا فرهنګي ټولنه غواړي چي دغه د كتاب خپرولو لړۍ د مهربان اللهج په مرسته وغځوي، چي په دې كار كي موږ د درنو فرهنګپالو او پښتومينو يارانو لاسنيوي ته سخته اړتيا لرو، ځكه وايي چي له يوه لاسه ټك نه خېژي، نو كتاب، مجله او ليكنه برابرول يې پر موږ د چاپ ځواني تاسو وكړئ؛ كه داسي وشي، نو ان شااْلله د ګوډ فرهنګ پښې به مو بيا روغي او د نړۍ سترګي به يې نندارې ته را واوړي.

 

تر همداسي يوه مهال پوري

د خداىج په اّمان!

اداره

13/4/1382ل_كندهار

 

 

ټولـــــنه يا اجــتماع

په دې لاندي كرښو كي زه د خپل وسه سره سم د پښتو اجتماعي روحيات، پسيكولوژي او عقليت څه نه څه څرګندوم او هغه شيان چي د پښتو او پښتنوالي څلي ځني اوڅاريږي، تر څېړني لاندي نيسم:

ټولنپوهان يعني اجتماعيون او د اجتماع علما Sociologists وايي: ټولنه يا اجتماع په موجوداتو كي يو خاص ناموس دى، چي هيڅ شى له دې څخه نسي وتلاى، يو ژوندى جسم كه انسان وي، كه حيوان، كه كوچنى ذره بيني مكروب، دا ټوله له خورا وړوكو كيمياوي ټوټو څخه جوړ سوي دي، او دا ټوټې له هغو بېخي كوچنوټو ذراتو څخه مركبي دي، چي په پښتو يې كك او په عربي يې جوهر فرد او په اروپايي ژبو يې atoms بولي، دا ككونه په طبيعت كي د ټولني خاصيت لري او دغه خاصيت يو د بل سره نښتون د ژوندون حركت پكښي پيدا كوي. كوچني او لوى ژوي(حيوانات) ټوله په دغه اجتماعي خاصيت د ژوندون مجموعې لري، چي د دوى اجسام ځني تركيب سوي دي، لكه د ژونديو شيانو اجسام چي د ژوند له مجموعو څخه جوړيږي، دغسي هم هر جسم او هر فرد له نورو سره نښت او يو ارتباط لري، په خزندو او چنجيانو او لويو حيواناتو كي هم دا خاصيت سته، هغه حيوانات چي نباتات خوري، بېلي ډلي لري او الوتونكي هم شخړ_شخړ الوزي، پيلان په زنګلو كي تر 150 پوري يو ځاى په ټولنه كي ګرځي، دغسي هم نور هګان يعني وحشي حيوانات لكه د افريقا بېزوګاني توكم_توكم دي او يوه نوعه بېزو چي سيركوپيتيكوس cercopithicus نوميږي ډله_ډله د خپلو مشرانو تر ادارې لاندي ژوندون كوي، مشر يې ګوماري يا يې ژغوري، ګوريلا او بابون تر دې لا ښه اجتماعي ژوندون لري.

مګر انسان خو په يوه مصنوعي او عقلي اجتماع كي ژوندون كوي، او دا خپل اجتماعي حيات هم تر يواځني ژوندون ښه ګڼي او اجتماعي نظامات او افعال يې پر مقايسه او استدلال او استنتاج ولاړ دي. پرته له دې څخه د انسانانو ځيني وحشي قبايل هم د ټولني روح لري، هره ټولۍ يې له څو كورنيو څخه جوړه سوې، لكه د اسټراليا، جنوبي افريقا او سيلان ځيني ټولني.

د موجوداتو دغه حال ته چي څوك ځير سي، نو داسي ورته ښكاره كيږي، چي "ټولنى ژوندون" د انسانانو دپاره طبيعي او حتمي دى او زړو پوهانو چي انسان مدني يې بالطبع باله، هم مطلب دغه و، چي اجتماعي احساس يې پر طبيعت او خاوره ور اخښلى سوى دى او د ده د ژوندون لوازم او اړتياوي هم په يوازيني ژوندون كي نسي بشپړېدلاى، د خپل ژوندون دپاره اړ دى، چي د نورو كومك او مرسته ځانته ومومياو د ټولني په سيوري كي ځان وژغوري

په حقيقت كي د انسان سعادت او كمال او نوري ټولي ښېګړي په اجتماعي ژوندون كي حاصليږي او د ژوندون ټوله مزايا هم بېله اجتماع لاسته نه راځي، ولي چي انسان د نورو په مرسته د ژوندون فوايد او منافع لاس ته راولي او د سعادت ژوندون ته رسيږي او يو انسان يوازي او بېل ټوله ښېګړي نسي ميندلاى

 

پښتــــو او اجــــــتماع

پښتون ملت خو د تاريخي تحقيقاتو له پلوه هغه زاړه اّريانان دي، چي دا څو زره كاله پرله پسې په دغه خپله ځمكه "پښتونخوا" كي پراته دي، په پښتنو كي تر اوسه هغه د اّريانانو زاړه خواص او تاريخي مزايا ليدل كيږي، په اجتماعي حالاتو كي، خو دا يوه منلې خبره ده چي كورنۍ د ټولني منشا ده او د اجتماعي ژوندون زده كړه او وده هم لومړى په كورنۍ كي كيږي، اجتماعي عواطف او د ټولني د ورورګلوۍ سپېڅلي احساسات، خو لومړى په كورنۍ كي زېږي .

نو كورنۍ د ټولني يوه كوچنۍ نمونه ده، ډېري كورنۍ بيا سره يو ځاى سي او يوه ټولۍ ځني جوړه سي، ډېري ټولۍ چي سره ونښلي، نو يو اولس ځني روغ سي، ډېر اولسونه نو ملت تشكيل كي، لكه پر جغرافي وېش چي هم له ډېرو كورنيو څخه يو ښار او له ډېرو ښارو څخه يو ولايت او له ډېرو ولاياتو څخه بيا يو مملكت جوړ سي .

دا خو يو طبيعي عام اجتماعي ناموس دى، چي د پښتنو ټولنى ژوندون هم پر دغه پيلامه ټينګ دى، په پښتنو كي"كورنۍ" خاص اهميت درلود او ډېري كورنۍ چي ځانته يې خصوصي عقلي او ادبي او اولسي امتيازات درلوده، دغه خپل وضعيت يې پښت تر پښته ساتلى، كوم ځلمى كه د ننګيالو ټبر ته منسوب و، هغه به ضرور ننګيالى راوتلى، تر كورنۍ وروسته (پښه) خپل كام (زى) نور مراتب وه، چي په پاى كي نو ټوله په پښتون ګډېده او دا ټوله كورنۍ، ټبرونه، د پښتون ملت اجتماعي شعبې وې، چي د اجتماع په علم كي "سلاليه ټولنه" ورته وايي او داسي ټولني د خپلوۍ، تناسل په رابطه جوړيږي او د دوى وينه او پښت هم تقريباً يو وي .

په سلاليه ټولنو كي دوه ډوله روابط سته، چي ځيني پر مندو سره وېشل كيږي او ځيني پر پلرو، پښتانه خو هغه قبايل دي، چي پر پلرو سره وېشل سوي دي، او "ابوت" پلارګلوي د دوى د وېش سټه وه، د پښتنو "اسماْ الرجال" به تاسي ته ښه ښكاره سي، چي هره ټولنه بېل پلار لري، او دا پلرونه په پاى كي ټوله د پښتون په لوى پلار ګډيږي او په دوى كي د پلار د قبيلوي وېش مسلسل عنعنات سته.

په زړو اّريانانو كي هم، لكه چي داسي وېشونه وه، وكتوګيكر

W. Geiger الماني محقق مستشرق ليكي چي پخوانو اّريانانو هم داسي قبايل درلوده، چي سره خپل به وه .

په زړه اوستا ژبه كي ويس Vic او دغسي هم د هند په رګويدا زاړه كتاب كي دغه كلمه د كورنۍ او ټبر او قبيلې په معنا راغلې ده، د ايران د داريوش د بېستون په ليكو كي (لومړى ټوك 65 وينا) كي هم د ايران زړې لس قبيلې ذكر سوي دي .

د اوستا او رګويدا چي د اّريانانو زاړه كتابونه دي، د (ويس) كلمه كټ مټ د پښتو اوسنۍ كلمه (ديس) ده، چي په هغه زړه معنا په پښتو كي ژوندۍ او فقط (د) يې په (و) بدل سوى دى . دال او واو ډېر سره اوړي، مثلاً كندهار كي وايي كښېښوول، ننګگرهار كي وايي كښېښودل، دوكتور ګوستاولوبون د زړو اّريانانو د كورنۍ په بحث كي ليكي:

"چي پخوا د دوى د ژوندون او معاشرت اساس په كورنۍ ټينګ و، ټوله خلق خپلو پلرو او نيكونو ته منسوب كېدل، بلكي دوى د خپلي كورنۍ پرستش كاوه او كوزده او تولد او تناسل يې مذهبي مبارك دودونه ګڼل، نو له دې جهته چي د دوى پښت پاته سي او ټبر يې ډېر سي، زوى پر دوى ډېر ګران او زېږېدل يې هم خوښي وه، د زوى نه درلودل يې د كورنۍ وراني او د پلرو د نامه وركېدل ګڼل .

د هندي اّريانانو په زاړه كتاب رګويدا كي هغه خوښۍ ذكر سوي دي، چي پخوا اّريانانو به له خپلي كورنۍ څخه اخيستې، د رګويدا دغه جملې دلالت كوي، چي په دوى كي كورنۍ څومره قدر درلود:

"خــــداى تعالى د ژوندون واكمن دى

ما لك الملك دى، دې ښاغلي كورنــۍ

سړو ته وركوي، خدايه موږ ستا مربي يو،

بې اولاده بې ښېګړي مــــــو مه وژنې"

له دې لوړو تشريحاتو او تاريخي اسنادو تاسي ته ښكاره سوه، چي پخوا د پښتنو اجتماعي ژوندون پر كورنۍ بنا و او دا اجتماعي دود تر اوسه هم پكښي ټينګ دى.

دا څلور زره كاله چي دوى په دې خپلو ګرانو ځمكو كي په خپلواكۍ اوسېدلي دي، دا زبادوي، چي د دوى اجتماعي وحدت كلك او يو د بله د خطر پر وخت خورا متحد او سره يو وه، د دې دپاره لازمه ده، چي موږ تاريخ ته وګورو، په لاندي ويناوو كي به پر خپل ځاى موږ مفصل مثالونه د تاريخ له مخو څخه در وړاندي كړو.

 

وحيات؛ يا د ټولـــني نفسيات

طبيعي پوهان انسانان د رنګ پر اقسامو وېشي مګر اجتماعي فلاسفه ملتونه د روحياتو پر اصولو سره بېلوي. دوى وايي چي هر ملت ځانته بېل فكري او عقلي او روحي مميزات لري لكه د دوى جسماني خواص چي ګوښي_ګوښي دي، دغسي هم د دوى عقلي خصايص او روحي مميزات سره بېل وي، دا خواص د دوى قوميت او مليت جوړوي او هغه علم چي له دغو روحياتو او مميزاتو څخه بحث كوي پسيكولوژي Psychology يې بولي چي د افرادو جذبات او روحي كيفيات بېل او د ټولنو او مللو دا بېل څرګندوي چي اخلاق او خصايص او ګوښي دودونه او ځانته مشاعر او احساسات چي هر ملت يې بېل_بېل لري او هغه جذبات او ذهنيات او تصورات او اوهام او عقايد او نفسي چي يو ملت له بله بېلوي، دغو ته د ملت "اجتماعي نفس" يا ملي روح وايي د علم النفس او پسيكولوژۍ په اصطلاح خو "ټولنه" هغه بولي چي انفرادي مشاعر او احساسات يې په يوه مقصد پكښي غونډ او د "فكري وحدت" تر اصولو لاندي وي .

د ملتو دغه روحيات او اجتماعي نفسيات دي چي د دوى ټوله ښېګړې پورې تړلي او د هر ملت ثقافت او مدنيت هم له دغو څخه زېږي.

د هر ملت تاريخ د دوى د روحياتو ښكاره كوونكى او د نفسي خصايصو هنداره، هره لوړتيا او برى او هر كښته توب او پرزېده چي يو اولس ته ورپېښيږي دغه د دوى د روحياتو اغېزه او نتيجه ده. ګوستاولوبون وايي كه انسان ناببره يوه پردي هيواد ته ولاړ سي لومړى شى چي دى يې هلته ويني د هغه قوم خپل خصوصي اخلاق او روحيات او مشترك جنسي صفات دي چي په ټولو وګړو كي څرګنديږي او دا ښيي چي هغه اولس ځانته يو بېل "روح" لري او اجتماعي نفس يې هم ګوښى دى .

د دې علمي خبري مثال د دنيا په ټولو ملتونو كي څرګند ليدل كيږي په ټوله دنيا كي يهوديان كاغ، طماع، ګټه خوښوونكي او روپۍ ټولوونكي دي. كورګاني توكمونه په تالا او يرغل او سخت ژوند ښه پوهيږي، كرنه او تجارت يې له لاسه نه راځي. د انګليسانو په ملي روح كي متانت او كلكه اراده سته. امريكايان عملي روح ډېر لري. هنديان روحاني ژوند او تصوف افكار غوره كوي، دغه "خصايص بارزه" يا اخلاقي او عقلي نواميس چي د ملت اجتماعي نفس ځني جوړيږي حقيقتاً د ملتونو د ارتقا يا لوېدو سبب ګرځي او خورا درنې_درنې اغېزې هم لري

 

 

د پښتـنو اجـــتماعي نفس او روحيات

لكه ټوله ملل چي ځانته خصايص او ملي روحيات لري دغسي پښتون هم يو بېل اجتماعي نفس لري چي دغه نو پښتانه له نورو ملتونو څخه بېلوي او د دوى د مليت تېږه پر مخصوصو اصولو باندې ايږدي د پښتون د ژوندون لاري، اداب، دودونه او د تفكر ډول او د ادب اسلوب او د خيالاتو او جذباتو رنګ بالكل له نورو مللو څخه بېل دى يو پښتون چي هر ځاى وي دغه خپل خصايص دى له نورو څخه په پښتنواله بېلوي او د ده د پښتو روحي پلوشې هر ځاى ځلوي، پښتانه ځانته بېل روحيات او ګوښي نفسيات او اجتماعي دودونه لري چي دغه ټوله موږ "پښتو او پښتنواله" بولو د پښتو او پښتنوالي توكونه او اركان او نور لوازم او خصايص موږ د مخه د طلوع افغان د 1315كال په ګڼه كي وروسته بيا د كابل په كالنيو كي هم پښتنو ښاغلو ليكوالو شرح وركړې وه. زه دلته د پښتو او پښتنوالي اركان او عناصر نه شمېرم او نه يې څېړم، غواړم د نفسياتو او تاريخ له پلوه يې تحليل كړم.

اجتماعي علماوو او د بشر د لوړتيا د فلسفو پلټونكي روحياتو ته دومره ډېر اهميت ږدي چي ګوستاولوبون ليكي:

"روزنه او نور ټول اړوونكي عوامل د انسان عقل او ادراك ته تغير وركولاى سي اما روحيات يې نسي ور اړولاى او روحي خصايص نسي ځني بېلولاى هغه وخت موږ يو ملت له خپله حاله اوښتى بولو چي د ده ملي روح هم پر بله خوا وګرځي او ملي روحيات ځني ولاړ سي."

زموږ ملي روح يعني پښتو او پښتونواله خو هم پر دغه علمي اساس په پښتنو كي خورا ټينګه ده. هغه عوامل او اسباب چي "ملي روح" په جوړيږي يعني د "پښتو او پښتنوالي" په بنيه كي موثر دي دوه شيه ډېر مهم دي چي موږ يې د پوهانو د اقوالو په استناد لاندي څرګندوو:

وراثت

محيط

اتـــــاريزم

جلال بك نوري، يو تورك اجتماعي پياوړى عالم وايي:

"دغه ملي روحيات او اخلاق او موروثه صفات او د نيكونو مزاج او طبيعت ډېر ځله زامنو ته په وينه كي راځي اوس توركان داسي ډېر خويونه لري چي دوى له نيكونو څخه اخيستي دي، د ملتونو د انقراض او انحطاط او لوړتيا او كښته والي اسرار هم په اخلاقي توارث كي دي چي په فرنګي ژبه يې اتاريزم Atarism بولي" .

دا ملي روحيات او خصوص صفات چي د هر ملت د ښايست ګېڼه يا وياړ(عيب) ګڼل كيږي له پلرو او نيكونو څخه زامنو ته رانقليږي او ورو_ورو ټوله وروستني پښتونه نيسي او سوكه_سوكه د ملت په ټول نفوس كي استقرار مومي.

د ملتونو صفات، لكه جسماني صفات ټينګ دي، او په وراثت سره پر يوه ډول تل له يوه پښته بل پښت ته ځي، د پلرونو او نيكونو اّثار په روح كي د هر ملت دايم او كلك پاتيږي.

د هر ملت تاريخ او ژوندون، خاصه نظامات، اّداب، فنون، فلسفه او د وطنيت جذبات، ذكاْ، اخلاق او نور ملي خصوصيات د دوى له ملي پسيكولوژي، څخه زېږي او دغه پسيكولوژي هم په وراثتي اصولو جوړيږي، زمانه او محيطونه كه د ملتو روحيات او د ژوندون لاري اړوي، په دغو تطوراتو كي هم د ملي روحياتو اغېزه څرګندوي، خپل ارثي نظامات او تقاليد ساتي او په اليشولو كي خورا سوكه وي په دې ډول ارث د يوه ملت د روحياتو ټينګه سټه ګڼل كيږي .

په پښتو او پښتنواله كي ارث لوى عامل دى، ډېر د پښتنوالي عناصر او اركان موږ ته په ارث له پلرونو څخه پاته سوى دى، د زرو_زرو كالو اخلاق او ملكات اوس موږ په ځانو كي وينو. زاړه پښتانه، خو پر پښتو او پښتنواله ډېر ټينګ وه، د دوى ډېر ښه_ښه او غوره راسخ ملكات او نور خويونه پښت پر پښت زامنو ته رانقل سوي دي.

د مثال په ډول به زه دلته يوه تاريخي مطالعه تاسي ته وړاندي كم:

ډوكتور ګيګر الماني مشهور او معروف شرق شناس د زړو اّريانانو پر اخلاقو داسي تبصره ليكي:

"دوى ته دا ښكاره وه، چي موږ له يوه ملته يو، نژادي او پښتي روابطو دوى په خپلو نيكو او پلرونو پوري نښلول، دوى خپله ژبه، دودونه او پښت مشترك سره باله، نو يې خپل ځان (اّرين) بللى، چي معنى يې نجيب او شريف او اصيل ده، دوى هر ښه خوى او د خوښولو اخلاق د ځان مخصوص ارث ګاڼه او ځانونه يې لوړ بلل، پردو ته يې په سپكه سترګه كاته" .

دې مستشرق په دې لوړو كلماتو كي كټ مټ د پښتنو سجيه ښكاره كړې ده، ملي غرور او د پښتنوالي ښاغلتوب او په دغو صفاتو كي وياړل د پښتو او پښتنوالي ركن دى.

اوس چي ځيني خارجي محققين راځي او د پښتنو د خويونو او روحياتو كتنه او پلټنه كوي، ټوله په پښتنو كي دا خاصيتونه ويني، يو ايرانى مدقق ليكوال او نقاد په دې باره كي داسي ليكي:

"هر فرد افغاني اول خودش و بعد قوم افغان را برګزيدهْ خدا ميداند، و هيچكس را در روى زمين، برابر افغاني نمي پندارد، كه اعتدال اين فضيلت را نګارنده براى ملت ايران ارزو ميكند، وقتي يك فرد افغاني طايفه و قوم خود را براى نګارنده ميشمرد، بياد سخن (داريوش كبير) افتادم، كه با چه لهجه پر از مباهات نژاد خودش را مينويسد . . . پارسي فرزند پارسي_ايراني فرزند ايراني"

په دې ډول، لكه ملي غرور چي له خورا زړې زمانې څخه پښتنو ته له نيكونو څخه ميراث پاته دى، او خارجي پوهان يې هم مني، دغسي نور ټوله د پښتنوالي عناصر په ارث راغلي، او د زړو پښتنو روح دى، چي اوس ځليږي، ملا عبدالباقي افغان څه ښه ويلي دي:

بل توكـــــــــم كه د كافر مدح كوي له هر قسمه

نه پوهيږي، كل فرنګ دي د افغان تر سپي سي ځار

محيـــــــــط

بل مهم عامل چي پښتو او پښتنواله يې كلكه كړې ده، چاپېر يعني محيط دى، محيط پرټولو موجوداتو او مخصوصاً پر روحياتو او د ملتو پر راسخو ملكاتو درنې اغېزې كوي، اخلاق، دودونه، جذبات، نفسيات او نور ټوله د انسان مادي او معنوي خواص او مزايا د محيط په اختلاف تغير خوري، هغه اّريانان چي له پښتونخوا، يعني هندوكش، باختر او اّرياكوسيا څخه ولاړه، د هند تودو مځكو ته ور شېوه سوه، هلته د دوى ټوله خواص هم وګگگرځېده هغه چي په دغو غرو كي هلته پاته سوه، خصايص يې بېل دي او هغه اّريانان چي ايران ته ولاړه بېل راسخ ملكات او روحيات يې په خپلو نوو مېنو او هيوادو كي كسب كړه، هنديان، پښتانه، ايرانيان د اروپا ډېر ملل، لكه جرمنى، انګليس، فرانس، ټوله اّريانان ګڼل كيږي، مګر هر ملت پخپل هيواد او مځكه كي ځانته عقلي او روحي او بدني تطور وكړ. اوس چي موږ ورته ګورو له ورايه ښكاريږي، چي دا پښتون دى، هغه هندي، هغه فرانسوى دى، او هغه بل جرمنى دى.

دا ټوله د چاپېر مخصوص اثرونه دي، چي دا ملل يې سره بېل كړي دي. د مثال په ډول وايو د غرو او رغو د خلكو روحيات كلك او اخلاق يې متين او له رخاوته تش وي، د پښتنو د ژوندون چاپېر او جغرافي محيط او د هستوګي مځكي خو غرنۍ وي، نو ځكه د پښتنوالي په عناصرو كي هم داسي شيان ګډ دي، چي د دې ځايو د مېشتو وګړو سره ښايي د پښتنو جغرافي موقعيت خو په پخوانيو پېړيو كي هم داسي و، چي دوى به له خپله ځانه دفاع كوله، او د خپلو غرونو استقلال به يې ساته.

دې محيط چي ژوندون يې په دې ډول و، په پښتنو كي دفاعي روحيات او جنګي اخلاق او ملكات داسي قوي كړه، چي"توريالى توب" د پښتنوالي مهم عنصر و، په نورو څېړنو كي به تاسي ته د محيط د اغېزو نخښي په ښه ډول در څرګندي كړه سي.

 

د پښــتــنو عقلـيت او اخـــلاق

ډوكتور ګوستاولوبون پسيكولوژي پر دوه برخو وېشي:

1. عقليت.

2. اخلاق.

لاندي پر بېلو_بېلو خواوو باندي بېل_بېل بحث كوم، مګر لومړى دا څرګندوم، چي كوم عوامل پر عقليت او اخلاقو باندي اغېزه كولاى سي؟

د ملتو پر عقليت او اخلاقو دوه شيه اغېزه كوي:

1. فطرت.

2. محيط.

دا دوه شيه په ګډه يوه ګډه اغېزه لري او كه يو د بله سره بېل سي، نو هغسي اغېزه به يې نه وي، هيګل د المان مشهور فيلسوف او اجتماعي عالم(1770 ? 1831ع) وايي، چي پر يوناني ثقافت او عقليت؛ طبيعت اثر نه درلود، ولي نور ملل د دوى په طبيعي محيط كي ولوېده، نو يې د يونان په راز عقليت او ثقافت مينده نه كړ، مګر نور اجتماعي علما دې خبري ته ټينګ دي، چي اجتماعي او طبيعي محيطونه دواړه د ملتونو عقليت او اخلاق تر اغېزي لاندي راولي، لومړى به د پښتنو پر عقليت او اخلاقو د دې دوو اثر ښكاره كو:

 

طـــبيعي محــــيط

طبيعي محيط د مځكي او د هستوګي د ځاى جغرافي وضعيت دى. اوبه، هوا، غرونه، ډاګونه، رغونه ټوله بېل_بېل اثرونه لري، پښتانه خو د خپلو مځكو (پښتونخوا) په شنو غرونو او سرسبزو ډاګونو كي هستېدل د هلمند، ارغنداو، ترنك، ګومل، كابل او كونړ اّباسين پر شنو او زرغونو غاړو مېشت وه، يا په داسي غرونو كي يې هستوګه وه، چي په ژمي په واوره اوپه دوبي په وښو او ځنګلونو پټ وه، دغه خلك به د ژمي له سړو څخه تښتېدل ناچاره وه، چي تودو خواوو ته ولاړ سي، پښتنو داسي اقوام "پوونده" بلله او پوونده د سړو غرونو او واورينو مځكو وګړي وه، چي په ژمي به تودو خواوو ته په ټولنه تلل، دې عامل پښتانه سره ګډ كړل، او د دوى روحيات او عقليت او اخلاق هم سره نژدې سوه، د ژبي بنيه يې هم ټينګه سوه.

دې د حركت روح په پښتنو كي د ډېر يون توان او د سفر د زحمتونو ګلول مينده كړل، پر غرونو، پر دښتونو، پر ځنګلو په زيار او ډېر مشقت تېرېدل او هر څه موانع به چي وه، له مخه يې ليري كول.

دغه د حركت روح و، چي د پښتنو اخلاقي بنيه يې داسي قوي كړه، چي وروسته د غزنوي او غوري او هوتكو فاتحينو او اعليحضرت احمدشاه بابا په فتوحاتو كي دوى په وارو_وارو شاوخوا ممالك د مېړو په څير فتح كړل او هيڅ راز موانع يې حايل نسول.

د پښتنو طبيعي چاپېر د لمر په رڼو وړانګو ښكلى او په صافه هوا ډك و، دوى په داسي پاكو مځكو او غرونو او رغونو كي مېشت وه چي هلته بېله طبيعي دلچسپو مناظرو بل څه نه وه، روغتيا، طبيعي نشاط د قدرت د سپېڅلي ښايست ننداره دوى ته هر كله ميسره وه، نو د دوى عقل او اخلاق هم سپېڅلي وروزل سوه.

 

اجـــــــتماعي محيط

د پښتنو اجتماعي محيط، لكه د مخه چي مو هم وويل ډېر ټينګ مبادي او ځانته مخصوصي ښېګړي درلودې، د دې اجتماعي او طبيعي محيط اّثارو، چي په دوى كي ځيني ملي دودونه پيدا سوه، پښتانه په ژوندون كي د متقابل احترام ډېر پر خوا دي، د يوه كام يا كهول يو سړى به د بل كلي يا بل كام خواته ولاړ، ژمى، واروه اوره، په كلي يا قبيله كي د مدنيت په ډول دكان او د غذا او خوړو يا د هستوګي ځاى هم نه و، نو دې كيفيت پښتانه ناچاره كړه، چي د مېلمنو دپاره دېرې جوړي كي او په هر كلي كي د نورو قبيلو يا كهولو د مېلمنو د راحت دپاره دېرې او كوټې دي، ولي كه سبا د دې كلي سړى ها بل كلي يا كهول ته ولاړ، نو بې هوري احترام هم كيږي، دې روح په اوږدو زمانو كي د مېلمانه احترام او روزنه داسي د پښتنو په عقليت او اخلاقو كي دننه كړه چي په پاى كي به په كلي كي تر هغو چا د ماښام ډوډۍ نه خوړه، څو مېلمه نه وي ورغلى، دغسي هم لكه چي د مخه وويل سوه، كورني روابط خورا ټينګ وه، نو د يوې كورنۍ يا د يوه كلي يا قبيلې چي به يو سړى لېږدېدى، يا به بې وزلي كېدى، دې كيفيت خو د هغې كورنۍ يا كلي اجتماعي عزت او درناوى ور وراناوه، نو د پښتنو"بسپنه" يوه اجتماعي موْسسه چي په نوې ژبه يې "اعانه" بولي، ملي دود سو. دغسي هم د پښتنو مځكي "پښتونخوا" په داسي ځاى كي وې، چي د دنيا فاتحين ټوله پر دې خوا راتله، سكندر، مسلمانان، چنګېز، تېمور، بابر، نادرافشار ټوله په دغو مگځكو كي تېر سوه، نو پښتانه خو هم مجبور وه، چي له ځانه دفاع وكړي او خپله اّزادي خوندي كي، د دې لپاره جنګي اخلاق په دوى كي قوي او "شجاعت" د دوى د روحياتو او اخلاقو ټينګ ټوك سو، د ميرڅمنو په مقابل كي تل يو د بله وعده او وفا يې لازمه ده، دې خوى په پښتنو كي داسي اهميت وموند، چي پر وعده او وفا ځانونه بايلي. اوس چي موږ لږ څه د محيطو اثر پر عملياتو او اخلاقو ښكاره كى نو به لږ څه د دې شيانو اهميت هم څرګند كو، ګوستاولوبون وايي: "عقلي مزاج او فكري ساختمان هم په اولس كي متفاوت دي، عقلي خصايص او فكري ساختمان د هر ملت د تمدن او حيات عناصر ګاڼه سي، په عقلي خصايصو ملتونه يو له بله سره بېليږي او لكه بدني خصايص عقلي خصايص هم په سوالي نه اړول كيږي، هم دغسي دي. اخلاق چي د مليت ساتنه د او د ملتو عظمت او لوړتيا ټوله په دغو اړه لري، په ژوندون كي اخلاق دي، چي د انګليس كوچنى ملت يې پر ډېرو انسانانو حاكم كړى دى." رښتيا هم دا ده، چي د پښتنو خپل پښتنوالي روحيات او اخلاق وه، چي دوى يې لوړ كړي او د دوى ثقافت او بري يې خپور كړى و، زه به په لاندي ابحاثو كي په تاريخي او علمي دلايلو د لوړو ويناوو براهين وړاندي كم او د تېرو بحثو توضېح به وكم.

د پښتنو د عقليت او اخلاقو مظاهر ( ژبه ، شعر ، متلونه ، قصې ، عنعنات )

دا پنځه شيان په ښه ډول د ملتو د عقليت او اخلاقو يعني روحياتو نمايندګي كولاى سي، ځكه چي دا شيان په ورو_ورو او په اوږدو_اوږدو زمانو كي د ملت له روحياتو څخه تراوش كوي، نو كه څوك وغواړي چي د يوه ملت روحيات وپلټي، ښايي چي د دغو شيانو له پلوه هم ورته وګوري، ولي چي په دغو شيانو كي د پسيكولوژي، مهم مواد پټ پراته دي، زه به د پښتنو د روحياتو د پلټني دپاره پر دې ټولو بېله_بېله څېړنه وكړم.

ژبــــــــــــــــه

ژبه د هر ملت پر عقليت له دې پلوه دلالت كوي، چي په هر عصر كي د عقلي مظاهرو يو مهم مظهر ژبه ده، ولي چي ژبه په يوه پلا نه ده پيدا سوې او نه دغسي بشپړه اخلافو ته له اسلافو څخه راغلي ده، لومړى پلا خلقو پر خپلو اړتياوو سم ځيني الفاظ جوړ كړه، چي نوي شيان ميندل كېدل، نوي كلمات هم ورته جوړېده، چي شيان وركېده، نو نومونه يې هم له منځه تله، نو په دې راز هره ژبه د يوه مستمر مرګ او ژوندون په مرحلو كي ځي، دغسي هم د ژمي اشتقاقات او تعبيرونه د هغه ملت د لوړتيا سره سم وده كوي، مثلاً كه د فرانسوي ژبي يو د سلو كالو د مخه د لغتو كتاب وكتل سي، نو به د راډيو او تلوېزيون نومونه نسي پكي پيدا، دا خبره نو پر دې دلالت كوي، چي فرانسويانو هغه وخت دا شيان نه پېژانده.

په دې ډول هره ژبه د هغه ملت پر عقليت ښه رڼا اچوي او د هر مملكت د طبيعت او محيط اثر پكي كيږي، پښتو ژبه هم د دغو ټولو عواملو تر اغېزې لاندي ده، پښتانه خو د غرو او دښتو خلق وه، دوى له بحره لېري پاته وه، ځكه نو بحري حيواناتو دپاره نومونه نه لري، بالعكس د دوى په ژوندون كي مالداري او پوندګي ډېره وه، حياتيې په غيلو او د پسو په محصولاتو كاوه، نو د پسونو دپاره ډېر نومونه لري، هر راز پسه په اختلاف د نوع او عمر نوم پكي لري.

اوښ د دوى د حمل او نقل عمومي ذريعه وه، نو د دې حيوان دپاره هم په اختلاف د عمر متختلف نومونه سته، دا خو يې د اجتماعي محيط اثرونه وه، د طبيعي محيط اثر هم پر ژبه خورا ډېر دى، مثلاً پښتانه ډېر ځله په غرو كي مېشت وه، نو د ډېرو نومونه د اقسامو او اوزانو په اختلاف خورا په پښتنو كي ډېر دي: د طبيعي او مادي شيانو دپاره ډېر مترادف نومونه لري، مګر د معنوياتو او عواطفو او احساساتو دپاره ډېر كلمات نسته، ځكه په دوى كي پټه خوا سپكه او يو طبيعي او سپېڅلى ژوندون يې درلود، د سرور او لهو لعب او رفاه او نعمتونو نومونه لږ دي، ځكه چي دا شيان په پښتنو كي نه دي جوړ شوي، مګر د وير او ناورين نومونه لري، د هجومي اقداماتو لپاره هم متعدد نومونه لري، ځكه چي پر دې ځمكو ډېرومتهاجمينو تعرضونه او تالاوي كړي دي.

له اخلاقي پلوه هم ډېر بد اخلاق په پښتنو كي نه وه، نو ځكه د هغو نومونه، هم نسته.

مثلاً: دله او ديوث په پښتنو كي نوم نه لري چي دا فعلونه نه وو، نو يې نومونه هم نسته د غرو د اقسامو بېل_بېل نومونه سته ولي چي د پښتنو ژوندون د غرو سره و.

د كږدۍ هر ديرك بېل_بېل نوم لري، ځكه چي په دې د پښتنو روزمره ژوندون و.

هغه كلمات چي قوت او قدرت پكي پروت دى،سته، لكه غښتلى، پياوړى، ګړندى، زغرده، اما د ضعيف دپاره موضوع كلمات لږ دي، يا نسته! ولي چي پښتنو ضعيف لږ ليدلي وو، ټوله غښتلي او توريالي وه.

د طبيعي مناظرو او موجوداتو دپاره ښه_ښه نومونه لري، ځكه چي د قدرت د لاس ښكلي شيان د دوى تر سترګو لاندي وه، رڼا، وړانګه، پلوشه، ريڼه(ضياْ) مختلف ډولونه دي، د بارانو دپاره څو نومونه سته، ولي چي د دوى مځكي باراني وې، پسته، ووز، هېښمه، وسه او نور اقسام لري. په مملكت كي لوړي ژوري ډېري وي، نو دې دوو حالاتو ته ډېر الفاظ سته، لوړ، بر، پورته، هسك، پاس، اوچت، جګ(بلند)، كښته، كوز، شېوه، ځوړ، څوړ، لاندي(پائين).

پښتنو پخپل اجتماعي محيط كي ځانته د ژوندون ځيني اصول درلوده، دا اصول (د پښتنو ليار) بولي او د پښتنو په ليار كي، جرګه، ننواته، بسپن او نور دودونه داسي ټينګ دي، چي ټوله يې مني.

دا خو د پښتنو قانوني اجتماعي نظام دى، چي د دوى پر اصولي عقليت دلالت كوي او اقتصادي نظام يې بسپن تر قانوني كنترول لاندي راولي.

د پښتو د لغاتو او كلماتو مطالعه دا ښكاره كوي، چي پښتانه عقلاً او فكراً حقيقيون Realists يعني د خيالي او وهمي شيانو خوا ته يې لږ ميل و، د دوى ادبيات هم ساده او سپېگڅلي او طبيعي دي، خياليت Idealism لږ پكښي ځليږي، له ژبي څخه د پښتنو اخلاقي افكار هم څرګنديږي، مثلاً زهره هغه ستورى چي ماښام راخيږي، ځيني پښتانه يې (مېلمه سترګه) بولي، ځكه چي دوى به ماښام ضرور مېلمه ته منتظر وه او يوازي يې ډوډۍ نه خوړه، نو دا د ماښام سترګه دوى "مېلمه سترګه" وباله، يعني هغه سترګه چي دا راوخته، نو مېلمه هم راځي.

په دې ډول كه د پښتو لغتونه او كلمات له روحي پلوه تحليل سي، نو د پښتنو پسيكولوژي ښه ځني څرګنديږي، پخوانو پښتنو خو د حقيقت Realism خوا درلوده، خيالي نمونه يې نه وه ايښي، يعني هغه شيان چي د دوى د عقليت دايره هم تنګه نه وه، ځكه چي سرفي مشتقات دومره ډېر دي، چي پر اكثرو انساني حالاتو باندي ښه دلالت كوي، او د دوى عقلي ارتوالى ښه څرګنديږي.

د پښتو ژبي تذكير او تانيث چي پر افعالو او ضمايرو او كلماتو باندي جاري دى، دا راښيي، چي د پښتنو عقليت هر شي ته په داسي سترګه ګوري چي هغه فطرتاً ورسره ښايي، د رجوليت احساسات په دوى كي قوي وي، ځكه نو مذكر له مونثه سره نه ګډوي نر ته بېل نظر لري، ښځي ته بېل. دقت او ښه پرتله كول او د هر شي تقدير پر خپله اندازه استعمال يې پر خپله موقع، د ژبي له دې خاصيته ښه څرګنديږي او دا شيان، خو د عقليت په تكامل كي هم لو برخه لري. الفردفوييه(1838_1912ع) فرانسوى د روحياتو محقق ليكي، چي جرمنيان د احتياج پر وخت ضروري كلمات جوړوي، كانټ او هيګل ځانته د ضرورت له پلوه ژبه جوړه كړېده عربي ژبه هم له دې خوا ارته سوې ده، نولډكه Noldke الماني مستشرق وايي چي د عربو شعراوو ډېر لغات په خپلو اشعارو كي په كوم تقريب په ځيني معناوو راوړې وه، وروسته لغت ټولوونكو خلقو پر دغو كلماتو د موضوعو الفاظو ګمان وكى او پخپلو كتابو كي يې درج كړه، مثلاً هيضم او هراس، چي د زمري په معنا يې راوړي دي، حال دا چي دا كلمې بېلي معناوي لري دا خاصيت تر يو اندازې په پښتو كي موږ وينو، د پښتنو اجتماعي او جغرافي محيط ډېري داسي كلمې ميندلي دي، چي اوس موږ د پښتنو د روحياتو په پلټنه كي ښه كار ځني اخلو، د مثال په ډول لاندي تشرېح وګورئ:

پسله 616هـ كال پر اّسيا د پرديو تاړاكونه او يرغلونه پيل سوه، چنګېز او زامنو يې لومړى پلا پښتونخوا او د دې ځاى ودان ښارونه تالا كړه، وروسته ګوډ تيمور، د خپلو پلرو ياد تازه كى، وروسته بابر هم د پرديو ناورينونه نوي كړه، تر بابر وروسته د ډهلي د پرديو پاچهي د پښتنو سره سخت جنګونه وكړه، په وارو_وارو د ډهلي د شاهنشاهۍ عسكر راغله او غوښته يې چي د پښتنو اّزادي سلب كي، او دوى مريان كي، دا تاړاكونه پنځه سوه كلونه مسلسلاً پر پښتنو جاري وو، پښتنو پردي پاچهان خپل دښمنان ګڼل، ځكه چي پر دوى يې زيل_زيل ظلمونه كړي وه، نو وروسته د پردي كلمه داسي سوه، چي د ظالم سره مرادفه يادېده دا كلمه هر ځاى د غم او ناورين او ورانۍ او ظلم سره يو ځاى سوه.

بالعكس، چي د پنځو سوو كلو دمخني پښتون ته پردي يا پرديواله كلمې ويلې واى، نو به ده د يوه ظالم، وحشي او ټولو انساني ښو صفاتو څخه عاري، يو سړى ګاڼه.

له دې څخه موږ ته څرګنديږي چي پښتانه پخپل خصوصي او ملي عقليت او اخلاقو كي په كومه درجه ټينګ او كلك وه او خپل مبادي او عقلي ساختمان يې خوښ او پر ګران و، نو دوى پوره اوګوئيست Egoists يعني پر خپلو ښېګړو مين دي.

سيد جمال الدين افغان وايي چي د پښتنو صوري هيكل او د تنديو كوتونه د دوى جسماني قوا او حماسي شوكت ښكاره كوي، دغسي هم د پښتو اّهنګ او لهجه او د دوى ږغونه او د ژبي دروندوالى او صلابت يې دا راښيي، چي د دې ملت مزاج خورا كلك او دروند او غښتلى دى.

نو د پښتو ژبي اّهنګ او فقه الصوف او ادبي ساختمان او وينايي جوړښت او د پښتو ويونكو خلكو لوړ روح او متين اخلاق راښيي او دا چي پښتو تر ظاهري ښكلو يا سره سمو كړو او پېيلو الفاظو ډېره معنا ته ګوري او د خبرو حقايق تر ظاهرو كلماتو دوى ته درانه او اهميت لرونكي دي، نو موږ د دوى ژور عقليت او حقيقت روزونكى فكر ځني معلومولاى سو له دې جهته هم پښتنو په خپلو ملي اشعارو كي د پردو ملتو مصنوعي وزن او تول نه دى ننه ايستلى.

 

شعــــــــــــر

د هر ملت اشعار د دى عقلي ژوندون ښه ښكاره كوي؛ اخلاق، دودونه، ديانت، عقليت او نور ټوله خصايص يې پكښي پراته وي، په شعر كي د ملتو اجتماعي نفس او روحي ساختمان او فكري بنيه داسي ښكاريږي، لكه هنداره.

د پښتو په اشعارو كي د پښتنوالي مختلف مزايا پټ پراته دي او د پښتنو د طبيعي محيط او اجتماعي چاپېر يو صحيح مظهر دى، لكه د مخه مو چي وويل د پښتنو شعر هم لكه ژبه د دوى د حقيقي Realist عقليت نماينده ګڼل كيږي او هغه شعري نارې او ټولني او بدلي چي د پښتنو له كومو څخه راوتلي دي، د دوى د روحياتو خارجي صحيح او روڼه مظاهر دي.

شعرا د ملت په افرادو او كورنيو او ټولنو كي ګډ وګړي دي، په هغه احساس چي نور وګړي متحس كيږي، يا هغه جذبات چي د ملت په زړه كي غورځنګ كوي، د شاعر روح هم كټ مټ د هغو تر اغېزې لاندي راځي، نو شاعران موږ د ملتو د افكارو او روحياتو او اخلاقو ښه ترجمانان او نمايندګان بللاى سو.

د پښتو ژبي اشعار خو دوه ډوله دي، يو هغه اشعار او بدلي دي چي موږ يې لغړ او سپېگڅلى ملي مال بولو او بل هغه شعرونه دي، چي پښتنو شاعرانو د عربو او دري پر ډول ويلي، د دوى ادبي او عروضي او قافيوي اغېزه لري او په افكارو كي هم څه نا څه پردو اشعارو ته نږدې دي.

هغه اشعار چي د وزن او قافيې او نورو خصوصياتو له رويه بشپړ پښتو دي، هغه خو ټوله د پښتني عقليت او تفكر نتيجه ده، مګر هغه اشعار چي عروضي دي او د پردو پر اشعارو سم ويلي سوي دي، په داسي شعرونو كي هم د پښتنوالي عقليت اغېزه كړې او تر خپل ملي اثر لاندي يې راوستلي دي، دلته زه د خوشحال خان د كليات له مقدمې څخه څو كرښي ليكم، چي په 1317هـ ش كال كي مي ليكلي دي:

د پښتو شعر كه څه هم په ډېرو شيانو او خواصو كي د دري او عربي اشعارو سره نږدېوالى او قربت لري، مګر بيا هم ځكه چي د محيط او قوم ذهني او روحي خواص پر ادب اثر لري، نو د خوشحال خان په كلام كي د پښتنوالي ډېر مزايا ليدل كيږي، د عشق دنيا او د ميني نړۍ يوه بېله دنيا ده د عاشق قلبي واردات او د ده تاثرات پر بل چا نه قياسيږي، مګر ملي خواص او اولسي مميزات هر كله په دغه دنيا كي هم اوڅاريږي او لكه ادب چي د روحي تجلياتو هنداره ده، دغسي ټوله ملي ښېګړي هم پكښي برېښي.

پښتانه خو په فطرت كي ملي غرور او د روح لوړتيا لري، پښتون هيڅكله په هيڅ ډول داسي خضوع نه كوي، چي د ده ملي غرور ته صدمه ورسيږي، شبلي نعماني په شعرالعجم كي ليكي، چي نسبت و پارسي شعر ته په عربي شعر كي هر ځاى د نفس عزت او غرور ساتلى كيږي، مين كه څه هم و خپل محبوب ته اړ وي او وصال يې غواړي، مګر دى د ګدا په څېر نه دى، البته جانباز دى، مګر غلام نه دى، د ميني مصيبت ته تيار دى، مګر ذليل نه دى، مثلاً يو عرب شاعر خپلي ميني ته داسي خطاب كوي:

فلا تحـــسبي اني تخشعت بعدكم

ولا انستي بالمشي في القيد اخرق

يعني: "دا ګومان مه كوه چي زه په تا پسې خاشع سوم او نه په بند سره زه له يونه پاتېږم "

بل ځاى عاشق خپلي ميني ته داسي وايي چي ضمناً د خپل قوم مېړانه او تورياليتوب هم ورښكاره كوي:

اذا اسود جنح الليل فلتات ولتـكن

خطـــاك خفاقا فان حراسنا اسدو

(عمر ابن ابى ربيعه)

يعني: "چي ماښام د شپې وزر توري شي نو راسه مګر ټپونه ورو_ورو ږده چي زموږ ساتونكي زمري دي"

مګر په پارسي شعر كي عاشق د ميني په دنيا كي ځان دومره بايلي او بې خونده كيږي او د معشوق په مخ كي ځان دومره كښته كوي، چي ځان سپى هم بولي:

ســــحر امــــــدم بكويت بشكار رفته بودي

تو كه سګ نبرده بودي به چه كار رفته بودي

د پښتو شعر (مطلب وروستني عروضي اشعار دي) كه څه هم له يوې خوا شديداً د پارسي تر اثر لاندي شوى دى، مگګر بيا هم د پښتنوالي د روح لوړتيا پكښي ښكاره كيږي او پښتون عاشق هيڅكله ځان نه سپكوي او خپل غرور او د نفس مناعت نه بايلي په هغو ځايو كي چي د نورو په تقليد څه ويل شوي دي، داسي اشعار بېل دي.

د خوشحال خان په كلام كي د پښتنوالي لوړ او ژوندى روح ښه ځليږي، مثلاً په دې بيت كي د ځان لوړتيا په څه ښه ژبه محبوب ته ښيي:

مـــــــــــــــرګ لره يې واړه د ډهلي لښكر راغلى

ته لا د خوشحال په مرګ ځان روغ نه ګڼې ننګ كړې

سربازي او تورياليتوب په عشق كي هم د ده سره ملګري دي او كورټ ذلت او د تحقير كار نه مني.

په درست جهان به نه وي يو د ما غوندي رسوا بل

ورځم توره وكــــــښلې چي مين واورم په تا بل

د پښتنو عشق هم ښكاره او سپېڅلى دى، پټ پټانه نه لري، په نره توره مينه كوي، د عشق په دنيا كي خو مين او معشوق ډېر د راز ساتنه او پټول خوښ لري، او نه غواړي چي څوك پر خبري سي:

ز شـوق ميروم و تو ننګرم در بزم

براى اّنكه فتد غير در ګمان دګر

عاشق د اغيارو او رقيبانو له بېري د خپل محبوب حال هم په ښكاره نه پوښتي:

بهر مجلس كه جا سازم حديث نيكوان برسم

كه حـــرف اّن مه نامهربان را در ميان سازم

مګر د پښتنوالي په دنيا كي دا پټ پټانى نه سته، د پښتنو روح خو غلي اقدامات يا حيلې نه مني د پښتون مينه او ميرڅى رډ بډه ده، خوشحال خان هم وايي:

زه خوشحال كمزورى نه يم چي به ډار كړم

په ښــــكاره نارې وهم چي خوله يې راكړه

د پښتنو په روح او عقليت كي پر ځان ويسا self-help په لوړه درجه سته، د دوى ځانوالى خورا قوي دى، د پښتون پسيكولوژي هم دومره ټينګه او كلكه ده، اساس او ولۍ يې پر "ځانوالۍ" ولاړ دى او خوشحال خان د پښتنوالي دا عالي روح په دې ډول ښيي:

د مـــــزريو مــــړنتوب په لښكر نه وي

مټ يې هر كله يوازي پر خپل ځان وي

پښتانه د هر راز مشكلاتو په مخ كي ځان نه بايلي، په ثابت عزم خپل كار پر مخ بيايي، دا ثبات او استقامت د پښتنوالي عنصر دى، پښتانه نوي مبادي، په اّساني نه مني، چي ويي منل نو يې بيا كورټ نه پرېږدي، خوشحال خان د پښتنوالي دا لوړ همت او ثابت عزم داسي راښيي:

كه اّسمان دي د مزري په خوله كي وركي

د مـــــزري په خوله كي مه پرېږده همت

لگنډه يې دا چي د پښتنو شعر د دوى طبيعي ژوند او سپېڅلى خيال او حقيقت ته نږدې عقليت او درانه او ثابت اخلاق اوڅاروي تر معنوي او وجداني خواوو حياتي او ظاهري پلوونه رڼوي.

 

مــــــــــتلونه

زما دا عقيده ده، چي د متل كلمه سوچه پښتو ده، اما ځيني خلك وايي، چي دا له عربي مثل څخه مفغنه سوې ده، كه دا دوهم قول ومنل سي، نو په مفغناتو كي د عربي "ث" په "ت" اليشه سوې ده، مثلاً ميراث چي مفغن يې ميرات دى، د مثل كلمه به هم متل سوې وي، د عربي لغاتو پوهان وايي چي مثل يعني مثل(مانند) او نظير وروسته دا كلمه په ټولو حكمتو كي مستعمله سوه، ځيني وايي دا كلمه له عبري مثل څخه جوړه سوې او پر ټولو حكمتو او لنډو قصو او اساطيرو اطلاقيږي په پښتو خو متل هغو لنډو ويناوو ته وايي چي د ښو معناوو او حكمتو څخه ډكي وي، په متلو كي ډېر ځله د ملتو د روحياتو خورا ښې_ښې نكتې پرتې وي، بلكي ځيني پوهان وايي چي تر شعر لا متلونه د ملتو پر عقليت ښه دلالت كوي، ولي چي اشعار د داسي خلقو له كومو راوځي، چي فكر او ذهن او عقليت يې تر عوامو لوړ وي، اما متلونه د عوامو له عقليته حكايت كوي او د متلو الفاظ لكه اشعار مصنوعي او معقول نه وي او د عوامو په ژبه وي.

نو متلونه د عوامو وګړو ږغ وګڼل سي او دلالت يې پر روحياتو تر شعر، ټينګ او د ويسا وړ وي، متلونه د ملتو د اجتماعي ژوندون او د دوى د عقلي هويت ښكاره كوونكي دي، په مختلفو اوضاعو كي د تجربې او ازميښتو نتيجې دي، چي په لنډو كلماتو كي ځاى سوي وي. پښتنو متل كړى دى چي "پردۍ ښې نيمه خوا دي" يا "پردى كټ تر نيمو شپو دى" له دغو څخه موږ د پښتنو بېل او ځانته درانه او مستقل افكار او روحيات استنباط كولاى سو او لكه د مخه چي مو هم وويل، دوى هر كله ځان لوړ او پردي يې كښته بلل د پردو دودونه يې نيمه خوا ګڼل او پر خپل مليت او پښتنواله يې داسي ويسا درلوده، چي د هر ظفر او بري دپاره يې خپل ځان كافي ګاڼه.

پښتانه متل كوي: "جنګ په وسله كيږي او ننګ په غله" له دې متله موږ لاندي خبري استخراجوو:

د پښتنو اجتماعي ژوندون پر جنګ او ننګ ولاړ و، د دوى عسكري احساسات په خصمانه حركاتو كي او د ننګ جذبات په خپلوۍ او روغه كي د ژوندون مدار وه "وسله" په دوى كي مهمه او هم د اړتيا شى وه.

دې اجتماعي اړتوب دوى زراعت او كرني ته پاڅول، نو يې په اخلاقو كي زراعتي روح او د كرني قدر كول داخل سوه، دا روح كه څه هم د زړو اّريانانو دى او ستا د دوى زراعتي حالت ښه څرګندوي، مګر په پښتنواله كي خو دغه زوړ روح تطور وكړ او د پښتنو روحياتو سره سم د ننګ دپاره يوه وسيله سوه، له دغه موږ ته اوڅاريږي، چي د پښتنو عقليت بې نتيجې حركت نه مانه، او د علت او معلول، او سبب او مسبب په سلسله كي بې برخي نه وه.

د اجتماعي ژوندون اساس ننګ و، نو د ننګ دپاره غله او كښت ضرور و، دې كيفيت د پښتونخوا وګړي اكثر كرونكي او زراعت پېشه كړه. "پر پچه وخوت كشمير يې وليد" دا متل موږ ته ښيي، چي پښتنو په عين ملي غرور او د ځان په ويسا كي ځان نه وركاوه، يعني په لږ څه له هوله نه وتل او نه يې ځايه تكبر درلود، د دوى عقليت ظرفيت او د نفوسو لوړتوب له دې متله ښكاره دى.

"د ډېرو لرګى د يوه غوزى" د پښتنو د اجتماعي تعاون روح څرګندوي، چي د مخه يې موږ په "بسپنه" كي بيان وكئ.

كله_كله په پښتو متلو كي د فلسفې ګراني_ګراني خبري هم راغلي او دا راښيي، چي د پښتنو عقليت سوچه بدوي او غرنى نه و، د دوى په عقليت كي ژورتوب و، مګر طبيعي رنګ يې درلود. د صنعي او موضوعي علومو نه و وهلى.

هغه فلسفي قوانين او څلى چي منشا يې فطرت دى، يعني هغه الهى سنن چي پر موجوداتو په مطرد او عمومي ډول جاري دي او قراّن عظيم يي په (لن تجد لسنه الله تبديلا) سره راښيي، د پښتنو په روڼ او رسا دماغ كي دغه مسلم اصول منلي سوي وه، او لكه يو فلسوف او پوه سړى چي د علم او فلسفې له پلوه تعبير په كوي، پښتنو پخپلو سپېڅلو متلو كي هغه فلسفيانه افكار او خيالات ښه ځاى او فلسفې له پلوه تعبير په كوي، پښتنو پخپلو سپېڅلو متلو كي هغه فلسفيانه افكار او خيالات ښه ځاى كړي دي، مثلاً دا فكر چي جهان زموږ د اعمالو د نتيجو د انعكاس ځاى دى او هر سړي ته خپل عمل

او د خپلو چارو جزا او مكافات رسيږي، په فلسفه كي ډېر زوړ دى، مولانا جلال الدين بلخي وايي:

اين جهان كوه است وفعل ما صدا

اين صدا هــــا باز ګردد سوى ما

پښتانه دا قانون په اجتماعياتو كي تطبيق كوي، او د بدي جزا تر هغه سخته وركوي مثلاً خوشحال خان وايي:

كه په توره يې جـــواب وركړې مردي ده

كه وجود دې څوك اّزار كاندي په چوب

دا متقابل نتايج او متقابل حركات د پښتنو د ننګي او اجتماعي ژوندون جوهر دى، د ښو ښه نه هيريږي؛ د بدو بدتره جزا وركوي هغه چي له نورو غواړي، له ځانه يې هم غواړي، حميد د ناموس او ننګ په ساتنه كي لومړى د بل دا ستايي، چي خپل دا هم وساتلاى سي:

چـي د بل ننګ و ناموس ساتلاى نه سي

و به نه ساتي څوك خپل ننګ و ناموس

د پښتنو دا روح يا د اجتماعي فلسفې مسئله په دغه يوه متل كي ښه څرګنده سوې ده، چي:

"مه كوه په ما، و به سي په تا". په دې ډول پښتو متلونه د پښتنو د روحياتو او عقليت هنداري دي كه موږ وغواړو چي پر نورو متلو بحث وكړو، نو به مضمون ډېر اوږد سي، اوس مو فقط څو متله د مثال په ډول راوړه.

قصـــــــــــــې

د پښتنو ملي قصې او روايات، لكه شعر او متلونه د دوى د پسيكولوژي خواصو څخه ډكي دي، د روغي ژوندون، د جنګ دودونه او اّداب د عشق او ميني حالات او روحي جذبات د دوى ذهنيت او افكار د ملګرۍ او رفاقت لاري او حالونه شاعرانه حيات، شرافت، د ننګي سره علاقه مندي، تورياليتوب، دفاعي او هجومي احساسات، حتى د ښځو شريفانه اخلاق او ناموسداري او ننګياليتوب، لنډه يې دا چي پښتني قصې ټوله د پښتنوالي خواص او مزايا لري او ښكاره كوي يې.

د پښتو قصې او نقلونه چي د ځيني ملي پهلوانانو Heroes پر سيرت او حيات مشتملي دي، شاعرانه سپېڅلي خواوي هم لري، موږ د مخه وويل چي د پښتو پر عروضي شعر د پردو اغېزي ډېري خيري پرتې دي، مګر دا د نقلونو اشعار او نارې سپيني سپېڅلي دي او خاص د پښتنو په ژوند او روحياتو اړه لري، نو ځكه موږ تر عروضي اشعارو داسي بوبي او سچه پښتو نارې او بدلي د پښتنو د روحياتو په پلټنه كي مهمي ګڼو.

دوكتور ګوستاولوبون وايي:

"قصې ډېر ځله تر تاريخ صحيحي وي او د ملت حقيقي مشاعر څرګندوي، قصې هغه حوادث دي، چي د حكايت كوونكې عاقله په متاثره شوې وي"

نو د پښتو قصې هم داسي دى، چي د دوى ملي روح ښه اوڅاروي، كه مضمون نه اوږدېدلاى، نو ما به دا خبري ښي پستې شنلي او پلټلي واى، مګر اوس فقط مثالاً څو اشارې ورته كوم، د "فتح خان بړېڅ او رابيا" په نقل كي دا دواړه مينان پر ټولو واقعو سره ملګري دي پښتني ښځي په جنګ كي پخپله شامليږي او توريالۍ دي، هغه وخت چي له شپېتو تنو ملګرو څخه يوازي فتح خان او د ده پښتنه مينه پاته سوه، نو سهار رابيا فتح خان ته د جنګ تشويق داسي وركوي:

سر د سره پالنګه هسك كړه فتح خانه

رابيا ګلي پونده ورته كړه سپريږي

چي فتح خان لا له ځايه نه و راپورته سوى، رابيا د جنګ پر اّس سپره وه، د غليم مقابلې ته تله، نو يې په خپل مين داسي ناره وكړه:

سر د سره پالنګه هسك كړه فتح خانه

رابيا ګلي پونده ورته كړه سپره سوه

فتح خان په داسي حماسي ږغ ځواب وركئ:

"كه تتي د ګواريو څانګي تتي، يا مي خور يې يا مي مور يې، څو يې نكړم، پر دا سپينه سينه پڅي".

په پاى كي فتح خان يوازي د جنګ پر ميدان پاتيږي، نو وايي:

"يو كه بوټى هندوستان مي بوټى_بوټى=په سپيتانه كي خلاص نه سو، اوس راواړوه د سپينو چړو موټى".

له دغو نارو څخه به د پښتنو جنګي احساسات او د دوى د ښگځو روحي او معنوي غښتلوالى او لوړ مقام تاسي ته ښكاره سي، چي د پښتني عقل او اجتماعي مزاج او فكري ساختمان هم تر پښتون كښته او ضعيف نه و.

د پښتنو پاك او سپېڅلى ژوند او د عفت او ناموس دارۍ حيات د پښتني اخلاقو څخه دى، يعني د پښتنوالي روح، دوى په عفت او پاك لمنۍ كي ساتلى دى، د ښادۍ او بيبو نقل زموږ په قصو كي خورا شهرت لري، عاشقانه احساسات په خورا تېز او تر هر څه اثرناك او اغېزه لرونكي دي، هم د پښتنوالي روح نسي مغلوب كولاى، ښادي خو پر بيبو مين و، او بيبو هم د ده په مينه كي لېونۍ وه، مګر د دوى عشق هم د عفت تر سيوري لاندي و او د بيبو ته تر واده د مخه معاشقه لوى پېغور او ناوړه وه، ځكه نو چي يو وخت ښادي له بيبو څخه خوله غواړي، بيبو دا خواست نه مني او ناره پر كوي :

"چي دا ښادي هلك و ما يې تل اودې څړۍ=اوس چي دا ښادي را لوى سو نو د ما غواړي خولګۍ".

په پاى كي ښادي چي پښتون ځلمى و، د دې خپل بې ځايه خواهش په پښېمانۍ او د دې دپاره چي ځان د دې اقدام له پېغوره وباسي، له وطنه وركيږي او كلى كور ټوله پرېږدي.

ښادي ولاړ ورك سو، ټبر، كهول يې پرېښود، بيبو خو د ده په مينه كي سوځي، يوه ورځ چي د بكوا پر دښت كاروان تېريږي، نو د دې خپل مين ور په ياديږي، وګورئ په څه اّرمان ناره پر كوي:

"كاروانونه د بكوا پر دښت تيريږي=كاروانونه د بكوا پر دښت تېريږي، ښادي ورسره نسته، په دا نور كاروان مي مينه نه ماتيږي، زما اّرمان ښادي مي بايلو".

په دې ډول د پښتو ملي قصې، لكه اّدم خان او درخانۍ، مومن خان او شېرينۍ، جلات خان او شمايله، موسى خان او ګلمكۍ توردلى او شاهوګله او نوري_نوري د پښتنو د پسيكولوژي روڼي هنداري دي .

عنعــــــــــــــنات

عنعنه يعني له نيكونو او تېرو پښتنو څخه، خوله پر خوله او پښت پر پښت رانقل سوي شيان او دودونه هم، لكه ژبه او شعر او قصص د ملي روح ښكاره كوونكي او څرګندونكي دي، پښتانه ډېري عنعنې لري، خورا ډېر دودونه او رسوم سته، چي له زړو پښتنو څخه معنعن تر موږ پوري راغلي دي، په پسيكولوژي تحقيقاتو كي دې خوا ته په غور كتل كيږي او دا عنعنات د فوكلور اساسي ټكي دي، زه دلته فقط څو عنعنو ته اشاره كوم:

پښتانه وايي، چي د مېړاني باد راوالوت، نو د ځينو پښتنو پر لمن ونښت، داسي پښتانه په اجتماعي ژوندون كي "لولمن" لري، دوى د رياست او مشرتوب وړ دي، د ځينو پښتنو پر مټ ونښت، دا قومونه توريالي او ننګيالي دي، يعني حربي استعداد يې تر ټولو غالب دى، دغه باد د ځينو قومو پر ژبه ونښت، نو د دې پښتنو مركه او نطاقي او د علم او پوهني خواص نصيب سوه، له دې عنعنې څخه د پښتنو د عقلي مزاج او روحياتو دا درې اساسي تيږي ښكاري:

1. د رياست او اداري مشرتوب قوه.

2. حربي استعداد او جنګي روح.

3. علم او پوهنه او وينا او علمي تلقينات.

پښتانه ښځو ته په مخصوص نظر ګوري او په پښتنواله كي د احترام مقام لري، ډېر ځله نارينه د وريندارګانو د ناموس د ساتني دپاره سرونه بايلي، حتى د پردو ملتو ښځو ته هم كټ مټ په دغسي سترګه ګوري.

د پښتنو په عنعناتو كي "د پلو روى" خورا اهميت لري، پښتون د خورلڼي پلو محترم ګڼي او تر ډېرو ګټو يا انتقامي اقداماتو تيريږي، په جنګ كي چي د مېرمن پلو منځ ته راسي، كلى مقاطعه او متاركه وسي، پښتون چي هر څومره په قهر وي، خو د پښتنې خور پلو ته ګوري او كورټ يې تش نه پرېږدي.

ننـــــــــــواتې

ننواتي د پښتنو يو عنعنوي د عذر غوښتلو ډول دى او د كلو_كلو دښمنۍ او عداوتونه په ننواتو له منځه وځي او داسي وي، چي د يوه خورا لوى كار يا لوى خصومت د غذر او بخښني دپاره مغلوب يا مجرم سړى د خپل كلي يا كام سپين ږيري او ستانه خپل مقابل ته ورلېږي، كله_كله چي امر ډېر مهم او د بخښلو قابل نه وي، نو خپلي ښځي په ننواتي ورلېږي.

دا ننواتى دومره اهميت لري، چي پښتون مري، خو ننواتې نه كوي، مګر كې وكړه، نو د ده مقابل پښتون هم ضرور دغه مني او دى بخښي.

د پښتنو له صفاتو څخه ده، چي ننواته به نه كوي او كې وكړه، ها مقابل يې هم ضرور مني، په دې ډول نور ډېر د پښتنوالي عنعنات سته، چي ځيني يې"خادم" او "الفت" زموږ پښتنو ليكوالو ليكلي دي. له دغو ټولو څخه دا ښكاره كيږي، چي پښتانه اخلاقاً په هجومي روح كي خورا زغرد او تند او بيا په بخښنه او عفو كي هم مړني دي.

كې انتقامي جذبات تاوده دي، عفو او بخښنه او د عذر غوښتلو منښت يې هم سته.

دا وه د پسيكولوژي ځيني اساسي څلي چي موږ لنډ_لنډ څرګند او په دې لار كي مو استفاده ځني وكړه، ځكه چي مضمون اوږديږي، او د پښتنوالي د ښېګړو احتوا هم موږ ته اوس ممكنه نه ده، نو به دا بحث لنډ كوو او فقط د پښتنوالي او پښتو ځيني تاريخي نتايج به وښيو، چي پخوا د دې پښتنوالي لمر پر نړۍ څه تجليات درلوده، او پښتانه د دغو روحياتو او سپېڅلو اخلاقو په اغېزو څومره لوړ سوي وه؟ او په تاريخ كي د پښتو او پښتنوالي څه نخښي سته؟ دا تاريخي كتنه به هم لنډه وي.

د پښتنو د لمر ځلښت په تاريخ کې

د پښتنوالي روح، لكه لمر داسي دى، چي هر وخت په برېگښ او ځلښت كي و او دى. د پښتنوالي اخلاق او د پښتنو روحي او عقلي مزاج او د دوى معنوي جذبات او غرايز، د دوى سپېڅلي مشاعر داسي دي، چي هيڅ وخت يې ځان نه دى پټ كړى او پښتون ته يې تاريخي لوړتوب او شهرت هم بخښلى دى، په زړو اّريانانو كي تقريباً درې تر څلورو زرو كالو د مخه هم پښتنو شهرت درلود. د هند په زاړه كتاب ريګويد كي د دوى نوم په "پكنه" سره راغلى دى. او په هغو لسو كامونو كي شمېرل سوى دى، چي دوى د اّريانانو زوړ تاريخي جنګ كړى و.

نينوس او سميلراميس د اّشور شاهانو د خپل عظمت په وخت كي هم پر باختر خپلي حملې كولې، اما د دې ځاى خلكو سخت جنګونه ورسره وكړه د اّشور د ميخي خطو زاړه اّثار چي پيدا سوي دي، دا ښيي چي 1100 كاله تر مېلاد د مخه يو اّشوري بريالى تګالات فالازار Tagalath Phalazar په دوڅلوېښتو قبيلو كي اراكوتو(ارچوتوس)، هراهوتي او نيسع او نيسا هم ذكر كوي، مګر دغو قبايلو دا فاتح بيوته مات كى او ځان يې اّزاد كى

اركوتو(ارچوتوس) خو د يونانيانو اّراكوسيا Arachosia يعني قندهار دى، چي په پهلوي رخوت وه او عربو رخج او رخد كړ

هراهوتي harahuate چي په اوستا كي هم راغلى او په ريګويد كي سوس وتي ذكر سوى دى، ارغنداو دى

اما نيسع يا نيسا غالباً اوسنى نېش دى، چي د قندهار شمالي مغربي خوا ته كاين دى او د زاړه مدنيت اّثار هم پكښي ښكاريږي، او مسعودي اسلامي موْرخ(332هـ) د بست او داور او رخج سره يو ځاى د(نېس) په ډول راوړى دى له دې څخه ښكاره سوه، چي پښتانه پخوا هم يو توريالى قوم و او د پرديو مريي توب يې نه مانه.

هيروډوټس د يونان زوړ موْرخ چي تر ميلاد د مخه (425-480) كاله اوسېدى، پښتانه د "پاكتويس" Paktves په نامه او د پښتنو اوپرېدي قبيله يې"اپاروتي" راوړې ده.

د موْرخينو پلار هيروډوټس وايي:

"هغه خلك چي د هند شمال ته د"پاكتي ايكي" په مملكت كي پراته دي، د هستوګي ډول يې د باكتريانو(بلخيانو) دى، دوى خورا توريالي او جنګيالي دي، چي د خشياراشا(486-465 ق م) هخامنشي فاتح سره وه او پوستينان يې اغوستي وه، لويي_لويي د غشو لېندۍ او خپلي وطني چړې(پېش قبض) يې درلودې"

هلبرانټ Hellebrandtr ليكي:

"په ريګويد كي راغلي دي، چي په اّراكوسيا(قندهار) كي يوه قبيله ده، چي (واسوديوا يې باچا او د ده زوى سوداس) و، دې قبيلې د سندهـ تر روده پوري برى وموند او جنګي كارنامې يې د افسانو او نقلو په ډول مشهوري وې تر ميلاد د مخه(329-327 ق م) چي مقدوني سكندر د افغانستان پر خوا هندوستان ته تېرېدى، پښتنو د دې بريالي سره خورا سخته مقابله وكړه، د قندهار خلكو د ده سره جګړې وكړې، د نورو پښتنو په غرو كي هم سخت زحمتونه پر ورغله، د صوات په لته كي د يونان دا فاتح چي ټوله اّشيا يې نيولې وه، ټپي هم سو .

د سكندر سره د پښتنو مقابله خورا شهرت لري، د پښتونخوا يو غر په يونانيانو كي خورا مشهور دى، چي د يونان زوړ افسانوي پهلوان"هركول" هم دا غر نه و نيولى، مګر سكندر پر دې غره يرغل وكئ او پښتنو ډېر يونانيان پكښي مړه كړه.

سكندر په پاى كي مجبور سو او له بېري پر شا سو، وروسته چي پښتنو دا ځاى تخليه كئ، نو سكندر ځني تېر سو، يعني سكندر په خپل قوت پښتانه نكړه مات.

اّريان او كنټ كورث د دې غره قوم Arne (اّرن) مګر يو بل موْرخ ډيوډوره يې Arnas ليكي چي دا غر په تاريخ كي "عجيب غر" بلل سوى، چي د پښتنو د مېړاني په سبب چا نسواى مسخر كولاى او سكندر په خورا زحمت او داسي تلفاتو تر "پښتونخوا" تېر سو، چي ډېر سپاهيان يې مړه او نور خورا په ستونزو سوي وو.

د ډيورډور موْرخ په قول، نو ځكه سكندر د پښتنو له بېري بېرته هند ته پر دې خوا نه راغى، ناچاره سو چي د بحيرهْ عرب پر خوا ځان ايران ته ورسوي، او ډېر عسكر يې د لوږي او تندي څخه د بلوچستان په ريګو كي مړه او په 324 ق، م كي يې ځان فهرج ته ورساوه، تقريباً درې كاله يې د پښتنو له لاسه ناورينونه وليدل.

البرمالي موْرخ ليكي:

چي د پښتونخوا په خاورو كي د يونان سپاهيانو داسي بدي ورځي وليدې چي دوى به دا خيال كاوه، چي د خپلو زړو پهلوانانو عمليات نوي كوي، دلته په دوى كي هم چمونه وسوه، لكه دوه ويشت پېړۍ وروسته چي په دغه ځاى كي پر انګرېزانو راغله

له دغو تاريخي بياناتو څخه ښه څرګنديږي، چي پښتانه له پخوانو پېړيو څخه دغسي مستقل او اّزاد او په مليت مغرور او توريالي او ګړندي وو او د دوى د پښتنوالي روح په هغه وختو كي هم ځلېدى او شهرت يې درلود، چي ټولو موْرخينو د دوى ښېګړي ذكر كړي او د اّريانانو په زړو كتابو كي يې نوم هم ذكر سوى دى.

د ګريكو بوديك مدنيت

صنايع د هر مدنيت او هر ثقافت نمايندګي په ښه ډول كوي، حتى ډېر ځله پوهان په صنايعو څخه د مللو افكار او روحيات هم معلوموي پر صنعت باندي، محيطي عوامل او سياسي او تاريخي حوادث هم اغېزه كوي.

يو صنعت چي له يوه محيطه بل ته نقل سي په دې نوي محيط كي نوى رنګ مومي او د دې محيط پر تقاضا ځان سم كي، لكه د مخه چي مو وويل د سكندر د فتوحاتو پر وخت په پښتونخوا كي ډېر يونانيان پاته سوه او چي سكندر ولاړ نو دوى په باختر كي يو سلطنت جوړ كى، دوى خپل يوناني ثقافت او مدنيت ورسره راوړى و، وروسته 600 كاله تر ميلاد دمخه د هندوستان د بودا دين هم دې خوا ته راغى، دا دوه مدنيته سره ګډ سوه، د پښتنو روحي تجليات وو، چي دلته يې يو تاريخي مدنيت چي نه د هند و، نه د يونان ايجاد كئ، دا مدنيت او صنعت چي د پښتونخوا د خلقو قريحې او د دوى محيطي او اجتماعي او روحي عواملو منځ ته راوړى و، د اسلام تر راتلو پوري دلې و، په باميان، باختر قندوز او د كابل شمالي خواوي، هډه، پېښور، ټكسيلا او د اټك ها خواته يې ډېر ښه_ښه اّثار اوس هم موندل كيږي. د دې صنعت نفوذ اوسنيو موْرخينو لكه: هاكن فرانسوى، فوشه، جون مارشل انګليس، ګوډار او نورو په ښه ډول پلټلى دى او دا را ښكاره كوي، چي د پښتنو تاريخي عظمت د صنعت او فكر او فلسفې او سياست له خوا هم خورا ټينګ و. او اغېزې يې په هند كي تر كشميره پوري تللي وې، لكه د كشمير د ډورك او ټكسيلا د اولي اونك ستونونه چي دا اغېزې ښه ښكاره كوي

د عربو او اسلام برى

موږ د مخه د پښتنو د روحياتو په بحث كي وويل، چي دوى زاړه مبادي ښه ساتي او چي نوي مبادي يې ومنل بيا يې نو ژر پرېږدي.

د اسلام مقدس دين چي پښتنو ته راغى، نو دوى لومړى د مسلمانانو سره ډېري سختي مقابلي وكړې، مګر وروسته چي دوى دا مقدس دين قبول كئ، نو يې داسي فداكارۍ ورته وكړې، چي يو لوى مملكت، لكه هند د دوى په توره د اسلام په دين مشرف سو.

احمد بن يحى بغدادي اسلامي موْرخ چي په بلاذري مشهور دى په(255 هـ) كي ليكي:

"د هجرت په 30 كال ربيع بن زياد بن انس حارثي د سيستان له خوا په هرمند او داور راغى او وروسته يې بست او زابل(قندهار) فتحه كړ، مګر د سيستان د رزنج خلكو خپل اسلامي امير ايستلى و، نو حضرت علي(رض) بېرته د جمل تر جنګ وروسته ونيوى، د حضرت معاويه(رض) په عصر كي بيا مسلمانانو هغه ځايونه ونيول، چي خلك يې له اسلامه بېرته اوښتي وه، كابل هم په دغو كي و، وروسته بيا د كابل پاچا رتبيل مسلمانان و ايستل، مګر بېرته مسلمانانو كابل، بست، رخج، داور ونيول، د عبدالملك بن مروان(65-86 هـ) په عصر كي بيا د رتبيل سره جنګونه وسوه او دا خواوي له 30 څخه بيا تر 100 هـ كاله مسلمانانو څو واره فتح كړې"

په دې ډول پښتنو لومړى د مسلمانانو فاتحينو سره كلكي مقابلې وكړې، مګر وروسته چي د اسلام په پاك دين سو، نو بيا يې دې دين ته ښې فداكارۍ وكړې، هغه وخت چي د سند اسلامي فاتح محمد بن قاسم د 90 هجري كال په حدودو كي ملتان او سند فتح كول، د دې اسلامي بريالي سره پښتانه هم وه او پر هغه خوا يې اسلام خپور كئ .

په (375 هـ) كي د پښتنو لوديانو څخه يوه بريالي شېخ حميد په ملتان كي د سلطنت اساس كېښود، دې پښتون او د ده كورنۍ تر ډېره په پښتنواله خپله پاچهي وچلوله او د هندوستان د راجګانو څخه يې ځان وساتى.

وروسته چي امير ناصر سبكتګين په 367 هـ كي د غزني پاچا سو، پښتانه د دې پاچا ملګري سوه او دې پاچا هم د زابل(قندهار) له پښتنو سره خپلوي وكړه، ځيني موْرخين وايي، چي د ده په لښكر كي چي د هندوستان د حملو دفاع يې كوله، دوه زره يا لس زره ، پښتانه وه د ملتان له لوديانو سره هم د سبكتګين د خپلوۍ له امله دوستانه روابط درلوده.

تر دې وروسته د سبكتګين زوى زابلي محمود چي مور يې د كندهار پښتنه وه، د غزني شاهنشاهي لوړه كړه، پښتنو د خپل خوريي سره ډېر كومكونه وكړه ، د هندوستان فتوحات او د بخارا، ايران برى ټوله د پښتنو په تورياليتوب وه، يميني د غزنوي عصر موْرخ وايي: چي پښتانه د اجل په څېر يا د وږي زمري په ډول پر غليم ورتله، پر كوتلو خاته، لكه برېښنا پر زنګلو ننواته، لكه هوسۍ پر غرو لوړېده، لكه سېل په غرو كي شېوه كېده"

يو پښتون د هندوستان په فتوحاتو كي د پښتنو مېړانه په دې بيتو كي په فخر او حماست بيانوي:

تــــر كـــو نامردو داسي ودنګل له نام و ننګه

زه يو پښتون وم چي ولاړ وم د سلطان تر څنګه

توره په لاس په ســـــــره اور د عرصات وختم

له بت شكن ســـره بـــــه دژ د سومنات وختم

پښتانه موْرخين د پښتنو جنګي مشرانو او ملكانو نومونه، چي د سلطان محمود په لښكر كي وه، بيانوي، يو جنرال يې خالو خان و، په دې لنډۍ كي هم له ګومله د دې جنرال د لښكرو راتګ ښوول سوى دى:

چي د خالو لښكري راســــــــي!

زه به ګومل ته د خپل يار ديدن له ځمه

دغه د پښتنو كومك و، چي د محمود زوى مسعود د ايران په فتوحاتو كي موْفق او وروسته يې وغوښته چي ولاړ سي، بغداد هم فتح كي او د اسلامي خلافت مركز غزني ته رانقل كي او غزنوي شاهان د ايشيا او اسلام په پاچهۍ ومنل سي

تر غزنوي پاچهانو وروسته د غور پښتانه بريالي سوه، دوى هم د پښتنوالي د روح په بركت ټوله هند فتح كئ، د غوري سلطان شهاب الدين مېړاني د قطب الدين ايبك برياليتوب او بيا په هند كي د پښتنو پاچهانو كارنامې تاريخ نسي هېرولاى، د سوريانو پښتنو شاهي، خو په هند كي د عدالت او عظمت او مدنيت دوره وه، د شېرشاه سوري عمرانات او د ثقافت او تمدن خدمتونه د تاريخ په زرو ليكي تر اوسه هم د هند په مختلفو رياستونو كي د دغو پښتنو كورنۍ حكمراني لري.

د كورګانيانو په پاچهۍ كي چي لومړى پښتانه د بابر په ملاتړ ودرېدل او هند يې ورسره فتح كئ، وروسته د ډهلي ګورګانيانو وغوښته چي د دوى خپل فطري حق يعني اّزادي ځني سلب كئ، مګر پښتنو خو مريي توب نه مانه، نو په دې دوره كي پښتانه ټوله پر خپله ننګه ولاړ وه، چي تر پايه يې خپله اّزادي له لاسه ورنه كړه.

د پښتنو ملي پهلوان او نامتو سردار او اديب خوشحال خان خټك د دې ملي جنګو سردار و او د پښتنو ملي اديبانو د خټكو كورنۍ او د مومندو تورياليو د پښتنوالي د استقلال غوښتنو روح ښه ښكاره كئ او د ګورګانيانو پر خلاف يې په خپل ملت كي داسي تبليغات وكړه، چي په پاى كي د پښتنو له مريي توبه ناكامه سوه.

پخپله په افغانستان كي هم پښتانه د برم او جلال خاندان وه، د هوتكو او مرحوم حاجي ميرويس خان مېړانه او د ده د كورنۍ محمود او اشرف فتوحات خو ښكاره دي.

بيا د نادر افشار په مقابل كي د پښتنو ټينګار د پښتنوالي يوه ننداره وه، د هرات د ابداليانو جنګونه د دې فاتح سره مشهور دي، يو كال د قندهار ښار محاصره وه، په دې په پافشاري كي د پښتون شاه حسين او سيدال خان ناصر سپه سالار مېړانه زموږ نه هيريږي.

د هند له خوا چي نادر افشار بېرته راځي، دې فاتح د خپلو غنايمو د ساتني لپاره د خيبر پښتنو ته د لاري ججه وركړه، نو ځني راتېر سو ، ځكه چي ده ته د پښتنو د توري بريښ ښه ښكاره و.

تر نادر افشار وروسته چي اعليحضرت لوى احمدشاه بابا د پښتنو باچا سو، نو دې ښاغلي پښتون د پښتنو د پښتنوالي لياقت او كشوركشايي ښه وچلوله، احمدشاه بابا د خپل ښاغلي پښتون ملت په ملګرۍ او توره اووه اته واره پر هند يرغلونه وكړه، د هند مسلمانان يې د كفارو له تسلطه وژغورل د مرهټو جنګ د هندوستان له لويو جنګو څخه دى، چي پنځوس شپېته زره پښتانه تقريباً لسو لكو تنو سره وجنګېدل، ټوله يې مات كړه، تر دوو لكو تنو پوري يې مړه كړه او مرهټيانو ملا يې ور ماته كړه اې مارسډن انګليسى موْرخ وايي:

"احمدشاه په اّسانۍ سره د ډهلي پاچا سو او لكه محمود غزنوي او محمد غوري څو واره يې پښتانه په هندوستان راوبهول . . . "

كرانټ ډفه انګليسى موْرخ ليكي:

"د پاني پت جګړه د هندوستان د مهابهارت تر جګړې وروسته لو جګړه ده، په درو ورځو كي پښتنو لويه فتحه وګټله"

يو پښتون شاعر برهان خان چي په دې فتوحاتو كي د احمدشاه بابا سره و، د دې جنګ سببونه د پښتانه شهنشاه له خولې داسي بيانوي:

احـــمدشاه بادشــــاه په جارو وويله

د غـــــزا په نيــــت ووزمه له كابله

يا به قتل كړم كفار په هندوستان كي

يا به پرې كړمـه كله پرې باندي خپله

په دې ډول احمدشاه بابا د پښتنوالي په ننګه هندوستان ته څو وارې ولاړ، او د خپلو اسلافو محمد او محمود ياد يې تازه كئ، د پښتنو لويه لمن له دې ښه ښكاريږي، چي احمدشاه بابا كه څه هم هند فتح كئ، بخارا يې ونيوله، پر خراسان يې تسلط وموند، مگګر په دغو سرو هيوادو كي يې د هغه ځاى بادشاهان بېرته په شاهۍ كښېنوله او د پښتنوالي لوړ همت او عاليجنابي يې ثابته كړه، تر احمدشاهي دورې وروسته هم د پښتنوالي روح مړ نه و، ډېر ځله يې شاوخوا بريښ كاوه، وزير اكبرخان غازي د كابل او جلال اّباد جهادونه او د سردار محمدايوب خان غازي د ميوند غزا او بيا د غازي محمدنادر شاه شهيد د ټل او جنوبي خوا جهادونه نه هيروي.

تر دې ځايه مو د پښتنوالي د ورځ ځيني رڼاوي او برېښناوي په تاريخي ادارو كي ښكاري كړې، دا خو يوه لنډه تاريخي كتنه وه، كه مو مفصل ليكلاى، نو د پښتنو د توري او اخلاقي اقتدار پرته، د دوى مدني او عمراني او ادري خدمتونه هم ډېر دي، چي ليكل يې بېل_بېل كتابونه غواړي، په پښتنو كي علما او د فن او پوهي خاوندان او بريالي شهنشاهان او نامتو دلاوران او پهلوانان تېر سوي دي، لنډه خو يې دا چي د پښتنوالي روح يو ژوندى او نه مړ كېدونكى روح دى، چي نن ورځ پر پښتنو او د دې زمانې پر ځلمو لازمه ده، چي خپل مفاخر او د پلرو او نيكو د پښتنوالي ښېګړي را ژوندۍ كي او د خپل مليت په روڼ تاريخ ووياړي، ما دا څو كرښي د پښتنوالي په علمي پلټنه او سپړنه كي اوس وكښلاى سوې او خپلو پښتنو ته مي وړاندي كړې، ګوندي د تېرو پښتنو اروا خوښ او د اوسنيو ځلمو لپاره د پښتنوالي درس وګرځي. تر دې ځايه مو د پښتنوالي د ورځ ځيني رڼاوي او برېښناوي په تاريخي ادارو كي ښكاري كړې، دا خو يوه لنډه تاريخي كتنه وه، كه مو مفصل ليكلاى، نو د پښتنو د توري او اخلاقي اقتدار پرته، د دوى مدني او عمراني او ادري خدمتونه هم ډېر دي، چي ليكل يې بېل_بېل كتابونه غواړي، په پښتنو كي علما او د فن او پوهي خاوندان او بريالي شهنشاهان او نامتو دلاوران او پهلوانان تېر سوي دي، لنډه خو يې دا چي د پښتنوالي روح يو ژوندى او نه مړ كېدونكى روح دى، چي نن ورځ پر پښتنو او د دې زمانې پر ځلمو لازمه ده، چي خپل مفاخر او د پلرو او نيكو د پښتنوالي ښېګړي را ژوندۍ كي او د خپل مليت په روڼ تاريخ ووياړي، ما دا څو كرښي د پښتنوالي په علمي پلټنه او سپړنه كي اوس وكښلاى سوې او خپلو پښتنو ته مي وړاندي كړې، ګوندي د تېرو پښتنو اروا خوښ او د اوسنيو ځلمو لپاره د پښتنوالي درس وګرځي

 


موضوعات مرتبط: موضوعات ادبی
[ 13 Feb 2011 ] [ 11:33 AM ] [ تلاش احمدزی ]
http://www.talash5.blogfa.com

هیواده

دچا کدی درنه بارشوی چاکره جور درکی قصرونه 

   ای زما شکــــــــــلی وطنه په تا دیر وشو ظلمونه

ای زما شکــــــــــلی وطنه په تا دیر وشو ظلمونه

خوک پیدافنا ته ناست وو چا پاتک لره پاچاه وو     

خوک په چور چپاوول بوخت ووخوک دغمه په ژراوو

چا دوینو پیالی نوش کری دچا ورک شولو قبرونه

ای زما شـــــــکلی وطنه په تا دیر وشو ظلمونه

خوک دی ویشی په خو برخو بیلوی درنه اندام       

 خوک دی پلوری په پردیو جوروی درنه غلام

چا دی شکلی موزیم لوت کره چا دی وسول تاریخونه

ای زما شکلی    وطنه    په تا دیر و  شو   ظلمونه

خو نا اهله انسانانو خوندی میندی کری بی پته 

  خو پردیو مزدورانو دافغان شمله کره شکته 

 دلته پروت یوستر تاریخ وو تول قومونه متحد وو  

 دلته ستری حماسی وی په غلیم باندی تل بریدوو

هغه تول یی راتباه کره لا لری نوی خیالونه

ای زما شکلی وطنه په تا دیر وشو ظلمونه

دتاریخ حکم به خه وی دوی به خه وایی جوابونه

ای زما شکلی وطنه په تادیر وشو ظلمونه

که پشتون که هزاره دی تول ددی وطن بچیان دی 

 که تاجیک اوکه ازبیک دی تول له مخی افغانان دی

  دوطن دمور اوازدی ورکری یوبل ته لاسونه  

 تلاش احمدزی


موضوعات مرتبط: موضوعات ادبی
[ 12 Feb 2011 ] [ 2:50 PM ] [ تلاش احمدزی ]

 

تصاوير زيباسازی ، كد موسيقی ، قالب وبلاگ ، خدمات وبلاگ نويسان ، تصاوير ياهو ، پيچك دات نت www.pichak.net

پښتوپوځی ترمنالوژي

دنوم ایښودنولپاره اساسی ګام 

کله چې امیردوست محمد خان مړشودده ترمرګه وروسته دزامنوترمنځ یې دپاچاهی پرسرمخالفتونه پیداشول هغه وه چې سردارشیرعلیخان په ۱۸۶۳م کال چې له ۱۲۷۹ هجری قمری سره سمون خوري په هرات کې دخپل امارت اعلان وکړ.

سید جمال الدین افغان دا وخت دده سره په هرات کې ؤ.(افغان) امیرشیرعلیخان ته دمدني اوداخلي اصلاحاتو پروګرام په لیکلی ډول  وړاندې کړچې پدې سپارښتنوکې دپښتوژبې پرمختیا اوپه رسمی چاروکې دهغی دودیدل هم شامل وه مګرامیر دخپلی واکمنی دټینګښت لپاره دخپلوورونودسختو مخالفتونوسره مخامخ وه دافغان سید جمال الدین دغه پروګرام یې عملی نه شوکړای .خوکله چې یې په۱۲۸۵هجری قمری کال چې له ۱۸۶۸م کال سره سمون خوری امیر شیرعلیخان یوځل بیا دافغانستان واکمن شو.داځل یې دیادوشوواصلاحاتودپروګرام عملی کول پیل کړ.چې لاندې پرې رڼااچوو:

-عصري ښوونځۍ یې جوړه کړه .

- دشمس النهاراخباریې راوایست .

- په کابل کې یې یوه چاپ خانه جوړه کړه .

- کتابونه یې چاپ کړل .

- کابینه یې جوړه کړه .

- عصري لښکریې برابرکړ

- لویه جرګه یې جوړه کړه .

- د دشیر پوردعصري ښار اوعصري سړکونوپه جوړولوسربیره یې دپښتوپا للواورسمي کولوته یې هم لاس اوږد کړ.

پښتو پوځی ترمنالوژی دامیر شیرعلیخان په زمانه کې :

    داعلیحضرت امیر شیرعلیخان په وخت کې پښتوژبې ته په رسمي ډول خدمت شروع شو،ټول عسکري،ملکی اودکابینې دغړیونومونه یې په پښتوواړول دهغه وخت ځینې عسکري قوماندې چې په پښتوشوې وې لاتراوسه ژوندی دي لکه : (تیارسی،ولاړسی،دریږ) اونور

  باید یاداوری کړم چې عسکری منصبدارانوته هم پښتونومونه کیښودل شول چې ځینې یې دادي :

رتبه                                             پښتونوم

سپهسالار                                    (ټول مشر)

نایب سالار                                  (سرغټ مشر)

جرنیل                                        (غټ مشر)

برګډ                                          (پنځرمشر)

کرنیل                                         (زرمشر)

کمیدان                                        (ناب)

کیپتان                                         (سل مشر)

صوبه دار                                    (بولک مشر)

حواله دار                                     (لس مشر)

دامیر شیرعلیخان دعسکروشمیره دیولک تنوپه شاوخواکې ښودل شوې چې دټول مشرترلاس لاندې ؤ.

د یادونې وړخبره ده چې دامیر شیرعلیخان به وخت کې ( قاضی قادرو ) دپاچاپوځي دبیر اومنشی اودشاهی عسکروښوونکی ؤ او دپاچاله خواد(شاوونکی)نوم ورکړای شوی ؤ .

په دې سربیره والی ته (لوی ناب) دولایت همکارته (کم ناب) ویل کیده .

دقوماندې(بولیو)کتابونه

دامیر په زمانه کښی دعسکروله پاره درې ټوکه کتابونه له ا نګریزي څخه د (قاضي قادرو) په وسیله ژباړل شوي اوچاپ شوي دي .    ددې کتابونوترټولولرغونی کتاب د(شرح قواعدپیاده ګان پلټن) په نامه وو چې دامیرشیرعلیخان په امرله انګریزی څخه دقاضی قادروپه وسیله ژباړل شوی چې تشریحات یې په دری اوبولۍ یې په پښتودي اوداکتاب په ۱۲۸۲هجری قمری کال په مصطفوی مطبعه کې چاپ شوی دی.

لیکوال یادونه کوی چې دقاضی قادرو په نامه ماددې دورې کوم بل کتاب نه دی لیدلی خودامیر شیرعلیخان دوخت دوه نور دبولیوچاپی کتابونه هم لیدل شوی چې یویې (کتاب قواعد رساله)نومیږی چې دامیر شیرعلیخان په امرژباړل شوی اوپه نوموړې مطبعه کې چاپ شوی دی.

   درېېم کتاب یې د(کتاب قواعد پلټن)په نامه دی چې دامیرشیرعلیخان په امرژباړل شوی خوژباړونکی یې نه دی ښودل شوی.داکتاب هم په نوموړې مطبعه کې چاپ شوی.

   ډاکټرجاویددامیرشیرعلیخان په دوره کې دقانون نامه عسکری په نامه یوه رساله یادوی چې ۷۹مخه ښودل شوی خونورمشخصات یې همدې پورتنی اثر ته ورته دی نوفکرکیږی چې دادواړه یواثر وي.

   په دې ټولو یادوشووکتابونواورسالوکې دبیلابیلوفصلونو،بابونواوبرخوپه ترڅ کې ددلګی ،ټولی اونورقواعدراغلی دوسلې استعمال پکې ښودل شوی دی.

  دامیر عبدارحمن خان په وخت کې دموزیک بولۍ هم په ځانګړورسالوکې خپری شوی دي،داسې ویل کیږی چی دموزیک دبولیوخپرول هم دامیر شیرعلیخان په وخت کې پیل شوی وي.

   دموزیک بل کتاب(میزک جنګی پلټن)نومیږی چې په۱۳۰۴هجری قمری کال کې دسردارحبیب الله په فرمان په ۱۰۴مخونوکې چاپ شوي دي.

  ددې وخت دبولیویوبل کتاب هم په لاس کې دی چې دامیرعبدالرحمن په امردریاخان نیازی،عبدالرحمن اندرابی،ابوالحسن تاجیک،غلام حسن خان کرت اوددې فن نوروپوهانوترتیب کړی دی،

  همدارنګه دامیرحبیب الله خان اوغازی امان الله په وخت کې هم دبولیواوعسکری قواعدو کتابونه وارپه وار چاپ شوی اوهمداسلسله بیاتراوسه پورې پسې اوږده شوې ده داچې مطلب لوی نشي نومونږ دمتن دموضوع دبولیو په باب خبرې دي.

   بولۍ اوعسکری اصطلاحات په حقیقت کې هغه نومونې دي چې دعسکری په برخه کې شوی دي اوله یوې مسلکي لارې دپښتود بشپړتابه هڅه شوې ده.په دې بولیواواصطلاحاتوکې ځینې داسې دي چې پخواموجودې وې اوپه عسکري کې دهغې داصلي معناسره په لنډه معنادودشوې اوبل ډول یې هغه نومونې دي چې دژبنیوریښواواشتقاقونوپه رڼاکې دنویوعسکری پدیدوله پاره جوړې شوي اودودشوی دی،ددې بولیوهغه برخه یې چې محرمیت نلری ښې عام شوې دي خوډیرې یې بیا په اختصاصی توګه په هماغه چوکاټ کې پاتې شوی دی.

 

 

 

 

  په عمومی توګه اصطلاحات په لاندینیوبرخوویشل کیږی.

۱-بیلابیلې مسلکی اصطلاحګانې .

۲- دموضوع له مخې تخنیکي اوتکتیکي اصطلاحګانې .

۳دمحرمیت اوپټوالي په اعتباراصطلاحګانې

  ۴- دمخففونومونواصطلاحګانې.

  ۵  -دجزوتامونواصطلاحګانې .

۶    - درتبواومقامونواصطلاحګانې .

۷-  دټولګیواومسلکونو اصلاحګانې.

۸- -قوماندې اوبولۍ.

دقواعدوپه لومړنیوکتابونوکې ددې ټولواصطلاحګانونمونې موندل کیدای شي چې دلته یې مونږ یوه برخه دنمونې په توګه راوړو:

لومړی : عمومي بولۍ اواصطلاحات.

اخپور! (دخپوردرې تلفظ)

اوربند!

اورپه غبرګ!

اوږه پک !

بدل ځای !

بدل وزر!

برچه اوږد!

برچه پک!

برچه کاږ‍‍!

بیاجوړټولی!

بیاجوړکلاژرځاو!

بیرته مخ!

پرځای پک!

پرښي اړخ نژدې ژرځاو !

پرښی جوړټولی !

پرښی څرخ دریژ !

پرښی خوا څرخ !

پرښی کوږځاو !

پرکیڼ اړخ نژدې ژرځاو!

پرکیڼ کوږځاو!

پرهره خواقدم!

پښه پرځای !

پښه په ځای !

پښه په ځای وروتګ !

پنځه !(دبولیوپه ترڅ کې)

پورته پک !

پونده پورته !

پونده کیږده !

پونده نیم پورته !

په پښوپک !

په ژرقدم ډک !

په وروقدم ډک !

تخرپک !

تسمه پک !

تګ اوږد !

تګ پرمخ !

تګ لنډ!

تندی پک !

توپک په لاس !

تورکاږ!

تیاراوسه !

تیاراوسه،سپروته تیار !

تیارشی ددواړه لاس وکارته !

تیارسی دښی لاس وکارته !

تیارسی وډکولوته !

تیارهله !

ټولی ډکول ته تیاراوسه !

جوړټولی !

جوړکی کلا !

جوړلیکه په وړاندې ټولی ټولی سی څرخ دروم !

جوړه لیکه پرښی مټ،ښی څرخ ژرځاو !

چپه تګ !

څرخ !

څرخ پرشاژرځاو !

 څرخ دغبرګ تګ !

 څلور !

 ځاو !

ځیګرپک !

خلاص کتارښی په وړاندې !

داکلابه ځی پرشا !

داکلابه ځی پرښی !

داکلابه ځی پرکیڼ !

داکلا به پرمخ !

درومه !

دری !

دریږ !

دریږسم !

دریږښی شامخ !

دریږووړاندی !

دریږوړاندی سم !

دری غبرګ په کیڼ خوادرومه سم !

دسپروکارته جوړسی !

دسرغبرګ ښی څرخ !

دسرغبرګ کیڼ څرخ !

دسرغبرګ وړاندی جوړټولی !

دسرغبرګ وړاندی جوړبلوک !

دسرغبرګ وړاندی جوړپړک !

دشاصف یوګام اوږد !

دشاصف یوګام پرشاځاو !

دشاصف یوګام لنډ !

دشاصف یوګام نژدی ځاو !

دشلیک اور !

دښی سړی پرځای !نور،پرښی څرخ درومه !

دکیڼ سړی پرځای نورپرکیڼ څرخ درومه !

دلارپک !

دلګی په ښی څرخ !

دلګی په کیڼ څرخ !

دلګی دریژ !

دلګی دننه مخ ژرځاو !

دلګی وړاندی !

دننه مخ !

دننه مخ ژرځاو !

دواړه صف ډکول ته تیاراوسه !

دوه !

دوه کرای ځاو !

دوه غبرګ په ښی خوا درومه سم !

زنګون پک !

زنګون کیږد !

ژرځاو!

سم ګوروړاندی !

شاخواڅرخ !

شپږ !

شروع اور!

شروع غبرګ اور !

شماردغبرګ له ښۍ !

شمارله ښۍ !

ښی اړخ ځاو !

ښی پښه پورته په تګ شروع !

ښی پک !

ښی په وړاندی !

ښی خواڅرخ !

ښی شاګرز !

ښی شامخ !

ښی ګرز !

ښی مخ !

ښی مخ ځاو!

ښی نیم ګرز!

ښی نیم مخ !

ښی نیم مخ ځاو !

ښی وړاندې !

غبرګ اور!

غبرګ اورشروع کی دکیڼ دښی ترمنځ !

غبرګ اورشروع کی دښۍ خوا!

غبرګ اورشروع کی له کیڼی خوا !

غبرګ اورشروع کی له منځ !

غبرګ تګ !

غبرګ جوړ څلور !

غبرګ ځاو!

قدم اوږد!

قدم په شاپه ورو!

قراراوسه !

کنډک کاږه ژرځاو

کوږځاو!

کیڼ اړخ ژرځاو!

کیڼ څرخ !

کیڼ شاخواڅرخ !

کیڼ شاګرز !

کیڼ غبرګ وروست صف !

کیڼ کوږ !

کیڼ ګرز!

کیڼ مخ !

کیڼ مخ ځاو !

کیڼ نیم ګرز!

کیڼ نیم مخ !

ګرز!

ګرزدواړه صف !

ګورښی !

ګور کیڼ !

ګوروړاندې !

لاس تک !

لاس خلاص !

لنډاک ځای !

ماته کلا ژر ځاو!

مخ اور ډک !

ملاست ټولی جوړ کلا !

نژدی !

نژدی دروم !

نیم شاخوا څرخ !

وروځاو !

وروست صف !

وروست غبرګ پټ !

وروست ګرز !

وروسته !

وړاندی !

وړاندی جوړ !

وړاندی جوړ ټولی !

وړاندی صف !

وړاندی صف تیار!

وړاندی صف ډکول ته تیار اوسه !

وړاندی صف زنګون کیږد !

وړاندی صف زنګون کیږد تیارمخ اورډک !

وړاندی ګرز!

ولاړ اوسه په هوښ !

وزر!

وزنه کاږ !

یوځای !

یوسړی څلورګامه په ښی اړخ ژرځاو !

یوقدم په شا !

دوهم – دموزیک بولۍ :

بدل وړاندی ،ترشادننه ګرز !

تګ پرمخ دوه ټوپ له منځ پاتی دننه ګرز!

تګ پرمخ کتارپه بلک له کیڼ،شپږم،درومه،پاتی کیڼ ګرز!

تګ پرمخ،نیم غنډک له ښی پاتی ښی ګرز!

تګ پرمخ،نیم غنډک له کیڼ پاتی کیڼ ګرز!

تګ پرمخ،نیم غنډک له کیڼ،پاتی کیڼ ګرز،وړاندی ګرز،درومه !

تیارسی واسپریدوته ،اسپور !

ټول سی په قواعدوکتارته !

ټیپ کیڼ وروسته !

جوړټیپ پرمنځ ټول !

درومه تګ پرمخ،په بلک له ښی لومړی درومه،پاتی ښی ګرز !

درومه ښی ګرز!

درومه کیڼ ګرز!

درومه وروست ګرز،کتارپه بلک له دواړه وزرو!

دوه ټوپ له ښی،کیڼ اوږه درومه !

ژرځاو!

ښی اوږه درومه !

ښی جوړ لیک !

ښی جوړلیک،پرلومړی پاتی نیم کیڼ،ټول سم !

ښی شاجوړ لیک !

ښی ګرز،کیڼ اوږه درومه !

ښی نیم غنډک،ښی شاجوړلیک،پاتی نیم کیڼ !

کښتیدوته تیاراوسه،ښکته !

کیڼ اوږه درومه!

کیڼ جوړلیک،په شپږم پاتی،نیم ښی !

کیڼ شاجوړلیک،پاتی نیم ښی !

کیڼ نیم غنډک کیڼ شاجوړلیک،پاتی نیم شی !

کیڼ وښی څرخ !

کیڼ وښی دواړه پرشاجوړلیک !

وړاندی جوړلیک !

دریم – څواوسنی عسکری اصطلاحات :

اډه .

انډوله قوه .

انډیواله قوه .

اوربل !

اوربلیزه وسله .

بندیز .

برلاس(تفوق)

بولندوی .(قوماندان)

پایڅوړ.

پلویځی کرښی .

په شاتمبول .

توپک لیچ .

تیری .

ټینګار .

ټولنځی .

ټولنتون .

جګړه ایزحرکات .

جګړه ایزملاتړ .

چاپیریال .

څرک .

څرک ډله .

ځری .

ځمکنۍ قوه .

څارل .

څرک .

څرک ډله .

ځری .

ځمکنۍ قوه .

خپرول .

خپریدل .

خپوری .

داړه .

داړه ایزحرکات .

داړه ایزقوه .

دجګړی ملاتړ.

رمبکی .

زغروره قطعه .

زغری ضدګولۍ .

ژغورنځی .

ستربولندوی .

سکنۍ قوه .

سنګر .

شنډول .

شوبله(ټانګ) .

غچ .

غورځی .

غونډیز.

ګوریلا .

ګومارل .

لمسون .

لوړبولندوی .

لوی درشل .

ملاتړ .

ملګری قوه .

مورچه .

ناڅاپه نښته .

وسله .

وسله واله قوه .

وروستاړ .

ونډ.

ویشتندوی .

هوایی څارونکی .

هوایی ملاتړ .

یواړخیزچاپیز.

یوه کسیزه څوکۍ .

یون لاری .

   له کومه وخته چې دعسکری بولیواواصطلاحاتوخښته په پښتوکیښودله شوه تراوسه له لویواووړوبدلونونوسره راروانی دی،داپه پښتوژبه کې یواغیزمن غورځنګ ؤاوپه دې وسیله پښتودهیوادعسکری ژبه وګرځیده اوله دی لاری دژبې بشپړتابه ته په زړه پوری خدمت وشو.

 

 

اخځلیک

۱— عطایی،محمدابراهیم ،داکادیمیسن کاندید،دافغانستان پرمعاصرتاریخ یوه لنډه کتنه۱۳۸۳ .

۲—شینواری ،دوست ، پښتوژبه په رسمی چاپریال کې .

۳—ژبپالنه،لمړی ټوک،خپرونکی،دافغانستان دعلومواکاډمی دژبواوادبیاتودمرکزاداره(پښتوټولنه)۱۳۶۱. 

اوډونکی :  اسدالله(الکوزی)


موضوعات مرتبط: موضوعات ادبی
[ 2 Jan 2011 ] [ 2:31 PM ] [ تلاش احمدزی ]

 

قادریه طریقه اوپه پښتو ادب یې اغیزې

        تصوف اوصوفی کیدل دنړۍ په ټولوادبیاتوکې یوه ځانګړې برخه جوړوي،چې نشوکولای دتصوف تاثیرات په پښتوادبیاتوکې هم  نادیده وګڼو،داچې تصوف په پښتوژبه کې اوپه ځانګړې توګه په شعري اونثری لیکنوکې څومره رول اوموقف لري:دتصوف څیړونکوله انده ډیردپام وړتوکی بللی شو.لکه چې دتصوف په ډیروپیژندونوکې راغلي دي،چې اصطلاحي اړخ یې دډیروتصوف پوهانواوڅیړونکوله انده دډیرې کتنې اوپلټنې وړخبره ده.

مخکې تردې چې په اصل موضوع رڼاواچولازم بولم  چې لومړی په تصوف اودتصوف دکلمې داشتقاق په باب چې دعلماؤترمنځ اختلاف دی  ،پوهانویې اشتقاق  په لاندې ډول ښودلی دی. پرې رڼاواچوو :

 تصوف:

دتصوف په باب مشهورختیځ پیژندونکی(لوی ماسینون)په اسلامی دایرت المعارف  کې لیکي:(دصوفي کلمه په درییمه  هجري پیړۍ کې مشهوره شوه،خوابن خلدون په خپله مشهوره مقدمه کې دتصوف دکلمې زیږنده اویاشهرت دویمه هجري پیړۍ ګڼي .صوفي عربي کلمه اوله صوف یانې وړۍ څخه اخیستل شوې اوتصوف دتفعل له مصدره دوړۍ اغوستلوپه معنا دی . الصوف  :

دصوف  لغوي معنادوړیورخت دی.دډیروڅیړونکوخیال دی چې (صوف)اغوستونګي ته صوفي ویل کیږی .دامام ابوالقاسم قشیري اوابن خلدون په اندتصوف له(صوف)څخه زیږیدلی دی.

ابن خلدون وایي: (څرنګه چې دوړیولباس داهل تصوف لپاره ځانګړی ؤ،نوځکه ورته صوفي وویل شو.دوړیولباس پخوانیوبزرګانوته زیات مرغوب ؤ،ځکه چې زهداوتقواته لنډؤ.نوله همدې  کبله دادپیغمبرانولباس ؤ.)

الصفو  :

ځینې پوهان الصفودتصوف بنسټ ګڼي(مصدر) چې معنایې په مینه کې اخلاص،دوستي اوپه دوستۍ کې اخلاص دی،ځکه مخلص دوست ته(صفي)ویل کیږي. .ددې تعبیر له مخې صوفي هغه دی،چې له دنیااواخرت څخه بې نیازه(له اجراوجزاڅخه)له خدای  [ج]سره دوستي کوي اوپه هره چاره کې دالله[ج]درضاغوښتونکی وي .

الصفا:

ځینې پوهان تصوف د(صفا)له ریښې څخه ګڼي،چې لفظي معنایې(صاف)ده،لکه چې شیخ ابوالفتح وایي(تصوف هغه کلمه ده چې له صفاڅخه مشتق ده.

حضرت علي هجویري فرمایي : (تصوف اوصوفي په اصل کې له صفا څخه اخیستل  شوي،چې ضد یې کدیاکدورت دی ....)

التصوف :

دالتصوف مانا یوې خواته پاملرنه ده یایوه لوري ته په پوره پاملرنې سره متوجه کیدل دي .

علامه غیاث الدین[رح] وایي(کیدای شي چې تصوف له صوف څخه مشتق وي،چې معنایې یوې خواته پام اوله بل هرلوري څخه مخ راګرځول دي .)

الصفه :

شیخ ابوبکربن اسحاق بخاری[رح]فرمایي(یوه ګروهمنه ډله ده،چې داوصافوپه اعتباردصوفي دتسمیې وجه [اصحاب صفه]ته ډیره لنډه ښکاري،چې درسول الله[ص] په مبارک وخت کې یې شتوالی درلود .)

شیخ احمدالحسیني[رح] فرمایي :(تصوف له صفه څخه اخیستل شوی،ځکه تصوف په نبوي بختوروخت کې دفقر اومهاجرینولپاره ځانګړی ؤ .)دده په اند،داتوجیه که هرڅومره دلغوي اشتقاق له مخې سمه نه ده،خودمعانا له پلوه سمه بریښي،ځکه چې دصوفیانوله حال سره ورته والی لري .

الصف :

ځینې څیړونکي عقیده لري،چې تصوف له(الصف)څخه اخیستل شوی.صف،کتاراوسلسلې ته وایي .امام قشیري[رح]وایي :(تصوف له صف څخه مشتق دی،ځکه چې دصوفیانوزړونه دخدای [ج] په حضورکې داعتبارله مخې په ړومبي صف کې دي .)

صوفانه :

       ځینې څیړونکي ګروهمن دي،چې صوفي له صوفانه څخه چې یوډول ګیاه اوسابه دي،اخیستل شوی،ځکه صوفیانوبه په عربوکې ددغوسابوپرخوړلوقناعت کاوه .

دحضرت پیغمبر[ص] په زمانه کې لومړنی سړی چې ځان یې دکعبې شریفې چوپړته نذرکړ(صوفه) نومیده.ددې منجاوراصلي نوم غوث بن مسرؤ.ابن جوزي [رح]وایي :(دمورپه کور کې  یې زوی نه پاتې کیده،نوځکه یې کعبې ته وقف کړ.یوه ورځ غوث دعربستان دګرمۍله امله بیهوښه شو،موریې چې ولید،نوویې ویل :[زوی مې دصوفه په شان شو.]له همدې کبله پردې نوم ونومول شو....)

    دتصوف طریقې مختلفې اومتعددې دي،چې ضاُالدین  یې په (جامع الاصول) کې ۷۳ ښیي .

زمونږدبحث موضوع دلته دتصوف له ۷۳طریقوڅخه یوه هم دقادریه طریقه ده چې پرې رڼااچول کیږي

قادریه طریقه :

      دا طريقه ، چې د جنيد د مکتب تر اغېزې لاندې ده، مؤسس يې شيخ عبدالقادرجيلاني دی،چې په ۴۷۰ هجري کې زېږېدلی دی او په ۵۱۶ هجري کې وفات شوی دی .

       په شرعي علومو کې د تبحر خاوند ؤ او په (۱۳) علومو کې يې لاس درلود.

      فقهي فتوی به يې د امام شافعي او امام احمد بن حنبل په مذهب ورکول ، ډېر کرامات ده ته منسوب دي،چې ځينې يې دادي :

       دده له مور څخه حکايت شوی، چې د روژې په مياشت کې به ده د ورځې د مور تی نه روده، يوه ورځ،چې د خلکو لپاره مشتبه وه،چې روژه به وي که بوزه،نو د عبدالقادر له مور نه تپوس وشو، هغې وويل : تی نه روي. وروسته بيا خلکو ته معلومه شوه ، چې هغه ورځ د روژې ورځ وه .

         په خپله له ده څخه حکايت شوی،چې په افق کې يې ډېر عظيم نور وليد،چې يو صورت په کې ښکاره شو او ويل يې :

        اې عبدالقادره ! زه ستا رب يم او ټول محرمات مې تاته حلال کړل ده ورته وويل : ورک شه ! لعينه ! له دې وينا سره هغه نور په تور تم بدل شو او هغه صورت لوګی وګرځيد، چې بيا يې ورته وويل : ما په دغه ډول اويا تنه د طريقو خاوندان ګمراه کړي دي،مګر تا نجات وموند . چا له ده نه پوښتنه وکړه : ته څنګه پوه شوې،چې دا شيطان دی ؟ شيخ عبدالقادر وويل : د حرامو په حلالولو.

         وايي يوه ورځ په نظاميه مدرسه کې ډېر فقهاء او علماء راغونډ وو او شيخ عبدالقادر د قضاو قدر په باب خبرې کولې، چې يو مار له چت څخه راولويد او ټول و تښتېدل ، يوازې دی په کوټه کې پاتې شو او خپلې خبرې يې کولې،مار راغی د ده تر کميس لاندې ننووت او پر جسد باندې يې تېر شو ، له ګريوانه يې راووت بيا يې له غاړې نه تاو شو او د ده په حال کې هيڅ تغير را نغی، مار بېرته ځمکې ته ښکته شو او مخامخ ورته په لکۍ ودرېده څه غږ ترې پورته شو، مګر څوک ، چې له کوټې نه دباندې وو، يو هم پوه نه شو،چې څه يې وويل ، مار بېرته لاړ او خلک کوټې ته را ننوتل . له ده څخه يې د غږ په باب پوښتنه وکړه ، چې څه يې ويل ؟

        شيخ په ځواب کې وويل : مار راته ويل : ما ډېر اولياء په دغه شان ازمېيلي؛ مګر ستا ثبات مې په بل چا کې نه دی ليدلی. ما ورته وويل: ته يوچينجی يې، چې قضا او قدر دې په حرکت راولي او بس.

        دشيخ عبدالقادر تصوف سني او طريقه يې پر اعتدال ، د سنتو پر متابعت ، حب الخير، شفقت او تواضع بناء ده .

        نهه څلوېښت اولاده يې درلوده،چې يوولسو تنو يې دده لارښوونه او طريقه د أسيا په غرب او مصر کې خپره کړه .

         ده له فقيرانو ، صغيرانو ، وينځو او غلامانو سره ناسته ولاړه درلوده ، مګر د دولت اعيانو او اکابرو ته هيڅکله نه پاڅېده او نه د وزير او دسلطان دروازې ته ورته .

اخځلیک

۱-  الفت (ګل پاچا)  دټولنې په جوړښت کې داسلام نقش، ۱۳۷۷ل کال .

۲-- ناګار(فضل ولي ) عرفان، ناګارخپرندویه ټولنه ،-ننګرهار۱۳۸۸ لکال

اسدالله (الکوزی) دملي پوځي اکاډمی دټولنیزو علوموددیپارتمنت  استاد


موضوعات مرتبط: موضوعات ادبی
[ 28 Dec 2010 ] [ 2:38 PM ] [ تلاش احمدزی ]

دانګلیس ژبی تصویری زده کره

با ابراز سپاس از : www.patoghu.com

کورس اول :برای مبتدیان

دانلود درس 1 با حجم 246 مگابایت : Nice to meet you
دانلود فایلدانلود درس 2 با حجم 236 مگابایت : How are you
دانلود فایلدانلود درس 3 با حجم 261 مگابایت : What does she look like
دانلود فایلدانلود درس 4 با حجم 197 مگابایت : Where are you from
دانلود فایلدانلود درس 5 با حجم 169 مگابایت : Do you speak English
دانلود فایلدانلود درس 6 با حجم 159 مگابایت : My family
دانلود فایلدانلود درس 7 با حجم 172 مگابایت : These are my relatives
دانلود فایلدانلود درس 8 با حجم 174 مگابایت : What do you do
دانلود فایلدانلود درس 9 با حجم 206 مگابایت : Where do you work
دانلود فایلدانلود درس 10 با حجم 156 مگابایت : What time is it

دانلود فایلدانلود درس 11 با حجم 164 مگابایت : What day is it?
دانلود فایلدانلود درس 12 با حجم 151 مگابایت : How is the weather?
دانلود فایلدانلود درس 13 با حجم 192 مگابایت : What are you wearing?
دانلود فایلدانلود درس 14 با حجم 216 مگابایت : The Body
دانلود فایلدانلود درس 15 با حجم 164 مگابایت : Whats the matter?
دانلود فایلدانلود درس 16 با حجم 230 مگابایت : Home sweet home
دانلود فایلدانلود درس 17 با حجم 218 مگابایت : Tell me about your furniture
دانلود فایلدانلود درس 18 با حجم 268 مگابایت : Im hungry!
دانلود فایلدانلود درس 19 با حجم 169 مگابایت : What sports can you play?
دانلود فایلدانلود درس 20 با حجم 199 مگابایت : What did you do yesterday?

دانلود فایلدانلود درس 21 با حجم 231 مگابایت : What are you going to do?
دانلود فایلدانلود درس 22 با حجم 280 مگابایت : Would you like to go?
دانلود فایلدانلود درس 23 با حجم 213 مگابایت : My Vacation
دانلود فایلدانلود درس 24 با حجم 254 مگابایت : How do you travel?
دانلود فایلدانلود درس 25 با حجم 232 مگابایت : How do you get there?
دانلود فایلدانلود درس 26 با حجم 255 مگابایت : Ask me a question
دانلود فایلدانلود درس 27 با حجم 240 مگابایت : I don't know.
دانلود فایلدانلود درس 28 با حجم 175 مگابایت :  Review I (Lessons 1 to 9)
دانلود فایلدانلود درس 29 با حجم 233 مگابایت : Review II (Lessons 10 to 18)
دانلود فایلدانلود درس 30 با حجم 173 مگابایت : Review III (Lessons 19 to 27)

کورس دوم : برای اشخاص متوسط

دانلود فایلدانلود درس 1 با حجم 243 مگابایت : Welcome
دانلود فایلدانلود درس 2 با حجم 253 مگابایت : Special days
دانلود فایلدانلود درس 3 با حجم 174 مگابایت : Entertaining
دانلود فایلدانلود درس 4 با حجم 239 مگابایت : At school
دانلود فایلدانلود درس 5 با حجم 223 مگابایت : Location
دانلود فایلدانلود درس 6 با حجم 202 مگابایت : Shopping
دانلود فایلدانلود درس 7 با حجم 224 مگابایت : Did you buy this for me?
دانلود فایلدانلود درس 8 با حجم 215 مگابایت : Activities
دانلود فایلدانلود درس 9 با حجم 242 مگابایت : Listen to the music
دانلود فایلدانلود درس 10 با حجم 214 مگابایت : Whats for dinner?
دانلود فایلدانلود درس 11 با حجم 248 مگابایت : He is taller than I am
دانلود فایلدانلود درس 12 با حجم 272 مگابایت : What is the tallest mountain?
دانلود فایلدانلود درس 13 با حجم 279 مگابایت : At home
دانلود فایلدانلود درس 14 با حجم 227 مگابایت : At the station
دانلود فایلدانلود درس 15 با حجم 221 مگابایت : Do this
دانلود فایلدانلود درس 16 با حجم 203 مگابایت : Past experiences
دانلود فایلدانلود درس 17 با حجم 200 مگابایت : Future life
دانلود فایلدانلود درس 18 با حجم 173 مگابایت : I wish upon a star
دانلود فایلدانلود درس 19 با حجم 231 مگابایت : World knowledge
دانلود فایلدانلود درس 20 با حجم 177 مگابایت : Getting around
دانلود فایلدانلود درس 21 با حجم 168 مگابایت : Social Groups
دانلود فایلدانلود درس 22 با حجم 214 مگابایت : Dining out
دانلود فایلدانلود درس 23 با حجم 206 مگابایت : What are your job skills?
دانلود فایلدانلود درس 24 با حجم 161 مگابایت : Talking on the phone
دانلود فایلدانلود درس 25 با حجم 225 مگابایت : The Art
دانلود فایلدانلود درس 26 با حجم 194 مگابایت : Transportation
دانلود فایلدانلود درس 27 با حجم 168 مگابایت : Celebrations
دانلود فایلدانلود درس 28 با حجم 173 مگابایت : Review I (Lessons 1 to 9)
دانلود فایلدانلود درس 29 با حجم 179 مگابایت : Review II (Lessons 10 to 18)
دانلود فایلدانلود درس 30 با حجم 218 مگابایت : Review III (Lessons 19 to 27)


کورس سوم : برای اشخاص حرفوی

دانلود درس 1 با حجم 243 مگابایت : Horror Films
دانلود فایلدانلود درس 2 با حجم 253 مگابایت : Rock N Roll
دانلود فایلدانلود درس 3 با حجم 174 مگابایت : Space
دانلود فایلدانلود درس 4 با حجم 239 مگابایت : On the farm
دانلود فایلدانلود درس 5 با حجم 223 مگابایت : At the hospital
دانلود فایلدانلود درس 6 با حجم 202 مگابایت : At the circus
دانلود فایلدانلود درس 7 با حجم 224 مگابایت : At the beach
دانلود فایلدانلود درس 8 با حجم 215 مگابایت : Crime dosent pay
دانلود فایلدانلود درس 9 با حجم 242 مگابایت : At the a musement park
دانلود فایلدانلود درس 10 با حجم 214 مگابایت : At the grocey store
دانلود فایلدانلود درس 11 با حجم 248 مگابایت : At the playground
دانلود فایلدانلود درس 12 با حجم 272 مگابایت : Under the weather
دانلود فایلدانلود درس 13 با حجم 279 مگابایت : At the hotel
دانلود فایلدانلود درس 14 با حجم 227 مگابایت : Fairy Tales & Legends
دانلود فایلدانلود درس 15 با حجم 221 مگابایت : Christmas time
دانلود فایلدانلود درس 16 با حجم 203 مگابایت : In the workshop
دانلود فایلدانلود درس 17 با حجم 200 مگابایت : At the camp
دانلود فایلدانلود درس 18 با حجم 173 مگابایت : At the doctors
دانلود فایلدانلود درس 19 با حجم 231 مگابایت : Review 1 Lessons
دانلود فایلدانلود درس 20 با حجم 177 مگابایت : Review 2 Lessons

 

پسوردپسورد فایل :   www.patoghu.com  
منبع منبع


موضوعات مرتبط: اموزش لسان انگلیسی
[ 5 Dec 2010 ] [ 2:14 PM ] [ تلاش احمدزی ]

تاریخ افغانها

کاندیدای اکادمیسین سیستانی

٤٠٠٠ سال است که افغانها درمتن و بطن افغانستان زندگی ميکنند، مگرتا کنون از باشندگان بومی کشورشمرده نميشوند، چـــرا؟
دا مقاله دې هغه څوک چې افغاني ننگ نلري ، نه لولې !

در مقالۀ «افغانها یهودی اند یا آریائی؟» با ارائه اسناد وشواهد معتبرکتبی به اثبات رسانده شد که افغانها، بخشی از خانوادۀ هندواروپائی وبطور مشخص آریائی اند وبا بنی اسرائیل هیچگونه پیونداتنیکی وزبانی ندارند ونظریه یهودی بودن افغانها ، یک افسانه پوچ وفاقد اعتبار است.
اکنون میخواهم روی یکی دو نکتۀ دیگر از نوشتۀ آقای محتاط، در«تاریخ تحلیلی افغانستان» مکث کنم که آقای بشیر مؤمن، ضمن نقدی برآن کتاب، مطلب ذیل را از پاورقی صفحه ٩٦آن نقل ومورد تبصره قرارداده است:« ... تحریک اسلامی طالبان مجسمه های کوه پیکر بودائی بامیان را تخریب میکنند. این حرکت دال به غربت فرهنگی محیط اجتماعیست که طالبان به مثابه ارمغان آن ظهور کرده اند ورسالت دارند تا ریشه های فرهنگی باستان این سر زمین را که بخش ارزشمند فرهنگ جهانی است از بیخ بر کنند تا بفکر خام شان دلایل اثبات تاریخی هویت باشنده گان اصیل وبومی غیر اوغان این خطه را دچار ابهام واخلال کنند».
من تبصرۀ آقای مؤمن را درجایش میگذارم، ولی یادآور دو نکته میشوم: اول اینکه آقای محتاط طعنه زنان اشاره به غربت فرهنگی محیط اجتماعی طالبان میکند،زیراکه طالبان به جامعه پشتون نسبت دارند. بایستی در باره محیط اجتماعی پشتونها یادآورشد که، بخش عمدۀ ذخایرهنری وفرهنگی بدست آمده درافغانستان، از مناطقی کشف و به جهان علم باستانشناسی عرضه شده که در قلمرو زیست پشتونها قرار دارد، مانند آثار هنری بودیزم درهدۀ جلال آباد وکشف خزانۀ "میرزکه" در پکتیا شامل هزاران اثر قیمتدار تاریخی ازقبیل: مجسمه ها، ظروف نقره ئی وطلائی وزیورات و جواهرات به ده ها و صدها کیلوگرام از آنجا ها تاکنون کشف شده است ، اما از درۀ پنجشیر(که بزعم آقای محتاط دچار فقرفرهنگی نیست؟) تاکنون یک اثرکاشی ویک تیکرکلالی که ساخته دست آدمی باشد، از زیرخاک بدست نیامده است. وجود این همه آثارگرانبهای هنری وفرهنگی در محیط اجتماعی پشتونها مربوط به قبل از اسلام ومتعلق به پیروان آئینهای بودائی و برهمنی است، که اقلاً پیشینهً دوهزارساله دارند، مگربا آمدن اسلام دیگر روزنه های هنر مجسمه سازی و پیکر تراشی در معابد وحتی برروی فلزات ظریفه هم برای کسانی که به دین اسلام گردن نهاده بودند بسته گردید و آن هنرها مردود پنداشته شد.
در مورد تخریب مجسمه های بودا توسط طالبان، روشنفکران پشتون تبار کمتر از روشنفکران سایر ملیتها متاثر نشده اند، گناه فرهنگ ستیزی یک گروه متحجر بنیادگرای اسلامی را نباید برگردن همه قوم شریف پشتون انداخت. وحشت و دهشت وتجاوز به مال ومنال و ناموس مردم وبخصوص تجاوز به ناموس مردم شریف محلۀ افشارکابل توسط شورای نظارجمعیت اسلامی وغارت آثارموزیم کابل و آرشیف ملی توسط تفنگداران شورای نظار،را مردم کابل از نزدیک شاهد بوده اند و هنوزشاهدانی وجود دارند که فروش آثار موزیم ملی را توسط شورای نظار برای خریداران خارجی ترجمانی میکرده اند و خوشبختانه یکی ازاین شاهد زنده خود از دلباختگان فرهنگ دیرین پای افغانستان است که مصروف نوشتن وافشای جنایات نابخشودنی شورای نظار در برخورد با نابودی وغارت آثار موزیم ملی به جهانیان است. ولی قسماً خبراین غارت های فرهنگی از طریق هفته نامه امید و اخبار وفا وسایر رسانه های گروهی در همان زمان حاکمیت برهان الدین ربانی به نشررسیده اند. آیا اینکارها را باید ، نتیجه بی فرهنگی قوم شریف تاجیک دانست، یا منوط به یک گروه خاص ازقوم تاجیک که برمسند قدرت تکیه زده بودند؟
دوم اینکه، منظور ازباشندگان اصیل وبومی این کشورکیها استند؟ تاجیکها یا کدام قوم دیگر؟ واگرباز سوال کنم، آیا بتهای بامیان ساختۀ دست ودماغ تاجیکها بوده است ؟ آنهائی که چنین ادعای دارند، برای اثبات ادعای خود چه اسناد معتبرعلمی وشواهد قابل باور،آرائه کرده میتوانند ؟ واقعیت اینست که این آثارنتیجه عشق به باورها وآموزه های دیانت بودائی مردم افغانستان ومردمان منطقه بوده است ولی دقیقاً مشخص نیست که تراش این پیکره ها تراوش ذهن وساختۀ دست هنرمند افغانی است یا چینائی ویا هندی؟!
از سوی دیگر،هرگاه آقای محتاط، تاجیکها را مردمی بومی وقدیمی تر ازآریائیها میداند، دلیلش چیست وسندش کدامست؟ وکدام مرکز علمی انتروپولوژی چنین امری را تائید کرده که مؤرخین ما از آن تا کنون بی اطلاع مانده اند؟ واگر آریائی میشمارد، باری به تاریخ غبارنظر بیندازند تا ببینند که آثار کشف شده در «قره کمر» سمنگان و«آق کُپرُک» مزارشریف از وجود مردمی گواهی میدهد که از٩ تا ٢٠ هزارسال قبل در افغانستان زندگی داشته اند. ودر مندیگک قندهار وشهر سوخته سیستان، آثار تمدنهای بدست آمده که تاچهارو پنج هزار سال قبل از میلاد سرمیزنند.
اکنون شما بگوئید که اینها کی ها بودند؟ بدون تردید هرکه بوده باشند، آریائی نبوده اند، زیرا که حضور آریائی ها را درکشور بنابر تحقیقات مرحوم کهزاد تا ٢۵٠٠ قبل از میلاد میتوان پیش برد ونه قبل ازآن، پس باشندگان اصیل و بومی این سرزمین هرکسی که بوده باشد، تاجیک یا پشتون یا ازبک ویا هزاره نبوده اند. اگراسنادی دراین مورد موجودباشد، نشان بدهند تا دیگران هم از آن مطلع شوند.واگر چنین اسنادی در دست نداشته باشند، معلوم میگردد کسی که رشتۀ ظریف تاریخ را دنبال نکرده باشد وخود نیز دارای تفکر تاریخی نباشد، نمیتواند ازعهده پاسخ به چینین سوالاتی بدرآید وپای منطقش میلنگد.
باری اگر به تاریخ قبل از اسلام افغانستان تألیف مرحوم کهزاد که در نوع خود کم نظیر است نظر بیندازیم، به نظر میرسد که افغانها(پشتونها) ازقدیمی ترین قبایل آریائی اند که پس از مهاجرت از مناطق علیای سیردریا وشمال جیحون(آمو) ابتدا به باختر یا بلخ وسپس درجنوب هندوکش به وادی های رود کابل و وادی رود ارغتداب وهیرمند و وادی های رودخانه گومل وکُرم تا سند متوطن شده اند وقرنها وسده های متمادی دراین وادیها به شغل گله داری وزراعت مشغول بوده اند.
مرحوم کهزاد ، به شهادت سرودهای ویدی (که به ١٤٠٠قبل از میلاد متعلق اند_ تاریخ مختصر افغانستان، ص٨-)، از قبیلۀ بزرگ «بهاراته» یادآور میشود و مینویسد: « بهارت» یا «بهاراته» یکی ازقبایل خیلی مهم کتله آریائی باختری است که بعد از فرودآمدن درجنوب هندوکش بعضی عشایرآن از راه وادی ارغنداب وبرخی از راه های درۀ «کوبها»(کابل) و«کرومو» (کرم) و«گوماتی»(گومل) به پنجاب انتشار یافتند .» ( کهزاد ،تاریخ افغانستان ، ج ١، ص ٨٢، ١۵٨چاپ ٢٠٠٢)
کهزاد براساس تحقیقات دانشمندان هندی ومنابع سانسکریت مخصوصاً «مهاباراته» از جنگ میان ده قبیله آریائی در مناطق جنوب هندوکش نام میبرد که برخی ازآنها تاهنوز نام خود را حفظ کرده اند:
١_ الینا ها Alinas(نورستانیها_ ریشۀ نام این قبیله در نامهای الینگار والیشنگ باقی مانده است.)
٢_ پکتها Pakthas(پکتویس، پختون ، پختانه)
٣_بهالاناها Bhalanas(اهالی موجوده درۀ بولان)
٤_ شیواها Chivas
۵_ ویشانن ها Vishanins
٦_ انوها Anus
٧_ دریوهوها Druhyus
٨_ تورواشاها Turvasa
٩- یادوها Yadus
١٠_ پوروها Purus (ساکنین اندوس علیا وباشندگان حواشی گندهارا)
مرحوم کهزاد در مورد پکتها متذکر میشود که «پکتها» مانند قبیله معروف «بهارت» ، یکی از قبایل معروف «ویدی» باختری است که پیش از عصر مهاجرت درجامعه آریائی در باختر میزیست. در حوالی ١٩٠٠ تا ٢٠٠٠ قبل از میلاد که آغاز مهاجرت آریاها از باختر محسوب میشود، قبیله پکتها دو حصه شده، شاخه ئی با قبایل وعشایر دیگر که معروفترین آنها در جزء پنکه جانا (یعنی قبایل پنجگانه) واتحادیه «ده قبیله» اسم برده شده اند، به جنوب هندوکش فرود آمده و بالاخره در دامنۀ کهسار ومناطق دشوار گذار جنوب شرقی آریانا مسکن گرفتند وآنجا را بنام «مسکن پکتها» ( = پختونها)معروف ساختند. حصه ایکه مهاجرت نکردند، مانند بسا قبایل دیگر در باختر به زندگی ادامه داده و در همانجا ماندند.( کهزاد، همان، ص ٨٩_٩٠)
کهزاد ازاینهم جلوتر گام میگذارد و در بارۀ پکتها میگوید: آن شاخۀ قبیلۀ پکتها که از بخدی(بلخ) به جنوب هندوکش فرود آمدند، در عصر ویدی در دره ها و دامنه های دوطرف سپینغر مستقر ومقیم شدند. سرودهای ریگوید درجنگ ده قبیله و جا های دیگر از ایشان نام می برد و در جلد دوم سرودهای ریگوید ازشاهان پکتها از جمله از«توروایانا» Turvayana(=پشتو، توروهنی = شمشیرزن) وپیروزی او درجنگ با مخالفین اسم برده شده است.(همانجا، ص ٩٦_٩٧) نام و نشان این قبیله باستانی کشور در مرور زمانه همیشه زنده ونمایان بوده ومؤرخین بزرگ هرکدام آزآنها اسم برده اند. هرودوت پدر مؤرخین درقرنها قبل ازمیلاد از قوم «پکتی» یا «پکتیس» یا «پکتویس» واز محل سکونت آنها«پکتیکا» یا «پکتیا» از هردو ذکرکرده است. بطلیموس جغرافیا نگار مصری یک قرن قبل از میلاد از آنها به صورت ضمنی یاد کرده وخاک آنها را« پکتین» بطرف جنوب پاروپامیزاد قرار میدهد.
٤٠٠٠ سال است که افغانها...
هرودوت در مورد پکتیس ها میگوید: لباس واسلحۀ آنها از پوست وتیر وکمان آنها بشکل ونمونه محلی خودشان بود. رئیس ایشان «ارتینتArtynte » نام داشت.( همان، ص ٩١)
بنابرروایت هرودوت مؤرخ یونانی(٤٢۵_٤٨٦ق.م) چهار قبیله معروف در«پکتیکا» زندگانی داشتند: گندهاریها، اپاریتیها، ستاگیدیها، و دادیکیها.
١_ گندهاریهاGandhariae: بنابر پژوهش های مرحوم کهزاد، باشندگان گندهارا،درسر زمینی که از کابل تا درۀ سند رااحتوا میکرد، زندگی میکردند. گندهاریها بارها ازحوزه شرقی رود کابل به نقاط دیگرمهاجرت کرده اند. از آنجمله به حوزۀ رود «سراسواتی» یا«هرااواتی» (رودارغنداب) یعنی در وادی قندهار مهاجرت کردند. گندهاریها در آخرین مهاجرت خود به حوزۀ ارغنداب، دراثر ورود کوشانیها به حصص جنوبی آریانا، کاسۀ آب «فـوFo» از یادگارهای مهم بودا را با خود از اندوس علیا (پشاور) به وادی ارغنداب بردند.( همان ،ص ٩٧)
وشاید همین کاسه ای باشد که امروز درخرقۀ شریف قندهار موجود است و مردم درآن پول خیرات ونذور خود را می اندازند و بصورت دیگ بزرگی از سنگ سیاه است که گنجایش یک گاو را دارد و در سطح بیرونی دیگ خطوط عربی حک شده است تا به آن صبغۀ تقدس داده باشند. ظاهراً نام قندهار شکل متحول ومعرب کلمۀ «گندهارا» تواند بود، مگرمرحوم کهزادبرآنست که: اسم موجودۀ «قندهار» از نام«گندوفار» پادشاه دودمان مستقل پهلوا(نیمه اول قرن اول میلادی) به میان آمده است، زیرا مشارالیه به اسم خود شهری در حوزه ارعنداب به نام «گندوفار» یا چیزی شبیه آن ساخته بود. (همان ، ص ٩٨)
٢_ستاگیدی ها Satagyddae: بقول مرحوم کهزاد، یکی از کهن ترین اقوام کشورما است که «هرودوت» وبطلیموس هردو از آن نام برده اند. هرودوت آنها رابا گندهاریها مربوط وجزء یک ولایت میشماردومیگوید که ستاگیدیها با اهالی اراکوزی (قندهار)هم تماس داشتند.قرار نظر «آندره برتلو» ایشان در کوه های پاروپامیزس وحوزه علیای هیرمند ونقطه ایکه حالا غزنی درآن آباد است، بود وباش داشتند.» "بیلو" در کلمۀ «ستک» نام «ختک» را سراغ میدهد. بهرحال معلوم میشود که ستاگیدیها مردمان مالدار بودند و لباس شان شباهت به گندهاری ها داشت. حصه بالای بدن و رانهای خود را اکثراً برهنه میگذاشتند. شمشیرکوتاه وراست استعمال میکردند و بند آن را به شانه چپ خویش وصل میکردند.
٣_ اپاریتیها Aparitae: قومی بوده که در دامنه های جنوبی سپینغرمی زیستند. «بیلو» درکتاب نژادهای افغانستان، ایشان را به استناد تذکار هرودت درعلاقۀ پکتیا قرار میدهد واین علاقه ایست که قسمت جنوبی وشرقی افغانستان راتا سواحل رودسند در برمیگیرد. بیلو درکتاب فوق الذکر خود«اپاریتی» ها را عبارت از همین«اپریدی»ها میداند و«افریدیها» امروز یکی ازقبایل بزرگ ومعروف پشتون است که در دوطرف دره خیبر زنگی دارند. (همان، ص١٠٠)
٤_ دادیکیها Aparitae : هرودت محل اقامت ایشان رادر پکتیکا قرار میدهد وازاین معلوم میشود که یکی از شعب پکتها( پختونها) بودند وبا گندهاری ها تماس وپیوستگی داشتند. کهزاد این دادیک ها را عبارت از تاجیکها میداند(همان، ص١٠٠)، اما دانشمند معاصرافغان کاندیدای اکادمیسین انورنومیالی که در مورد نژادهای افغانستان تحقیقات وسیعی دارد، برای من توضیح داد که هنوز هم یک قبیله از پشتونها بنام«دادیک» در میان کاکرستان واقع درجنوب قندهار و شرق کویته بلوچستان زندگی دارند. آقای نومیالی افزود که تعبیر نام «دادیک» به تاجیک تعبیر درستی نیست وبیلواین نظر را قبول ندارد. او متذکر شدکه اطلاعات مرحوم کهزاد ومرحوم حبیبی در مورد «دادیک» ها که آنها را به تاجیک ها نسبت داده اند، کافی نبوده است واین قبیله به همان نام ونشان تاریخی خود امروز در منطقۀ کاکرستان زندگی دارند.
اقتدارحسین صدیقی دانشمند ومحقق هندی، مینویسدکه:« افغانها از اعقاب آریائی ها وسایر مهاجرانی هستند که درابتدای ورود درقسمتهای مختلف شمال غرب هند از١۵٠٠ قبل از میلاد به این طرف ساکن شدند.»( افغانستان، جنگ وسیاست، ص٢٤٣،ح١۵ ،دایرةالمعارف اسلامی،ج ١، ص٢٢٤ )
از مجموع این گفته ها ونقل قولهای به این نتیجه میرسیم که پشتونها از آغاز مهاجرت خود از باختر به جنوب هندوکش در ٢٠٠٠سال قبل از میلاد واستقراردر حوزه رود گومل وکرم (پکتیا وپکتیکا) وحوزه رودکابل تا پشاور وسند، وحوزه های رود خانه های ارغنداب وهیرمند ، مجموعاًمدت چهارهزار سال است که در این حوزه ها مستقر شده اند ، واگر از عصر به میان آمدن سرودهای ویدی در ١۵٠٠ قبل از میلاد بنابر دایرة المعارف اسلامی حساب کنیم، ٣۵٠٠ سال قبل از امروز پشتونها در مناطق مزبور متمکن شده اند. وبنابرین اگر از انصاف نگذریم پشتونها یکی از قدیمی ترین باشندگان نژاد آریائی افغانستان اند،که ٤٠٠٠ تا ٣۵٠٠ سال قبل از امروز درکوه پایه های صعب العبور جابجا شده اند و قرنهای متمادی امور خود را از طریق جرگه ها حل وفصل کرده اند. ولی اینکه برخی از هموطنان ما، منجمله آقای محتاط حاضر نیستند تا به آنها حق شهروندی بدهند وآنها را لااقل مثل سایراتنیکهای که قرنها بعد از پشتونها در اثر هجومهای ادواری ویا مهاجرت های اجباری قرن گذشته دراین کشورمتوطن شده اند،هموطنان خود بشمارند ، به نظرمن چنین امری به این میماند که میهمانی صاحب خانه رااز خانه اش بیرون اندازد وبگوید توحق زندگی دراین خانه را نداری! ازاینست که گاهی آنها را بی فرهنگ وجاهل میخوانند وزمانی یهودیان تبعیدشده میشمارند تا خود را وارثین حقیقی این کشور وانمود کنند.
امروز وقتی می بینیم هرکسی که به سرزمین جدیدی میرود ومیخواهد درآن اقامت اختیار کند، کشور میزبان بعد از چهار یا پنج سال و در نهایت هشت سال به او حق شهروندی قایل میشود وپاس ستیزن شپ مثل باشندگان بومی کشور اعطامیکند، مگر برخی از نویسندگان ما حاضر نیستند به پشتونها بعد از ٤٠٠٠ سال سکونت در افغانستان حق شهروندی قایل شوند وآنهارا ساکنین اصلی این سرزمین بشمارند، حالانکه خود نیز قباله مالکیت این کشور را در دست ندارند واگر متون تاریخی بدقت بررسی شود، شاید معلوم گردد که خودشان نه یک قرن ونه دوقرن بلکه چندین قرن بعدتراز پشتونها وکمی پیش یا پس ازمهاجرت کوشانی ها وشاید کیداریها وتخاریها ویفتلی ها به این سرزمین آمده باشند.
در همینجا بابیستی توجه داشت که همه کسانی که به زبان فارسی یا پارسی صحبت میکنند تاجیکتبار نیستند، بلکه بخش بیشتر وعمدۀ شان پارسی بان یا پارسیوان هستند و پارسیان از قدیمی ترین آریائیانی هستند که بیشتر با ظهور زرتشت و قبول کیش زرتشتی به پارسی شهرت یافته اند. این مردم با فرهنگ اوستائی پیوند گسست ناپذیری دارند وقرنهای متمادی در باختر و سواحل جیحون زندگانی داشته اند وبنابر تحقیقات دانشمند ایرانی آقای فرشیدورد در قرنهای ششم وهفتم قبل از میلاد به سوی جنوب مهاجرت کرده از طریق سیستان به ایالت پارس ایران رحل اقامت افگنده اند وسپس نام خود را به آن ایالت داده اند.مگر تاجیکها که بیشتر در شمال آمودریا پراکنده اند، بنابر تحقیقات علامه محــمدقزوینی بقایای قشونهای فاتح اسلام دراین نواحی اند که از طرف باشندگان بومی به نام«تازی» یا «تازیک» و«تاجیک» نامیده شده اند.(رک: سیاستنامه چاپ علامه محمدقزوینی) اگر این فرضیۀ علامه قزوینی مدار اعتبار باشد، عمر تاجیک ها در خراسان وافغانستان از ١٤٠٠ سال بیشتر نیست، دراینصورت خواننده گرامی میتواند به آسانی قضاوت کند که کیها باشندگان بومی این سرزمین اند؟
در هرحال افغانها هیچگاهی پای این سخن را درمیان نکشیده اند تا بگویند که دیگران تازه وارد وخود قدیم ترینها اند ومعلوم دار هرکسی که دراین سرزمین زندگی میکند از نظر افغانها ، افغان واعضای متساوی الحقوق جامعۀ افغانی شمرده میشوند وهمانگونه که خود را برتر از دیگران نمی شمارند، دیگران را نیز از خود برترنمی دانند. واین دیگران نه چندان قدیمی اند که با طرحهای میان خالی و تخریش کننده وتفرقه افگنانه میخواهند خود را برتر ازهمه قلمداد کنند. به امید افغانستان واحد وغیر قابل تجزیه واستقراریک نظام عادلانه و دموکراتیک درآن.

پایان
 


موضوعات مرتبط: مطالب تاریخی
[ 30 Sep 2010 ] [ 10:48 AM ] [ تلاش احمدزی ]
نود ویکمین سالگرد استرداد استقلال کشور عزیز ما افغانستان از استعمار بریتانیا را به کافه هوطنان ازادی دوست از صمیم قلب تبریک گفته دعا میکنیم که کشور ما هر چه زوتر در سایه صلح دایمی قرار گرفته هموطنان ما از رنج وعذاب این جنگهای تحمیلی رهایی یافته زندگی در ازادی کامل را باهم تجربه کنیم


موضوعات مرتبط: مطالب تاریخی
[ 21 Aug 2010 ] [ 11:0 AM ] [ تلاش احمدزی ]

ماه مبارک رمضان

بر همه مسلمانان مبارکباد خداکند این ماه برای همه مسلمین ماه پیروزی بر خواهشات نفسانی واهریمن و ماه قبول طاعت وعبادت به دربار الهی باشد

رمضانعبادتطاعت

دوستان عزیز !

برعنوان نوای قران در مینوی موضوعات کلیک وتلاوت قران عضیم الشان را به صدای الحاج قاری برکت الله شنیده از نوای ملکوتی ان روح خودرا تزکیه نماید

 


موضوعات مرتبط: نوای قران
[ 10 Aug 2010 ] [ 2:27 PM ] [ تلاش احمدزی ]

 
 
    

   
Welcome to English as a Second Language Podcast
 
English Café 253
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
Topics: Chinatown; famous songs: “Home on the Range”; that way versus in that way versus in such a way; neither here nor there; suffer versus suffer from
Tags: English Café
Monday - August 02, 2010
ESL Podcast 604 – Harming a Professional Reputation
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
Learn how to protect your good reputation, or fix your bad one, in this episode.
Tags: Business
Friday - July 30, 2010
ESL Podcast 603 – Praising a Performance
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
Learn how to talk about a great performance in English in this episode.
Tags: Entertainment, Daily Life
Wednesday - July 28, 2010
English Café 252
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
Topics: Famous Authors: Raymond Chandler; the Pony Express; to be involved in versus to be involved with; to make sense; hard on its heels
Tags: English Café
Monday - July 26, 2010
ESL Podcast 602 – Calling an Ambulance
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
If you have a medical emergency, you may need to call an ambulance. Learn more in this episode.
Tags: Health/Medicine
Friday - July 23, 2010
ESL Podcast 601 – Paying an Unexpected Visit
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
Most people call or write before they visit their friends and family, but some like to go unannounced. Find out why that can be a bad idea in this episode.
Tags: Daily Life
Thursday - July 22, 2010
ESL Podcast's Fifth Anniversary Video Podcast
Listen

Download Podcast
ESL Podcast's Fifth Anniversary Video Podcast! See a complete transcript at ESLPod.com.
Tags: Announcements
Wednesday - July 21, 2010
English Café 251
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
Topics: Ask an American: Obsolete; regarding versus concerning versus as for; can't be bothered; How you doing?
Tags: English Café
Monday - July 19, 2010
ESL Podcast 600 – Talking About Sight
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
If you can’t read this, then put on your glasses and listen to this episode on having bad eyes.
Tags: Business, Health/Medicine
Friday - July 16, 2010
ESL Podcast 599 – Shopping for Warm-Weather Clothes
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
Learn to talk about summertime clothing in this episode.
Tags: Daily Life, Shopping
Wednesday - July 14, 2010
English Café 250
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
Topics: Comic-Con; Famous Americans: Houdini; I just versus I have just; suit versus match versus fit; levity
Tags: English Café
Monday - July 12, 2010
ESL Podcast 598 – Suggesting a Nightcap
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
How do you end a date that isn’t going well? Find out what to do – and not to do – in this episode.
Tags: Relationships
Friday - July 09, 2010
ESL Podcast 597 – Describing Touch and Textures
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
Have you ever wanted to describe the way something feels when you touch it? Learn how to do it in English in this episode.
Tags: Travel, Daily Life
Wednesday - July 07, 2010
English Café 249
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
Topics: Hate Crime Legislation; State Fairs; shop versus store versus department store; relative to versus related to; Down Under
Tags: English Café
Monday - July 05, 2010
ESL Podcast 596 – Applying for Unemployment Benefits
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
Many governments give money to people who lose their jobs. Learn how to get some in this episode.
Tags: Business
Friday - July 02, 2010
ESL Podcast 595 – Suffering from Allergies
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
Allergies are no fun, but this episode is! Learn how to talk about this medical condition in English.
Tags: Health/Medicine
Wednesday - June 30, 2010
English Café 248
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
Topics: Area 51 and Roswell; American Cities: Baltimore; that versus which; right away versus straightaway
Tags: English Café
Monday - June 28, 2010
ESL Podcast 594 – Competition and Prizes
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
Learn how to talk about the true nature of competition and games in English in this episode
Tags: Entertainment, Daily Life
Friday - June 25, 2010
ESL Podcast 593 – Staying Home from School
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
Most children have to go to school, but some find clever ways to avoid it on certain days. Learn more about it on this episode.
Tags: Daily Life, Health/Medicine
Wednesday - June 23, 2010
English Café 247
Listen
    Learning Guide
Download Podcast
Topics: Psycho and Alfred Hitchcock; The Gettysburg Address; to get the most out of versus to take advantage of; who versus whom; status quo
Tags: English Café
      

ادامه دارد


 


موضوعات مرتبط: اموزش لسان انگلیسی
[ 3 Aug 2010 ] [ 2:41 PM ] [ تلاش احمدزی ]

 

دروس کمپیوتر


موضوعات مرتبط: اموزش کمپیوتر
[ 2 Aug 2010 ] [ 12:52 PM ] [ تلاش احمدزی ]
[ 1 Aug 2010 ] [ 1:0 PM ] [ تلاش احمدزی ]
لراوبر انلاين کتابتون
 
LARAWBAR Online Library
د آغلې آرینزۍ (د هیلو غوټۍ) شعري ټولګه پر ليکه شوه د آغلې آرینزۍ (د هیلو غوټۍ) شعري ټولګه پر ليکه شوه
وحیده آرينزۍ
د انلاين کېدو نېټه :    -  2010-01-10
د ن. احمدي [ بړبوکۍ] پوليسي ناول پر ليــــــــــــــــــــــــکه شو د ن. احمدي [ بړبوکۍ] پوليسي ناول پر ليــــــــــــــــــــــــکه شو
نصيراحمد احمدي
د انلاين کېدو نېټه :    -  2009-12-29
(د ابراهيم ادهم په پلونو) د الهام جمالزي ناول پر ليکه سو (د ابراهيم ادهم په پلونو) د الهام جمالزي ناول پر ليکه سو
عبدالله الهام جمالزی
د انلاين کېدو نېټه :    -  2009-07-24
(زما سوی -د ماشومانو لپاره) د مختار احمد احسان انلاین اثر (زما سوی -د ماشومانو لپاره) د مختار احمد احسان انلاین اثر
ژباړن: مختار احمد احسان
د انلاين کېدو نېټه :    -  2009-07-20
(ډېوې په باد سپارمه)د سيد هاشمي ټولګه پر ليکه سوه (ډېوې په باد سپارمه)د سيد هاشمي ټولګه پر ليکه سوه
سيد فخرالدين هاشمي
د انلاين کېدو نېټه :    -  2009-05-11
کتابتون : [کوچنی شهزاده] د ډاکټر عبدالباري انلاين اثر کتابتون : [کوچنی شهزاده] د ډاکټر عبدالباري انلاين اثر
ډاګټر عبدالباري
د انلاين کېدو نېټه :    -  2009-03-28
مخته

  کاپي کول د ماخذ(www.larawbar.com) په يادولو جواز لري ©

 Copyright © Larawbar.com 2007-2011 Contact     


موضوعات مرتبط: دانلود سافت های ضروری
[ 28 Jul 2010 ] [ 2:36 PM ] [ تلاش احمدزی ]
 

http://talash5.blogfa.co

جنگ میوند جولای 1880

            در دسمبر 1879 مردم هرات از سوقیات انگلیس در کابل و تبعید امیرمحمد یعقوب خان در هند اگاهی یافتند سپاه هرات علیه نیروهای استیلا گر انگلیس به تحرک امدند، قشون نظامی هرات رهبری این جنبش را به د ست گرفتند ،  وسوقیات در قندهار طرد دشمن را شعار دادند ، مگر سردار محمد یعقوب خان که منتظر واقعات کابل بودعجله را نپذیرفت . سپاه هرات دوماه در انتظار ماند وبه اصرار خودرا ادامه دادند . در ماه مارچ 1880 که خبرورود سردار عبدالرحمن درتخار واعلان جهاد او به مقابل انگلیس در هرات رسید، قشون هرات فعالیت خودرااز سر گرفت به هر صورت سردر محمد ایوب  خان با سپاه هرات از راه فراه وگرشک به استقامت قندهار به حرکت افتادند ، در طول راه  از طرف مردم با سواره وپیاده داوطلب و آذوقه کمک گردیدند ،   این سپاه در 20 جولای نزدیک میدان میوند رسیدند ودر دشت خشک وبی اب بنا بر مجبوریت  قرار گاه گرفتند ، زیرا جنرال بروز با قشون 12 هزار نفری خود به شمول سه کندک عساکر متعلقه سردار شیر علی خان قبلاًدر کناره دریا وضع الجیش اختیار  و توپ خانه قوی انگلیسی را تعبیه نموده بود ، اما کندک های شیر علی به مجرد دیدن سپاه ملی ، اردوی انگلیس راترک کرده و به سپاه هرات پیوست . شش هزار نفر از مردم داوطلب و سپاه هرات برای رفع احتیاج اب خوردنی به تصفیه کاریز مخروبه در نزدیک قرارگاه پرداختند ، این معضل رفع گردید . باید یاداور شد که دشمن جراًت اقدام به جنگ را نداشت وشش روز هردو سپاه همدیگررا از دور نگاه میکردند . در طی این مدت حملات متفرق قوای غلام حیدر خان افسر افشاری و عبدالکریم افسر کوهستانی دشمن را میکوفت . روز هفتم سپاه ملی به حرب اغاز نمود، اما توپخانه دشمن به شدت فعالیت میکرد قشون ملی در میدان هموار به مانند برگ درخت به زمین می افتادند ، سپاه ملی از طلیعه با امداد تا چاشت در حدود  500  نفر کشته و 850 نفر زخمی تلفات را متحمل گردیدند ، عده از افسران دلیر چون عبدالغفورخان غند مشر هراتی ، محمد حیدر خان کمیدان قندهاری ، محمد زمان بارکزائی و عده دیگر کشته شدند . حفیظ خان نایب سالار که چنین دید به عجله امر  "پروت " دادوهمه در روی زمین دراز افتاد ند . ان گاه  4000  سواره منظم و غیر منظم هراتی که دراطراف سردار محمد ایوب خان استاده بودند ، در سه ستون در سه جهت دشت بتاختند و از نظر ها دورشدند .

            انگلیس ها که این حرکت و گرد و غبار سواران بدیدند ، گویا شکست بر قشون ملی تحمیل نمودند ، و از جا برا امدند و بر هجوم خودشدت بخشیدند ، و افغان ها مقاومت کردند . در حالیکه ستون های سواره اعزامی افغان در داخل دایره عظیمی دور خورده و در مدت یک ساعت در عقب جبهه دشمن رسیده بودند . پس حمله متقابل افغان ها از پیش روی و عقب دشمن اغاز گردید و جنگ شدید در گرفت . قشون دشمن که خودرا محصور وراه نجات رامسدود دید ، دل به مرگ نهاد وتا پای جان دفاع نمود . این جنگ تا هنگام دیگر طول کشید و بالاخره به جنگ تن به تن منجر گردید . البته سپاه انگلیس توان پایداری در زیر ضربات سیلاوه های  ثقیل و مشهور افغانی نداشت و در دمی از تیغ کشید فقط 600 نفر توانستند که در بین گرد و خاک خودشان راتا محوطه باغچه دور از میدان جنگ برسانند ودر پشت دیوارها سنگر گیرند . مگر مجاهدین ملی نگذاشتند و تعقیب کردند و با قبول  تلفات ، شمشیر دردست بر سر ان ها ریختند و تا نفر اخیر رااز تیغ کشیدند . سردار شیر علی خان فقط با  25 نفر انگلیس و ان هم به لباس افغانی و مسلمانی از بیراهه ها توانست که به شهر قندهار برسد و خبر انعدام سپاه انگلیس به جنرال پرایمروز برساند*[1]:.

            درین جنگ مشهور که پشت حکومت انگلیس را در هند به لرزه اورد زنان افغانی هم شرکت نموده  بودند و داستان ملالی ، دوشیزه جوان که  در میدان جنگ میوند بیرق سپاه ملی را در عوض بیرقدار کشته شده در شانه میکشید ، از همین جا نشئت کرد و این دو بیتی از زبان او در میدان جنگ میوند  در افغانستان طنین انداخت.

   خال به دیـــار لـــه وینو کشیژدم           چه شیکی باغ کشی گل وگلاب وشرموینه 

   که په میوند کشی شهید نه سوی             خـدای یـژو لالیــه بی ننگی ته دی ساتینه           

            مورخ معاصر این جنگ ( میرزا یعقوب علی خوافی ) اززبان سردار احمد علی خان نواسه سردار کهندل خان که خود در میدان جنگ میوند شرکت داشت  مینویسد که در این جنگ از12 هزار عسکر و افسر انگلیسی فقط 25 نفر زنده مانده و فرار کردند ، و بقیه کشته شدند . این فتح بزرگ میوند در روز بوقوع پیوست که یکروز پیشتر در چاریکار سردارعبدالرحمن خان از طرف مردم و 100 هزار مرد مسلح به پادشاهی افغانستان بر داشته شده بود ، وانگلیس ها در افغانستان وهندوستان در دهشت افتاده بودند . به هر صورت بعد از یک سلسله فعالیت ها ی حربی نیروهای انگلیس مجبور به تخلیه افغانستان گردید و این جنگ به شکست انگلیس ها پایان پذیرفت .



[1]   *  افغانستان در مسیر تاریخ میر غلام محمد غبار  ص 638 .


موضوعات مرتبط: مطالب تاریخی
[ 28 Jul 2010 ] [ 1:59 PM ] [ تلاش احمدزی ]

 

دغنی خان یوشکلی شعر

ستا دا لاس د قسمت لاس دى
 ورانول، جوړول دوى كا
 د فرعون د كور په شانې
 دا حصار خاورې ايرې كړ
 پاڅه وښيه دنيا ته
 د پښتون د بچو ننګ
 پاڅه واوروه شغال ته
 د ويستلو تورو شرنګ


موضوعات مرتبط: موضوعات ادبی
[ 28 Jul 2010 ] [ 12:14 PM ] [ تلاش احمدزی ]

http://talash5.blogfa.com

په زره  پوری معلومات

     * دنړۍ ترټولوغټ اومشهورپوهنتون (ايم،وي لومونوسوف)دی،چي دماسکوپه ښارکي موقعيت

 لري داودانۍ (32)پوړه(منزله)ده اوڅلوېښت زره کوټې اوتالارونه لري .

دنړۍ ترټولولوی کتابتون دامريکادکانګريس دی چي په هغه کي 98ميليونه مختلف النوع کتابونه اېښودل شوي دي.

    * ترټولولوړه مناره په مراکش کي دحسن ثاني دجامع جومات ده چي څوکاله دمخه جوړشوی او176متره لوړوالی لري .

په نړۍ کي لوی موزيم دنيويارک موزيم دی چي په هغه کي 35ميليونه مختلف قديمي اولرغوني آثارځای په ځای شوي دي .

    *  په نړۍ کي ترټولودزياتوخاموتېلوتوليدوونکی هيواد روسيه ده، بياسعودي عربستان دی خوترټولوډېرمصرفوونکی هيوادامريکاده چي په ورځ کي تقريباًڅوارلس نيم ميليونه بېلره تېل مصرفوي

    * ترټولولوی پارلمان دچين پارلمان دی چي دغړوشمېرئې:2978تنوته رسيږي

     * دکاغذترټولولوی توليدوونکی هيوادامريکاده چي کلنۍ اندازه ئې :68ميليونه ټنه ده چاپان په دوهم نمبراوکاناډاپه دريم نمبرکي ځای لري.

    *دنړۍ ترټولولويه ټاپووزمه دسعودي عربستان،يمن اوخليج ټاپووزمه ده چي 3250000کيلومتره مربع مساحت لري

     * دابادۍ په لحاظ دترټولولوی ښاردهنددبمبئ ښاردی چي:(12383100)ابادي لري.

     *  ترټولولوړه دغره څوکه په نېپال کي د:ماونټ ايورسټ څوکه ده،چي (8850)متره لوړوالی لري .

     * ترټولولوي سياره (ستوری)مشتري دی خوپه رڼاکي ترټولوزيات زهری دی اوپه  چټکوالي کي عطاردترټولودمخه دی .

     * ترټولولوی هوايې ډګردسعودي عربستان دپلازميني رياض دشاه خالدنړۍ وال ميدان دی چي تقريباً86کيلومتره مربع دی،خوترټولوزيات مصروف دامريکادشيکاګودی .

    * ترسمندرلاندي ترټولولوی سورنګ په جاپان کي دی چي درې پنځوس نيم کيلومتره اوږدوالی لري اودرېل ګاډي پټلۍ پکي غزېدلې  ده .

   * دنړۍ ترټولواوږدسړک امريکن های وي دی چي 24140کيلومتره دی دالاسکاڅخه پيليږي اودچلي دسانتياګوڅخه تېريږي اودارجنټاين پايتخت ته  رسيږي .

  * ترټولولوی اسلامي هيوادسوډان دی چي (2503890)کيلومتره مربع دی اوورپسې الجزائزاوسعودي عربستان دی البته دنفوسوله امله اينډونيزياترټولواسلامي هيوادونودمخه دی اودکال:1999دسرشمېرني په اساس ئې نفوس:184063000تنه دی بنګله دېش اوپاکستان په دوهمه اودريمه درجه کي دي .

     دامعلومات په يوه مجله کي ووچي په کال:1383هجري لمريزکال کي چاپ شوې ده ديادوني وړده چي کېديشي ځيني شيانواوس تغييرکړی وي .

عصمت الله عزام

 


موضوعات مرتبط: جالب او په زره پوری معلومات
[ 28 Jul 2010 ] [ 12:1 PM ] [ تلاش احمدزی ]

د حكومت ډولونه 

سريزه:

 

                                       داساسي حقوقوپه اصط  كې دحكومت واژه مختلفې مانا وې په فكركې راوړي:

     په لومړۍ مانا،دحكومت واژه ددولت دجوړونې په مانا اومفهوم،چې شامل دټولوقانون جوړونكواوقاضيانوبل خصوص داجراييه قوې اداري اواجرايي لوړپوړي كاركوني لكه:رييس جمهور ،صدراعظم اووزيران دي.په مروجه ژبه كې دحكومت واژه ددولت دواژې مترادف يادولت—حكومت هم په كاروړل كيږي .

    په دوهمه مانا، دحكومت واژه درهبري په مفهوم اودهيوادداساسي كرښواوسياست ټاكل دي. په دې مانا كې دحكومت واژه دمديريت په وړاندې يعنې حكومت كونكي(دهيواد دسياست تصميم نيوونكي او سياست كونكي)داجراكونكومديرانو په وړاندې(دهغوى پورې اړوندمسايل)په كاروړل كيږي.

    په دريمه مانا،دحكومت واژه دسياسي رژيم دواژې مترادف ده چې هم په مانا ددولت دجوړونې اوهم په مانا ددولت كړنلارو شيوو اوطريقولپاره په كاروړل كيږي.څنګه چې دحكومت واژه دمختلفو مانا ګانولروكې ده،له دې مخې داساسي حقوقومولفان دتدقيق له لحاظه په مانا اولرې والى له پټونې ښه ګڼي،دحكومت واژه يې يواځې ددولت دجوړونې په مانا اومفهوم استعمال كړې،اودسياسي رژيم واژه يې هم په مانااومفهوم ددولت دجوړونې (بل خصوص مجريه قوه)اوهم په مفهوم دهغوى دكړنې(فونكشيونلfunctional)اختصاص وركړي.

همدارنګه موچې په سريزه كې وويل داساسي حقوقوموضوع يواځې ددولت داسكلټ اوجوړونې (دفرمانروااساس اوبنسټونه )ارزونه نه ده بلكه له دې مفهوم څخه لرې ځي اوشامل دطرزاوشيوه اوعمل دحكومت اوڅرنګوالى داړيكو دحاكمه قوې هم كيږي اوحتى سياسي ګوندونه اوپرنفوذه ډله اوتبليغات اوعمومي افكاراومطبوعات (غيرفرمانروانهادونه اوبنسټونه)ډول اوڅرنګوالى دهغه سازمان چې په سياسي اوحكومتي جوړښت اوتصميمونوژورتاثيرلري په بركې نيسي.بناپردې دحكومت دواژې داستعمال پروخت ،بايد دهغه دځاى اومقام ته په پام كې مانا ته يې دقت وشي.

دحكومت لغوي مانا:

     حكومت،حاكم،حاكميت،احكام،حكيم،دحكم له مادې څخه اخيستل شوى دى.

۱—حكم،دقضاوت اوداوري په مانا راغلى دى چې دحاكم،محكمې اومحاكم واژې له حكم څخه په دې مانا اخیستل شوې دي .

۲—حكم،دسلطې اواستيلاپيداكولوپه مانا دى چې دټولنې دامورودادارې په خاطرپه كاروړل شوى ده،چې دحاكم،حكومت،حكام اوحاكميت واژې له همدې مفهوم څخه اخيستل شوى دى.

۳—احكام دهمزه په كسره د(حكم)له مادې څخه دټينګښت اواستواري په مانا راغلى دى،اومحكم يوشي ته ويل كيږي چې په هغه كې شك اوشبه نه پيداكږي.

حكم دعلم په مانا،چې دحكمت،حكيم اوحكمااصطلاحات دهمدي مغهوم په تناسب په كاروړل كيږي.

بعضې دلغت داهل سړي په دې موردكې وايي :

حكمت عبارت دى دښواوبهتره اشياؤپيژندل دلوړوعلوموپه وسيله.

۴—حكم،په بعضې مواردو كې دقانون،دستور اوفرمان په مانا په كاروړل شوى دى.

دحكومت اصطلاحي مانا:

۱—حكومت يواځې پرټولنې باندې داجراييه قوې حاكميت اوهغه دستګاه چې مسؤل دټولنې دقوانينواومقرراتودى اطلاق كيږي.

دسياسي علومو بعضې پوهانوويلي وه چې:(حكومت داجراييه قوې په مانا په كاروړل كيږي،يعنې دهيوادداداري،سياسي،انتظامي اونظامي دستګاه ته چې دهغه په سركې يوهييت دكابينې په نوم يادوزيرانوهييت قرارلري بنآحكومت برابردى د وزيرانوله  هييت سره.)

۲—حكومت،پرټولنه باندې دسياسي رژيم دحاكميت ياواكمنى دښودلوپه خاطردى.مثال كله چې وايواستبدادي حكومت ياپارلماني حكومت، منظوردويلونه دنظام ډول اوپرټولنه باندې دسياسي سيستم حاكميت ياواكمني ده.

سلطنتي حكومت:

     سلطنتي حكومت هغه حكومت ته وايي چې په هغه كې شخصې پادشاه دټول عمرلپاره فرمان روايي په غاړه لري اوله مسؤليت نه خلاص دى په داسې حال كې چې په جمهوري حكومت كې بل مقابل رييس جمهورديوټاكلې مودې لپاره ټاكل كيږي اواصولآدخپلواعمالومسؤل وي.سلطنتي حكومت ډولونه اوقسمونه لري چې په لاندې ډول دي: سلطنتي حكومت په دوه ډوله دى:

۱—سلطنت مطلقه. ۲—سلطنت مشروطه.

ميراثي سلطنت اوانتخابي سلطنت:

 دسلطنت مقام اصولآدشاه په كورنۍ كې ميراثي  وي كله چې شاه مړشي تاج اوتخت دهغه قانوني وارث ته انتقال مومي.

انتخابي سلطنت:

       په بعضې هيوادونوكې لكه:دجرمني مقدسه امپراطورى،لهستان،ډانمارك،مجارستان اوداسې نور سلطنت انتخابي وه په انتخابي سلطنت كې پادشاه دټول عمرلپاره،مستقيمآدملت اويادهغوى دنمايندګانوله خواټاكل كيږي.

    دانتخابي سلطنت عيب دادىچې دشاه دمړينې پروخت دهغه پرځاى ناستي په هيواد كې نفاق اواختشاش پيداكيږي.علاوه پردې پادشاه چې دكوم سياسي ګوند له خوا په دې مقام باندې وټاكل شي دهغه ګوند په مقابل كې مطيع اومجبوردى چې دهغه ګوند دميل اوغوښتنې سره سم هيواد اداره كړي.نوپه همدې دليل نن ورځ سلطنت اكثرآميراثي دى چې دشاه دمړينې وروسته تاج اوتخت دهغه قانوني وارث ته انتقال مومي .انتخابي سلطنت په نه ننۍ نړۍ كې يواځې دماليزيا په هيواد كې وجود لري اوهمچنان دنړۍ دكاتوليكانودرهبر دپاپ مقام ،دواتيكان دهيواد رييس په دې لحاظ چې دپاپ دمړينې وروسته دهغه ځاى ناستى دكاتوليك مذهب دكاردينال شوراله خوا په دې مقام باندې ټاكل كيږي،كولى شودانتخابي سلطنت يوډول يې وشميرو.

مشروطه ياپارلماني سلطنت:

     په دې رژيم كې مجريه قوه دپارلمان( مقننه )قوې په وړاندې مستقله نه ده بلكه دهغوى په منځ كې يوډول همكاري وجودلري.

     پادشاه مكلف دى چې وزيران دهغوكسانوله منځ څخه وټاكي چې دپارلمان داعتمادوړوي اوعلاوه پرهغه وزيران دپارلمان په وړاندې سياسي مسؤليت لري يعنې پارلمان كولى شي دهغوى څخه وپوښتي اواستيضاح يې كړي اوهغوى مكلف دي چې پارلمان ته حاضر شي اوپښتنو ته ځواب ووايي اوعلاوه پرهغه پارلمان كولى شي دعدم اعتمادرايې وركولوپه واسطه هغوى استعفاته واداراوګوښه كړي.په پارلماني سلطنت كې دقواؤانډول تامين دى په هغه شكل چې پارلمان حق لري دولت بې اعتباره اودكارنه ګوښه كړي دمجريه قوې رييس هم همدارنګه حق لري چې بل مقابل پارلمان منحل اولغوه كړي.

څرنګه چې په پارلماني سلطنت كې پادشاه غير مسؤل مقام دى اوله مسؤليت څخه خلاص دى نوله همدې كبله دپادشاه ټول احكام اوفرامين هغه وخت دعمل جامه اغوندي اوداجراوړدى چې اړونده وزيرانو يې لاسليك كړي وي،په بل عبارت باوجود دهغې چې ټول وزيران دپادشاه له خوا نصب شوي دي، جق لري دپادشاه احكام چې دقانون خلاف تشخيص كړي،دهغه له لاسليك څخه ځان ساتي اودهغه داجرامانع كيږي نوپه همدې جهت ويل كيږي چې په مشروطيت كې پادشاه فقط سلطنت كوي نه حكومت.

    پارلماني سلطنت په انګلستان،بلژيك،سويډن،ناروى،هالند،ډانمارك،جاپان اوپه يوتعدادنوروهيوادوكې معمول دى.

جمهوري حكومت:

جمهوري ياجمهوريت هغه رژيم ته ويل كيږي چې په هغه كې،دهيواد رييس اوپه كلي ډول دحكومت ټول كاركونكي له دې جملې څخه داجراييه اوقضاييه قوى غړي په مستقيمه يا غيرمستقيمه توګه دخلكوله خوا ټاكل كيږي اوهغه،مقابل ټكى اودسلطنت رژيم ضددى چې معمولآميراثي وي.

     دافلاطون له نظره جمهوري دټولوخلكودحكومت په مانا ديونفردحكومت(شاه يامستبد) په وړاندې دى.دجمهوري ځانګړتياوې،ډله ييزكيدل،ټاكنيزكيدل اولنډيدل دحكومتي منصبواومقامونو.

جمهوري، دفردي،انتصابي اوميراثي حكومت سره توپير لري .

     ارسطو: حكومتونه بناپردې چې كه چيرې دفرمانروايي قدرت ديونفريادوړې ډلې اويادټولوخلكوپه لاس كې وي،په سلطنتي(مونارشي)، اشرافي( اريستوكراسي) اوجمهوري ويشي.

دارسطونظرسره سم جمهوري يوشكل ددموكراسي دى.

      جمهوري حكومت لكه سلطنتي رژيم پردوه ډوله دى: ۱- رياستي جمهوري۲ –پارلماني جمهوري.

۱—رياستي جمهوري:په رياستي جمهوري كې  مقننه قوه يودبل په وړاندې له بشپړه استقلال نه برخمن وي،پارلمان دقوانينوجوړونه اوجمهوررييس اداري اواجرايي امور په غاړه لري.

په دې رژيم كې،رييس جمهور علاوه پررياست دولت دلمړي وزير دنده هم په غاړه لري،اوكولى شي چې وزيران تعين اوياهغوى له دندې ګوښه كړي ځكه چې،وزيران درييس جمهور دهمكارانو په صف كې شميرل كيږي اودهغه درياست لاندې جلسه كوي.نوځكه وزيران فقط درييس جمهور په وړاندې مسؤليت لري نوپه همدې لحاظ پارلمان نشي كولى له هغو څخه و پوښتي اواستيضاح يې كړي اوياهغوى دعدم اعتماد راى وركولو پواسطه استعفاته مجبوركړي،اوبل مقابل رييس جمهور همدارنګه نشي كولى پارلمان لغوه كړي.رياستي جمهوري دامريكاپه متحده ايالاتو،برازيل اومكزيك كې معمول اومروج دي.

     دلومړي ځل لپاره درياست جمهوري سيستم بنسټ په۱۳۵۲ لمريزكال كې دسردارمحمد داؤدله خوا په افغانستان كې كيښودل شو او هيواد يې له مطلقه شاهي څخه راويوست اوټولوخلكوته يې داشتراك اوونډې زمينه برابره كړه.

       دسپتامبر۱۱نيټه د۲۰۰۱م كال نه وروسته دهيواددنوي اساسي قانون سره سم دافغانستان سياسي نظام ډول اسلامي جمهوريت دى چې په دې نظام كې ټول حكومتي بنسټونه(نهادونه) اوفرمانروايان دمستقيمو،سري ټولټاكنوپه اساس ديوټاكلې مودې لپاره تعين اوټاكل كيږي، دهيواد داساسي قانون په لومړي ماده كې راغلي دي چې: افغانستان،خپلواك،واحد،اونه بيليدونكى اسلامي جمهوري دولت دى.

     رييس جمهورپه لاس ته راوړلواضافه تر،ترپنځوس فيصده راى دراى وركونكودازادې،عمومي،سري اومستقيمې راى وركولوله لارې ټاكل كيږي.

 ۲— پارلماني جمهوري:

     درياستي رژيم برعكس،په پارلماني جمهوري كې،مقننه قوه اومجريه قوه يوله بل سره همكاري لري،اوهره يوه قوه كولي شي دهغو ابزاروپه وسيله چې قانون اساسي دهغو په اختيار كې وركړي يودبل په اموروكې مداخله وكړي.پدې ترتيب رييس جمهورمكلف دى چې وزيران دهغه اشخاصوله منځه وټاكي چې دملت دټولواستازو داعتماد وړوي، وزيران دپارلمان په وړاندې سياسي مسؤليت لري يعنې دپارلمان غړي كولى شي له هغوڅخه وپوښتي اواستيضاح يې كړي اوياهغوى دنه باورراي وركولوپواسطه استعفاته مجبوراوګوښه يې كړي.اودولت(دوزيرانو )هييت همدارنګه كولى شي چې بل مقابل پارلمان منحل كړي.

      په پارلماني جمهوريت كې،،دحكومت رياست (لمړي وزير)درياست جمهوري دمقام څخه جدادى اودپارلمان په وړاندې مسؤوليت لري.پارلماني جمهوري په المان فدرال،ايتاليا،تركيه اوډيرونوروهيوادوكې معمول دي.

حكومتي اوغيرحكومتي بنسټونه (نهادونه):

   سياسي بنسټونه(نهادونه)

   دسياسي بنسټونو(نهادونو) په باب صرف پدې ټكي اكتفاكووچې سياسي بنسټونه(نهادونه) په دوه برخوويشل كيږي.

۱--حكومتي سياسي بنسټونه(نهادونه).

۲—غيرحكومتي سياسي بنسټونه(نهادونه).

۱—حكومتي سياسي بنسټونه(نهادونه) هغه تعداد نهادونوته ويل كيږي چې ددولتي ارګانونولازمې اجزاوې دي يعنې داساسي حقوقوپه اړه ددولت پورې اړونديوه برخه دعمومي قدرت عملي كوي.مثلآرياست جمهوري،دعظمي صدارت اوپارلمان.دحكومتي سياسي نهادونوجزشميرل كيږي.

۲—غيرحكومتي سياسي بنسټونه(نهادونه): هغه نهادونوته ويل كيږي چې په عينې نهادي بودن اوسياسي بودن كې دولتي ارګانونه، نه دي. هرڅومره چې قدرت ته استقامت وركوي ولې په خپله دهغو داجرامسؤل نه دي لكه:سياسي احزاب،سنديكاها(كارګري) اوذينفوذه ډلې له دې جملې څخه دي

اخځليك

۱—ډاكترمنوچهرطباطبايي،موتمني،اساسي حقوق كال ۱۳۸۲.

۲—ډاكترسيدابوالفضل قاضي شريعت پناهي،اساسي حقوق اوسياسي نهادونه۱۳۸۳

۳—علي اقابخش،دسياسي علوموفرهنګ۱۳۸۳

۴— دافغانستان داسلامي جمهوريت اساسي قانون ۱۳۸۳

۵—محمدسكندري،درامدې برحقوق اساسي۱۳۷۷

 

ترتيب كونكى اوژباړونكى:  اسدالله (الكوزى

 

 


موضوعات مرتبط: موضوعات سیاسی
[ 24 Jul 2010 ] [ 11:34 AM ] [ تلاش احمدزی ]

                      

چهار بیتی               

دوی په کوډلوکې وزرونه خلاص کړل               موږته زند ان د ا لو تلو نه و

  د وی له نري با رانه وتښتېد ل                    موږ ته سېلاب د ټینګید لو نه و

**************

           موږ د ازادو الوتو په خاطر                       دلته قفس کې وزرونه ما ت کړل

        چا دزندان پنجرې ماتې کړلې                   چا په سوکونو کې لا سونه مات کړل

 ***********

        خا لق مې ککرۍ سجدې ته نه ده پیدا کری

   تندیه ما توم دې لګومه خو دې نه

  یاغي یم د فریاد د پاره نه یمه راغلۍ

  اسمانه کڼوم دې ژړومه خو دې نه

************

     شېخه مه راځه محشرد ی مځکه سوځي اسمان سوځي

  خم له اوره سره چوي پیاله سوځي پیمان سوځی

  د سکروټو محجرونه د سینو ګرداب ته لویږي

 په دوزخ کې پا یکو بي ده څپه سوځي تو پان سوځي

*****************

په ژوند مې نصیب نه شوې جنا زې ته دې درځم

 د یار دوصل خیا له هد یرې ته دردرځم

   یوه تشه وعده یې دځوانۍ په بیه غواړم

 سوالګر نه یم ا سمانه چې کا سې ته دې درځم

    یوه لحظه دې مخ له رقیبا نو پټومه

 لمبې خا موشه نه سي تما شې ته دې درځم

 عبدالباری جهانی

                        

 

                        

 

                     

 

 

 

                         


موضوعات مرتبط: موضوعات ادبی
[ 19 Jul 2010 ] [ 11:48 AM ] [ تلاش احمدزی ]

 

وکیل مردم

شعر از لبیبی

وکیل قــــوم اگرشخصی بی خــــــبرباشد             

     حیات ماوتودرمعرض خـــــطرباشد

درانتـخاب وکـــــــیل ات به غوردقت کن           

       زچشم ماوتوکورونه گوش کـــرباشد

اول وکـــــــیل توبایدکـــــــــه بی وفانبود               

    محب خاک وطن دوست وباهنـرباشد

مسازمحرم خـودهرکه راکه محرم نیست               

    که درقفای توطمـــــاع وپرده درباشد

ادیب وفاضــــــل ومنحت کشیده ای باشد              

     کــــه توده براند نه معتـــــــــــبرباشد

اگرزدوره تحصــــیل کامـــــــــــیاب بود                

   نهــــــــال بی ثمرنیست باثمـــــرباشد

چرانمیـــــــشنود گوش کــــــس ندای ترا                

   فغـــــــان وناله جان سوز بی اثرباشد

حریف گفت اگرسررودمضـــــایقه نیست              

   که چوکـــــی ولسی جرگه درنظرباشد

فدای چوکی مشرانوجــــــــرگه گـــــردیم           

      مرادوباره نـــــه پروای جان وسرباشد

کنـــــــدخطاب ((لبیبی)) به او ومیگوی

فریب اونخــــــــورد گرکسی خــبرباشد

ارسالی ا.م.احمدی
 


موضوعات مرتبط: موضوعات ادبی
[ 19 Jul 2010 ] [ 11:15 AM ] [ تلاش احمدزی ]
 

تعصب

     زتـعـصب  چـــه بهـره ی بــرد ی

     بجـزا زا ینکه خون د ل خـورد ی

            کـرد ی هـنگا مـه هـرکجـا بــرپــا      

     خون د لخوردی، سخت مگربیجــا

          تــوکـه بـفکـرمــا ، شمـا مـــا ند ی   

           زعقل ود ین ود ل ، جد ا ما ند ی     

                تعصب ، بستـه چشــم وگـوش تـرا          

            ربود ه خوا ب وعـقـل وهـوش ترا        

              بـه جـــزا ز تـووآ ن به تـوهـمنظر      

             د گـرا ن کود ن ا نـد ویــا کا فــــر       

           آ نکـــه د ا رد زبــا ن وفکـرد گـر      

              پـیش تــوهـسـت ، کــمترینِ بـشـــر  

                       خــا یـن ومجـــرم وگـنهکا را ست        

                                 سزا یش قـید ویا که هـم ، د اراست                   

                       تـو نـدا نیکـه ا ین گلـستا ن ا ست ؟     

                       گلِ رنگرنگ درآ ن فراوا ن است     

                       هـرگل ا زخـود ، رنگ وبود ا رد      

                         ا زرنگ وبــو، به خود آ برودا رد      

                     محـمد ا صـغـر(عـبا د ی)جنوری 2008  – کا نا د ا


موضوعات مرتبط: موضوعات ادبی
[ 19 Jul 2010 ] [ 9:47 AM ] [ تلاش احمدزی ]

                             همدم وبیگانه

                             ای چو جان اندر وجود عالمی
                             جان ما باشی و از ما میرمی
          

 نغمه از عود تو در ساز حیات
موت در راه تو محسود حیات

                               باز، تسکین دل ناشاد شو
                                باز اندر سینه‌ ها آباد شو

باز از ما خواه ننگ و نام را
پخته ‌تر کن عاشقان خام را

                              از تهید ستان ُ رخ زیباُ  مپوش
                            عشق سلمان و بلال ارزان فروش

 کوه آتش‌خیز کن این کاه را
   ز آتش ما سوز غیرالله را

                                         رشتهء وحدت چو قوم از دست داد
                                             صد گره بر روی کار ما فتاد

 ما پریشان در جهان چون اختریم
   همدم و بیگانه از یک‌د یگریم

                                        باز این اوراق را شیرازه کن
                                            باز آیین محبت تازه کن

 باز ما را بر همان خدمت گمار
کار خود با عاشقان خود سپار

                                            رهروان را منزل تسلیم بخش
                                               قوت ایمان ابراهیم بخش

                               علامه اقبال لاهوری.

                            


موضوعات مرتبط: موضوعات ادبی
[ 19 Jul 2010 ] [ 9:34 AM ] [ تلاش احمدزی ]
http://talsh5.blogfa.com

عارف و دزد

  دزدی وارد کلبه فقیرانه عارفی شد این کلبه درخارج شهر واقع شده بود عارف  بیداربود اوجز یک پتو چیزی نداشت.

 اوشب ها نیمی از پتو را زیر خود می انداخت ونیمی دیگر را روی خود می   کشید روزها نیز بدن برهنه خویش را با آن می پوشاند.

 عارف پیر دزد رادید وچشمان خود رابست ،مبادا دزد را شرمنده کرده باشد آن   دزد راهی دراز را آمده بود، به امید آنکه چیزی

نصیبش شود. اوباید  درفقری شدید بوده باشد، زیرا به خانه محقرانه این پیر عارف زده بود.

 عارف پتو را برسرکشیدوبرای حال زار آن دزد و نداری خویش گریست.

“خدایا چیزی در خانه من نیست و این دزد بینوا بادست خالی و ناامید از این جا خواهد رفت.

اگر او دوسه روز پیش مرا از تصمیم خویش باخبر ساخته بود ،می رفتم ، پولی قرض می گرفتم،

وبرای این مردک بینوا روی تاقچه می گذاشتم”

آن عارف فرزانه نگران نبود که دزد اموال اوراخواهد برد اونگران بود که چیزی در خور ندارد تا نصیب دزد شود واوراخوشحال

کند.

داخل خانه عارف تاریک بود. پیرمرد شمعی روشن کرد تا دزد بتواند درپرتو آن زمین نخورد وخانه را بهتر وارسی کند.

استاد شمع را برد تا روی تاقچه بگذارد که ناگهان با دزد چهره به چهره برخورد کرد دزد بسیار ترسیده بود.

او می دانست که این مرد مورد اعتماد اهالی شهر است بنابر این اگر به مردم موضوع دزدی او را بگوید همه باور خواهند کرد.

اما آن پیر عارف گفت: نترس آمده ام تا کمکت کنم داخل خانه تاریک است. وانگهی من سی سال است که در این خانه زندگی می کنم

وهنوز هیچ چیز در آن پیدا نکرده ام بیا با هم بگردیم اگر چیزی پیدا کردیم پنجاه پنجاه تقسیمش می می کنیم .

البته اگر تو راضی باشی. اگر هم خواستی می تونی همه اش را برداری زیرا من سالها گشته ام و چیزی پیدا نکرده ام .پس همه آن

مال تو. بالاخره یابنده تو بودی.

دل دزد نرم شد. استاد نه او را تحقیر کرد نه سرزنش.

دزد گفت: مرا ببخشید استاد. نمی دانستم که این خانه شماست وگرنه جسارت نمی کردم.

عارف گفت: اما درست نیست که دست خالی از این جابروی.من یک پتو دارم هوا دارد سرد می شود لطف کن و این پتو را از من قبول

 کن.

استاد پتو را به دزد داد دزد از اینکه می دید در آن خانه چیزی جز پتو وجود ندارد شگفت زده شد سعی کرد استاد را متقاعد کند تا پتو را نزد خود نگه دارد.

استادگفت: احساسات مرا بیش از این جریحه دارنکن دفعه دیگر پیش از این که به من سری بزنی مرا خبر کن .

اگر به چیزی خاص هم نیاز داشتی بگو تا همان را برایت آماده کنم تو مرا غافلگیر و شرمنده کردی.

می دانم که این پتوی کهنه ارزشی ندارد اما دلم نمی آید تو را بادست خالی روانه کنم لطف کن وآن را از من بپذیر. تا ابد ممنون تو

 خواهم بود.

دزد گیج شده بود او نمی دانست چه کار کند. تا کنون به چنین آدمی برخورد نکرده بود. خم شد

پاهای استاد را بوسید پتو را تا کرد و بیرون رفت.

او وزیر و وکیل و فرماندار دیده بود ولی انسانندیده بود.

پیش از انکه دزد از خانه بیرون رود استاد صدایش کرد وگفت:

فراموش نکن که امشب مرا خوشحال کردی من همه عمرم را مثل یک گدا زدگی کرده ام.

من چون چیزی نداشتم از لذت بخشیدن نیز محروم بوده ام اما امشب تو به من لذت بخشیدن را چشاندی ممنونم.

هوا سرد شده بود. استادمی لرزید.

استاد نشست وشعری سرود:

دلی دارم خواهان بخشیدن به همه چیز

اما دستانی دارم به غایت تهی

کسی به قصد تاراج سرمایه ام آمده بود

خانه خالی بود واوبادلی شکسته باز گشت.

ای ماه کاش امشب از آن من بودی، تو را به دزد خانه ام می بخشیدم.

اشیانه سیمرغ


موضوعات مرتبط: جالب او په زره پوری معلومات
[ 19 Jul 2010 ] [ 9:3 AM ] [ تلاش احمدزی ]
 
 
 
 سال ها پیش زمانی که به عنوان داوطلب در بیمارستان استانفورد مشغول کار بودم با دختری به نام لیزا آشنا شدم که از بیماری جدی و نادری رنج میبرد.
ظاهرا تنها شانس بهبودی او گرفتن خون از برادر پنج ساله خود بود که او نیز قبلا مبتلا به این بیماری بود و به طرز معجزه آسایی نجات یافته بودو هنوز نیاز به مراقبت پزشکی داشت.

پزشک معالج وضعیت بیماری خواهرش را توضیح داد و پرسید آیا برای بهبودی خواهرت مایل به اهدای خون هستی؟؟
برادر خردسال اندکی تردید کرد و ....
سپس نفس عمیقی کشید و گفت : بله من اینکار را برای نجات لیزا انجام خواهم داد.

در طول انتقال خون کنار تخت لیزا روی تختی دراز کشیده بودو مثل تمامی انسان ها که با مشاهده اینکه رنگ به چهره خواهرش باز میگشت خوشحال بود و لبخند میزد.
سپس رنگ چهره اش پریده بیحال شده و لبخند بر لبانش خشکید.
نگاهی به دکتر انداخته و با صدای لرزانی گفت : آیا میتوانم زودتر بمیرم؟؟؟

پسر خردسال به خاطر سن کمش توضیحات دکتر معالج را عوضی فهمیده بود و تصور میکرد باید تمام خونش را به لیزا بدهد و با شجاعت خود را آماده مرگ کرده بود !!

ارسالی‌ توسط بیتا سینا

موضوعات مرتبط: جالب او په زره پوری معلومات
[ 17 Jul 2010 ] [ 10:51 AM ] [ تلاش احمدزی ]
 

طریقه اتصال به انترنت از طریق جی پی ار اس

برای اتصال کامپیوترتان به اینترنت از طریق GPRS به دو روش میتوایند عمل کنید
1 – از طریق نرم افزار موجود در PC Suite
2 – از طریق Connection Wizard ویندوز

که در این مطلب ما از روش دوم که ساده تر است استفاده میکنیم و برای تمامی گوشی ها قابل استفاده میباشد.

قبل از شروع به کار ابتدا مطمئن شوید که تنظیمات GPRS بر روی گوشی شما بدرستی انجام گرفته است یعنی اینکه میتوانید از طریق موبایل خود به اینترنت متصل شوید .

برای شروع نرم افزار مربوط به گوشی خود را از درون CD بر روی کامپیوتر خود نصب کنید سپس از طریق کابل USB با بلوتوث گوشی را به کامپیوتر متصل نمایید و کمی صبر کنید تا مشخصات و تجهیزات گوشی شما بطور کامل توسط کامپیوتر شناخته شود و پیغام Found new hardware , your new hardware is installed and ready to use در Taskbar ظاهر شود.

حالا از طریق New Connection Wizard یک کانکشن dialup درست کنید ، پس از گذراندن سه مرحله اول به قسمتی میرسید که باید مودم گوشی را انتخاب کنید. ما در این آموزش از گوشی سونی اریکسون مدل K750i استفاده کردیم که مودم Sony Ericsson 750 USB WMC Modem که گذینه مورد نظر ماست را تیک میزنیم و مراحل کار را ادامه میدهیم.
(توجه داشته باشید که نام مودم مورد استفاده در تمامی گوشی های سونی اریکسون به همین شکل است و فقط مدل گوشی تغییر میکند. در مورد مودم مورد استفاده در برند های دیگر اطلاعی ندارم )

پس از انتخاب نام کانکشن ، باید کود درخواست شده از کمژنی مربوط را بجای شماره تلفن ISP در کارد مربوطه وارد نمایید و در مرحله بعد کادرهای مربوط به Username و Password را خالی بگذارید و مراحل ساخت کانکش را به پایان ببرید

کار تمام است و تنها کاری که باید بکنید اینکه که مثل همیشه دکمه Dial را فشار دهید مطمئنا برای ورود به دنیای اینترنت شما را زیاد منتظر نمیگذارد.


موضوعات مرتبط: اموزش کمپیوتر
[ 14 Jul 2010 ] [ 12:30 PM ] [ تلاش احمدزی ]

 

جالب وخواندنی

نفرت از بیکاری

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله هرگاه شخص بیکاری را می دید، تعجب می کرد و می پرسید که کاری دارد یا نه؟ اگر متوجه می شد که بیکار است، می فرمود: از چشم من افتاد. عرض  کردند: چرا از نظر شما افتاد؟ می فرمود: " لاَِنَّ الْمُؤْمِنَ اِذا لَمْ یَکُنْ لَهُ حِرْفَةٌ یَعیشُ بِدینِه؛زیرا مؤمن وقتی حرفه و شغلی نداشته باشد، با دینش زندگی می کند (و از دینش مایه می گذارد و آن را تباه می سازد).»

چاهکن در چاه است

مادر هلاکو خان از دنیا رفت. یکی از علمای دربار که به خواجه نصیرالدین طوسی حسادت می ورزید، به هلاکوخان پیشنهاد کرد که برای پاسخ دادن به سؤالات نکیر و منکر در شب اول قبر خوب است خواجه نصیر را که در فن مجادله مهارت دارد، همراه مادرت دفن نمایی تا مادر بی سوادت در پاسخ سؤالات در نماند.

هلاکوخان پیشنهاد را با خواجه مطرح نمود. خواجه گفت: گرفتاری تو بیش از مادر است. بگذار وقتی شما وفات کردید، همراه شما در قبر باشم و به سؤالات مَلَکین جواب دهم؛ ولی برای مادرت، همین عالم مناسب تر است. هلاکو خان سخن خواجه را پذیرفت و فورا دستور داد که او را همراه مادرش دفن کنند


موضوعات مرتبط: جالب او په زره پوری معلومات
[ 14 Jul 2010 ] [ 12:10 PM ] [ تلاش احمدزی ]
http://talash5.blogfa.com 

دپختونخوا دکلیمی لنده پیژندنه

   ملی ترمینالوژی اوپه ملی ویاړونو افتخار کول دټولو ټبرونو اوملتونو طبعیی حق اوغوښتنه ده ُ دتاریخ په پیرونو کښی ډیرو قومونو اوملیتونو ددی حق دترلاسه کولو دپاره پوره هڅی ، هاند او سرښندنی کړی یایی دسیاسی هلو ځلو اویا هم که ډیر مجبور شوی دزور او وسلی ته دلاس وروړلو په وسیله یی خپل تاریخی اوملی هویت ژوندی او روښانه کړی اودهغی دساتلو دپاره یی هلی ځلی او پرله پسی مبارزه کړی ده.

  که دپښتنو په هکله تاریخی سترو اوباوری سرچینو او سندونوته مراجعه وکړو اوهغه په غور او دقت وشنو دا به راته دلمر غوندی روښانه شی چه پښتون قوم ډیر ویاړلی افتخارات او زرین پس منظر لری خودښاغلی سراولف کارو په وینا (( دپښتانه (پټان) تاریخ لا تر اوسه چا نه دی پرانستلی اولا تړلی پاتی دی.)) ددی تاریخ دنه پراستو پړه ددنیا دعالمانو ،تاریخ پوهانو اویا لرغون پوهانوپه غاړه نه ده داقصور زمونږ پخپله دی چه سره له دومره ستر اولرغونی تاریخ مونږ هغه نه یوازی نړی ته نه دی پرانیستی بلکه په خپله پری هم نه پوهیږو.

  په پشتنو کښی له شپانه نیولی ترقانونپوه ،انجنیر ، داکټر ، سیاست پوه ،فضانورد ،شاعر ،سپاه سالار، سوداګر ،ملا اوهرڅوک شته خو دوی هر یو دچا په وینا دخپل ځان په هکله فکر کوی اودا خبره خویی کټ مټ هیره کړی چه که چا خپل ملی هویت وساته تل به ژوندی وی اوکه یی دلاسه ورکړه دتل لپاره به دنړی له مخی ورک شی.

 اوس راځو خپلی اصلی خبری ته او پوښتنه کوو چه : زمونږ پلرونو اونیکونو دا زمونږ داوسیدو ټا ټوبی څه باله  او په کوم نوم یادیده ؟ دا هغه پوښتنه ده چه که دپښتنو تاریخ پسی راوانخلی اوټکی په ټکی یی ونه پلټی څواب یی نشی موندی ددی کار دپاره هر پښتانه ته پکار ده چه په کره او پخو سر چینو پسی وګرڅی اود هغی پر بنیاد خپله جرړه اوشجره راوباسی او بیا خپل ملی هویت په هماغه ستره هینداره کښی  وګوری ، خو دا کره کتنه هم څه اسان کار نه دی  ځکه پښتنو هیڅکه نه خپل تاریخ لیکلی ڼه یی کوم یادګاری څلی یا منار جوړ کړی اونه یی دخپلو تیرو کارنامو اوبهادریو کوم شاه لیک (شاهنامه) پرییښیدی  بلکی تل نورو زمونږ په هکله قضاوت کړی دی . بیا هم بده نده چه سړی یوڅل دنورو له هینداری هم خپل مخ ته وګوری او خپلی ځیری اوشکل ته ځیر شی.

فریدریک انګلس لیکی : پښتنو تل دخپلی خاوری لیری دنورو  په خاورو کښی ستری امپراتوری جوړی کړی خو دځان دپآره دیوه ساده حکومت په جوړیدو نه دی کامیاب شوی.

ډیر هم مه پریشانه کیږی په پښتنو (افغانانو ) کښی ډیر داسی میړونه تیر شوی چه دمعتبرو تاریخی اسنادو او کتیبو په منڅ کښی یی ددغه میړنی اولس پراته او هیر شوی یادونه راسپړلی اوتر مونږ یی رارسولی دی خو اوس پرما اوتا ده چه دغه لرغونی میراث په میړانه ژوندی وساتو.

 پوهاند مرحوم عبدالحی حبیبی دخپلی تاریخی جغرافیی دپختونخوا تر نامه لاندی په ۴۵ ګنه مقاله کښی لیکی(( دپښتون نوم خورا زوړ اوپخوانی نوم دی په ریګوید کښی دانوم دپکښت په نامه راغلی او وروسته یونانی مورخینولکه هیرودت اونورو هم  دهغی ذکر کړی دی.

،داسلام لومړی مورخین لکه بلاذری ، تبری ،مسعودی اونورو هم دپښتنو دفتوحاتو ذکر کړی دی مګر ددی څای (هیواد) نوم نه اخلی فقط دهر ښار نوم بیل بیل اخلی لکه بست ، سجستان ،داور ،رخج ،زابل ،کابل ،بامیان اونور...ددی سبب هم ښکاره دیڅکه چه داسلام به ابتدا کښی دلته ملوک الطوایف وو نو مسلمانان چه به هرڅای ته راتلل اونیوی به یی دهفه ښار نوم به یی اخیست دمملکت په حیث یی نه پیژاندی.))

په اتهرواوید کښی چه دویدا دڅلور ګونو کتابونو څخه یودی د ګنداریس (ګندهارا) داوسیدونکوترڅنګ دمنجوان دغره یادونه شوی چه همدا اوسنی منجان غردی چه دنورستان اوبدخشان تر منځ پروت دی ، په ویدی سرودونو کښی دلسو اریایی تبرونو دهغه جګړو یادونه هم شوی کوم چه دویدا دلیکلو ۱۴۰۰ م ز تر مخه دپنجاب دراوی(پاروشنی) دسند پر غاړو سرته رسیدلی ده .

 خدایبخښلی احمد علی کهزاد په خپل ویاړلی اثر (دافغانستان تاریخ) کښی لیکی:((دلسو ملکانو،لسو پاچاهانو یا لسګونو ټبرونو جګړه چه څیړونکو په ډول ډول اوهر اړ خیز ډول څیړلی اود هغه اهمیت له اړخه چه دویدی تاریخ دڅیړلو او دهغه ار یایی ټبرونو دریښو درابرسیره کولو دپاره یی لری پری ځانګړی اثار لیکل شوی له دی ډلی څځه د ؛ ریګوید ؛په دویم ټوک کښی د پکت ټبرونو ، دهغوی دنومیالیوکسانو او پاچاهانوڅو واره یادونه شوی ده چه دهغوی  له منڅه یو پکته پاچاه ؛ توروینه؛ توروهونی (تورزن)څو واره یادونه شوی ده .))

 مرحوم پوهاند حبیبی په خپل یو بل ویاړلی اثر(پښتو او پښتونواله ) کښی دپښتنو دتاریخ اوږدی پاڼی داسی سپړی : (( نينوس او سميلراميس د اّشور شاهانو د خپل عظمت په وخت كي پر باختر هم خپلي حملې كولې، اما ددې ځاى خلكو سخت جنګونه ورسره وكړه د اّشورد ميخي خطو نوزاړه اّثار چي پيدا شوي دي، دا ښيي چي 1100 كاله تر مېلاد د مخه يو اّشوري بريالى(فاتح) تګالات فالازار Tagalath Phalazar په دوڅلوېښتو قبيلو كي چه دی ورسره جنګیدلی داراكوتو(ارچوتوس)، هراهوتي او نيسع او نيسا ذكر هم كوي، مګر دغو قبايلو دا فاتح بي وټه مات كى او ځان يې اّزاد كی .

اركوتو(ارچوتوس) خو د يونانيانو په ژبه اّراكوزيا Arachosia يعني قندهار دى، چي په پهلوي رخوت او عربو رخج او رخد كړ ، هراهوتي harahuate چي په اوستا كي هم راغلى او په ريګويد كي سارس وتي ذكر شوى دى، اوسنی ارغنداب دى.

اما نيسع يا نيسا غالباً اوسنى نېش دى، چي د قندهار شمالي مغربي خوا ته كاين دى او د زاړه مدنيت اّثار هم پكښي ښكاريږي، او مسعودي اسلامي موْرخ(332هـ) د بست او داور او رخج سره يو ځاى د(نېس) په ډول راوړى دى له دې څخه ښكاره شوه، چي پښتانه پخوا هم يو توريالى قوم و او د پرديو مريي توب يې نه مانه.

هيروډوټس د يونان زوړ موْرخ چي تر ميلاد د مخه (425-480) كاله اوسېدى، پښتانه د "پاكتويس" Paktves په نامه او د پښتنو اپرېدي قبيله يې"اپاروتي" راوړې ده. د موْرخينو پلار هيروډوټس وايي :  " هغه خلك چي د هند شمال ته د"پاكتي ايكي" په مملكت كي پراته دي، د هستوګني ډول يې د باكتريانو(بلخيانو) په ډول دى، دوى خورا توريالي او جنګيالي دي، چي د خشيارشا (486-465 ق م) هخامنشي فاتح سره مله وه او پوستينان يې اغوستي وه، لويي_لويي د غشو لېندۍ او خپلي وطني چړې(پېش قبض) يې درلودې"

هلبراندټر Hellebrandtr ليكي :

"په ريګويد كي راغلي دي، چي په اّراكوزيا(قندهار) كي يوه قبيله ده، چي (واسوديوا او د ده زوى سوداس) يې باچا و، دې قبيلې د سنده تر روده پوري برى وموند او جنګي كارنامې يې د افسانو او نقلو په ډول مشهوري وې .

 تر ميلاد د مخه(329-327 ق م) چي مقدوني سكندر د افغانستان پر خوا هندوستان ته تېرېدى، پښتنو د دې بريالي سر لښکر سره خورا سخته مقابله وكړه، د قندهار خلكو د ده سره جګړې وكړې، د نورو پښتنو په غرو كي هم سخت زحمتونه پری راغله، د صوات په لته كي د يونان دا فاتح چي ټوله اّسيا يې نيولې وه، ټپي شو .

د سكندر سره د پښتنو مقابله خورا شهرت لري، د پښتونخوا يو غر په يونانيانو كي خورا مشهور دى، چي د يونان زوړ افسانوي پهلوان"هركول" هم دا غر نه و نيولى، او سكندرهم چه کله پر دې غره يرغل وكئ پښتنو ډېر يونانيان پكښي مړه كړه. سكندر په پاى كي مجبور شو او له بېري پر شا شو، وروسته چي پښتنو دا ځاى تخليه كئ، نو سكندر ځني تېر سو، يعني سكندر په خپل قوت پښتانه نكړه مات.

اّريان او كنټ كورث د دې غره قوم Arne (اّرن) مګر يو بل موْرخ ډيوډوره يې Arnas ليكي چي دا غر په تاريخ كي "عجيب غر" بلل شوى، چي د پښتنو د مېړاني په سبب چا نشواى نیولای سكندرهم په خورا زحمت او داسي تلفاتو تر "پښتونخوا" تېر سو، چي ډېر سپاهيان يې مړه او نور خورا په ستونزو اخته شوي وو.

د ډيورډور موْرخ په قول، سكندر د پښتنو له بېري بېرته له هند ته پر دې خوا را نه راغى، ناچاره شو چي د عرب بحيری پر خوا ځان ايران ته ورسوي، او ډېر عسكر يې د لوږي او تندي څخه د بلوچستان په ريګونو كي مړه او په 324 ق، م كي يې ځان فهرج( دبین النهرین بابل)  ته ورساوه، تقريباً درې كاله يې د پښتنو له لاسه ناورينونه وليدل.))

له دغو تاريخي بياناتو څخه ښه څرګنديږي، چي پښتانه له پخوانیو پېړيو څخه دغسي مستقل او اّزاد ، مغرور او توريالي او ګړندي وو او د دوى د پښتنوالي روح په هغه وختو كي هم ځلېدى او شهرت يې درلود، چي ټولو موْرخينو د دوى ښېګړي ذكر كړي او د اّريایانو په زړو كتابو كي يې نوم هم ذكر شوى دى. 

دافغان نوم چه یوی څانګړی تاریخی څیړنی ته اړتیا لری پدی بحث کښی نه څیړو خویو بل نوم چه داسلام څخه ډیر پخوا اوپه خاص ډول دروښانیانو په زمانه کښی دهندی مورخینو له خوا ډیر یاد شوی دی ؛ روه ؛  او دهغی سیمی اوسیدونکی یی(روهیله) بلل اوتر اوسه هم دپښتنو مهاجرو څای ته په هند کښی ؛روهیل کند؛ وایی سره لدی چه دغه پورته نومونه هم لر غونی سابقه او ارزښت لری خو ځما په اند پښتو اوپښتون هم ښایسته اودتاریخی پلوه دارزښت وړ نومونه دی . پوهان حبیبی په دی اړه داسی لیکی ((دپښتون ذ ‌کر لکه دمخه چه مو وویل په زړو اثارو کښی شته نو څکه دغه نوم تر ډیرو نورو نومونو غوره او تاریخی اوداصالته ډک دی))

 اوس چه دپښتون اونورو نومونو تاریخی حیثیت لا ښکاره شو نوبه ددی مملکت پر زاړه نوم هم بحث وکړو  ، پښتنو خو  خپله  مینه ( پښتونخوا )بلله  دا نوم له ابتدا څخه د پښتو اد ب کښی داخل دی او فرانسوی مشهور ژبپوهاند (جیم دار مستقر) هم دا نوم غوره کړی دی ، هغه کتاب چه ده دپښتو پر ادب لیکلی دی نوم یی (دپښتونخوا دشعر بهار ) دی.

دی فرانسوی محقق او ژبپوهاند دا اصطلاح دپښتو له ادبه اخیستی ده اودا نوم یی هم دپښتنو دمملکت خپل او اصلی نوم ګنلی دی  . په پښتو ادب کښی ددی نوم زیاته یادونه شوی او په ډیرو پښتو شعرونو کښی راغلی هم دی لکه ارواښاد خوشحال خان خټک چه وایی:

        هرچه ښه د پختونخوا دی حال یی دادی     هغو بدوته یی څوک وایی سړی دی

پیر محمد کاکړ داحمد شاهی کورنی استاد وایی :

         لکه شعر دی دده په پختونخواکښی           بل به لږ وی په داوخت دافغان شعر

اعلیحضرت احمد شاه بابا هم په خبل دیوان کښی دپختونخواه کلیمه راوړی اوخپل وطن یی په دی ډول ستایلی دی :

      دډیلی تخت هیرومه چه رایاد کړم              څما دښکلی پختونخوا دغرو سرونه

لکه څنګه چه تر مخه وویل شو داکلیمی پختو او پختونخوا خورا زړی او لرغونی کلیمی دی اود اسلام تر مخه مورخینو دپښتنو دوطن نوم کټ مټ همدغه کلیمو ته ورته راوړی دی ، هیرودت یونانی تاریخپوه اود مورخینو پلار دپښتنوپه بحث کښی دپښتنو  دوطن نوم (پاکتی ایکی) راوړی او په یونانی کښی داوسنی پښتون تلفظ دپاکتین،باکتین او پاکتی ایکی هم ددی قوم دزمکی لپاره ذکر کړی دی دی وایی : کله چه داریوش خپل سفیر سکایی لاکاس د اندس (سند ( دکشف لپاره واستوو دا سړی د پاکتی ایکی له مځکی تیر شو. مرحوم حبیبی په دی اړه لیکی :((پاکتی خو  دغه اوسنی پښتون دی او(ښی) ابدال په (کی) اوښتی له همدغه کلیمی څخه ښکاری چه دیونانیانود (x) دتوری تلفظ عینآ لکه د پښتو(ښ)داسی دی.

پردو ملتونو زاید الف دپښتو دډیر کلیمو په سرکښی اچولی دی لکه دپښتو (لمر) چه ډیر ځلی موږ خپله هغه د(المر) په ډول وایو خو صحیح ډول یی لمر دی . دپښتو (ښ،خ) خوهم دیونانیانو په (ک)ابدال کیده نو دخوا (خ) هم په (ک)اوښتی ده.))

 له همدی لنډی یادونی سره سره دپختونخوا یادونه دسلیمان ماکو په تذکره الاولیا،دبابا هوتک په رزمیه سندره، دښکارندوی غوری په قصیده اوداخوند درویزه په مخزن الاسرار کښی هم شوی ده.

 که دغه ټول اسناد او معلومات لاپسی وشنو ددی کلیمو په لر غونتوب او اصیل والی به لا پوه او ډآډ من شو او ددی سیمی او خاوری دپاره د پښتونخوا(پختونخوا ) دنوم راوړل او استعمال ډ ‌یر مناسب اوپه زړه پوری دی  اوپه زغرده ویلی شو ددغه نوم غوره والی دپښتون (پختون) اولس طبعی حق وو اودی.

زه په خپل وار سره ددغه نوم یووار بیا راژوندی کول او دپښتنو پر یوه لویه خاوری باندی دهغی رسمی اطلاق چه دپښتنو دلرغونی تاریخ داصالت څرګندونه کوی  ټولو پښتنو په ځانګړی دول لرو پښتنو ورونو ته مبارکی وایم او تاکید کووم که پښتانه لږ څه ځان وخوزوی ، خود بینی او ځان غوښتنه یو خوا کړی او دپښتو او پښتنو  پریوه لوی ټغر راټول شي لیري به نه وی چه یوځل بیا دغه دړی وړی قوم خپل تیر برم اوتاریخ راژوندی اودنړی دژوندیو ملتونو په قطار کښی ځای ونیسی . انشاالله

تلاش احمدزی

 سرچینی:

- خدایبخلی  کهزادعلی احمد ُ تاریخ افغانستان مجموعه سه جلدی 

- خدایبخلی حبیبی عبدالحی، پشتو او پشتونواله

ـ اولاف کارو ، پتهان دشیر محمد کریمی ژباره

- خدایبخلی حبیبی عبدالحی، تاریخی جغرافیه ،پختونخوا


موضوعات مرتبط: موضوعات ادبی
[ 10 Jul 2010 ] [ 3:35 PM ] [ تلاش احمدزی ]

 

ليکوال : پوهنوال رسول باوري

د لرغونو مدنيتونو د پيدايښت او پايښت بنسټيز عامل

 اوبه د ژوندۍ نړۍ د پيدايښت او پايښت لپاره لومړنی لاميل دی. دا وينا دټولو پوهنو لپاره د يوه منل شوي حکم مانا لري. د نورو پوهانو تر څنګ دلرغونپوهانو  او تاريخ پوهانو هم  پر دې ټکي پوره يوالۍ شته چي دانسانانود لومړنيو مدنيتو نو اصلي ټاټوبي د لويو سيندونو غاړي او  بحيروته څيرمه سيمي وې. همدا سيندونه اود زياتو اوبو لرونکي سيمي وې چي پخوانيو ټولنو او جمعيتونو ته يې د ژوند کولو او زياتي مودې ميشتيدلو  زمينه برابره کړل. د سيندونو پر څنډو او د سمندرګيو پر شا او خوا د کرهڼي لپاره د ګټور چاپير يال  او نورو شونتياو شتون د  دې لاميل شوې چي د لومړنيو مدنيتونو د پيل اوپايښت زمينه برابره شي. د دې وينا د ثبوت لپاره د نړۍ په بيلا بيلو سيمو کي د باور وړ بيلګي يادولای شو.

د نيل سيند : د لرغونپوهانو په باور د مصر لرغوني مدنيت په بنسټيزه توګه  د نيل سند ډالۍ ده .د نيل سند پر څنډو د مصر پخوانۍ مدنيت منځ ته راغی چي پنځه زره کاله پخوا تر ميلاد يې د ودي او لوړتيا پړاونه تير کړيدي. د همدې سند پرشا  اوخوا د همدې مدنيت خورا زياتي نښي لا پر ځای پاته دي چي نه يوازي د مصر د پخواني تاريخ لپاره ارزښتمن ګڼل کيږي بلکي د لرغوني نړۍ د پيژندلو لپاره دخورا مهمومنابعوڅخه هم شميرل کيږي. د نيل سيند په چاپيريال کي زيږېدلي مصري مدنيت يو شمير داسي ځانګړني لري چي په نورو لرغونو مدنيتونو کي نه ليدل کيږي . د دې ځانګړنو درې بيلګي چي د لومړني انځوريز ليکدود پيل کول او کارول ، د لرغونو مصريانوپه نوښت جوړ شوي اهرامونه او د مصري فرعونانو ځانګړې واکمني يادولای شو. په دې برخه کي به د دې ځانګړنولنډه پيژندنه د دې بحث مينه والو ته وړاندي کړو.

   مصريان په لومړي ځل وتوانيدل چې انځوريز ليک منځ ته راوړي چي د مدنيت يوه ستره بيلګه بلل کيږي. په دې ليک کې هره نښه يو بيان ته ځانگړې شوې وه. يونانيانو دا ليک د هيروغليف په نوم ياد کړ چې مانا يې مقدسه حکاکي ده. دا ليکونه يې پر ډبرو، لرگيو، پوټکو او اوبدل شويو ټوکرانو هم ليکل، خو د پاپيروس کاغذونه ددې ډول ليکنو لپاره زيات کارول شوي دي

د مصري مدنيت  ودانيو هنر د لرغونې نړۍ له عجايبو څخه شمېرل کيږي چې مصري اهرامو نه يې ښې بيلگې دي. اهرامونه د سترو او درنو ډبرو څخه جوړ شوي هديرې دي چي د پخوانيومصري فرعونانو جسدونه به يې تر مړني وروسته مومي کول او په ځانګړو مراسمو به ځای پر ځای کول . ايښودل . په مصر کې تر ټولو ستر هرم د ممفيپس په سيمه کي د خه او – پس لپاره د دوو مليونو ډبرينو پارچوڅخه جوړ شویدی. دا هرم  ٢٣٠ دوه سوه ديرش متره پراختيا( سور ) او  ١٤٦ يوسل او شپږ څلويښت متره لوړوالی لري . ( ١ : ٢٤٧ )

مصري اهرام

د مصر د لومړنيو مدنيتونو تاريخ په زياته پيمانه د فرعونيانوتاريخ دی. مصريانو به خپلو پاچاهانو ته فرعون يا لوی کهول وايه. په لاندي جدول کي د لرغوني مصر د سياسي واکمنيو نومونه او مهالونه ليدل کيږي.

د فرعونيانو دريم دروان پورې ټول نولس تنو پاچاهانو واکمني درلوده. مصريانو د خپلو گاونډيانو سره تجارتي اړيکو ته پراختيا ورکړې وه. ددغه مطلب ثبوت په مصر کې د افغانستان د لاجوردي ډبرو شتون و، چې درې زره کاله پخوا تر ميلاده هلته رسېدلې وې. د مصر وروستي فرعون د پسماتيک په نوم ياديدی چې د هخامنشيانو په وسيله تر ميلاد ۵۲۵ کاله وړاندې له منځه ولاړ.( ٦ : ٧٧ )

شمېره

د کورنۍ نوم د واکمنۍ دوره

١ لرغونې کورنۍ ۳۲۰۰ تر ۲۶۶۵ پخوا تر ميلاد

٢ د فرعونيانو لومړنۍ کورنۍ ۲۶۶۴ تر ۲۱۵۵ پخوا تر ميلاد

٣ د فرعونيانو لومړنۍ کورنۍ د واکمنۍ پای ۲۱۵۴ تر ۲۰۵۲ پخوا تر ميلاد

٤ د فرعونيانو دوهمه دوره ۲۰۵۲ تر ۱۷۸۶ پخوا تر ميلاد

٥ د فرعونيانو د دوهمې دورې پای ته رسېدل ۱۷۸۶ تر ۱۵۵۴ پخوا تر ميلاد

٦ د فرعونيانو درېم پير ۱۵۵۴ تر ۱۰۷۵ پخوا تر ميلاد

د دجلې او فرات سيندونه : د دجلې او فرات سندونو پرڅنډو د لرغوني مدنيت شتون يوه بله داسي  بيلګه ده چي د زياتو اوبو او سيندونو شته والي د يوه نامتو لرغوني مدنيت زمينه برابره کړېده. دلرغونپوهانو او مورخينو په باورد همدې سيندونو له امله د بين النهرين تمدن منځ ته راغلی او وده يې کړېده. هغه جغرافيايي حوزه چې د دجلې او فرات سيندونو ترمنځ پرته ده، په تاريخي متونو کي د  ميزو پوتاميا  ( بين النهرين ) په نوم ياده شوېده. دې سيندونو د تمدن د منځته راتلو او ودې ډېرې ښې زمينې درلودې. يوشمېر لرغون پوهان په دې باور دي چې د نوح (ع) د مهال توپان په همدې بين النهرين کې پېښ شوی دی.

د د جلې او فرات پر څنډو جوړ شوی لرغوني مدنيت د درېو ځانګړنو پر بنسټ له نورو پخوانيو مدنيتونو څخه بيليږي. دا درې ګوني مميزات  د دوو سيندونو تر منځ د نامتو لرغونو ښارونو ودانول ، د ميخي ليکدود منځ ته راوړل او کارول  او د حمورابې قانون پلي کيدل ګڼل شويدي. په دې برخه کي به د دې دريو ځانګړونو لنډه پيژندنه وکړو.

 د بين النهرين يو ډېر لرغوني ځای د (تل حسونا) په نوم ياديږي. دا لرغونې سيمه پنځه زره کاله پخوا تر ميلاد يو لوی کلی و چې وگړو يې د غلو دانوکرلو سره آشنايي درلوده. هغوی د خلکو د ډېروالي له امله سهيلي  بين النهرين ته کډوال شول، هلته يې د نوي تمدن زمينه برابره کړه چې په تاريخي متونو کي د سومريانو تمدن په نوم يادشوېدی.د همدې تمدن وگړو د لومړي ځل لپاره يو ځانگړي ليک دود منځته راوست چې د ميخي ليک په نوم ياديږي.

دبين النهرين يو بل مهم تاريخي سياسي مرکز  اشور  و. په دې ځای کې ځواکمن پاچاهان منځته راغلل او ډېرې سيمې يې تر خپل واک لاندې راوستلې. لومړنی اشوري پاچا لومړي سارگون نوميده. نوموړي شاوخوا ۱۹۰۰ کاله بخوا تر ميلاد د اور ښار تر خپل واک لاندې کړ. دا سلسله تر اوومې ميلادي پيړۍ پورې د بين النهرين پر بيلابيلو سيمو واکمنه وه. د اشور وروستني پاچا اشور بناپال نوميده چې زياتې سيمې يې په خپله واکمنۍ کې شاملې کړې. بناپال د اعلاميانو سره جگړه وکړه او په پای کې يې هغوی ته ماته ورکړه. د هغوی د واکمنۍ سيمې يې هم تر خپل واک لاندې راوستې.( ١ : ٢٠١ )

د اشوري مدنيت هنري بيلګي

په بين النهرين کې بل تاريخي ښار بابل دی. د بابل واکمنان د بين النهرين پر ټولو سيمو واکمني درلوده. مؤرخينو د بابليانو د واکمنۍ دوران پر دريو پړاونو وېشلی دی.د لومړي پړاو ډېر مهم امپراتور حمورابي نوميده. حمورابي د خپلې واکمنۍ پر مـهال خپلو خلکو ته قانون جوړ کړ چې د حمورابي قانون په نوم ياديږي. په دې قانون کې د خلکو د ژوند ټولو چارو ته پام شوی و. له مجازاتو نيولې تر کروندگري او گرځندويي چارو او مسافرتونو پورې ټول اړخونه يې تر سيوري لاندې راوستي وو.

د بابليانو دوهم پړاو د کآسيانو د قام د واکمنۍ مهال دى. کآسيانو د حمورابي واکمني پای ته ورسوله او تر هغه وروسته پنځه سوه کاله پرله پسې د بين النهرين پر سيمه واکمن وو. د بين النهرين لوی ښارونه او نورې سيمې يې هم تر خپل واکمنۍ لاندې راوستلې. او بيا د ايلام ښار اوسيدونکو له ميلاده يوولس  پيړۍ وړاندې د يوې ځواکمنې حملې په ترڅ کې د کآسيانو واکمني پای ته ورسوله.

د بابل دريمه مرحله هغه مهال پېل شوه چې کلدانيان واک ته ورسېدل. نظامي افسر نبيولا صر لومړني کلداني واکمن و چې بابل يې شپږ پيړۍ وړاندې تر ميلاد ونيو. ددې لړۍ وروستنى پاچا د بخت نصر په نوم ياد شوی دی چې د يهوديه سيمې يې تر خپل واک لاندې کړې. له بخت نصر وروسته د کلدانيانو واکمنې د هخامنشيانو په لاس له منځه ولاړه. تر هخامنشيانو وروسته د بين النهرين پر سيمو ساسانيان په اوومه ميلادي پيړۍ کې د مسلمانانو په لاس فتح شوې.

د سيند پر غاړه مدنيتونه:  مؤرخينو د هند لرغوني تمدن د هرپې  او موهنجودارو  څخه پېل کړي، چي د سيند سيند يې د پيل کيدلو،وده ورکولو او لوړو پوړيو ته د رسيدلو بنسټيز لاميل ګڼل کيږي. درې زره کاله پخوا تر ميلاده د هند په شمال لوېديځ کې يو داسي مدنيت منځ ته راغی چي مورخين يې د هرپې په نوم پيژني . دا مدنيت په سيمه کې بې ساري ګڼل کيږی. د دغه مدنيت  وگړو د غنمو کرنه زده وه، فلزي وسايل يې جوړل. د څارويو رمې او گلې يې روزلې، په داسي ودانيو کي اوسيدل چي د پخوانيو ټولنو د ژوندانه زياتي اړتياوي يې پوره کولې.

د پخواني هند بل لرغونی مدنيت دموهنجوداروپه نوم ياديږي. و. دا مدنيت هم د سيند ، سيند په څنډه اباد شوی و. هغه آثار چي د موهنجو دارو د وګړو را پاتي دي ، د دې سپيناوی کوي چي په زر گونو  خلکو په دې ټاټوبي ( ښار ) کې ژوند کاوه. يو پوړيز او دوه پوړيز کورونه يې جوړکړي دي، د نهرونو او کانالونو سيستم يې د کورونو په جوړلو کې کار ولی دی، په سيمه کي يې د څښلو اوبو داسي ويالې جوړ کړي وې  چې صافې او پاکې اوبه له يوه مرکز ه راونېدېاو ټول استوگنځايونو ته رسيدلې. گدامونه او ذخيره خانې يې لرلې او د اوسېدونکو د ژوند زياته بوختيا دکرهڼي او بيا مالداری چاري وې. ( ٥ : ١٩ )

د هند تېر شوی لرغونى تاريخ د (ماها بهاراتا) او (رامآيانا) پر منابعو ولاړ دی. ډېر زيات د هغو سيمو نه بحث کوي چې د هماليا او گنگا د سيند په سيمو پورې اړه لري. ددې منابعو په بحثونو کې قبيلوي ژوند، اجتماعي نظام د غلامانو او مالکانو بحثونه مطرح شوي دي. داسې معلومېږي چې د هند د لومړنيو مدنيتونو تاريخ په دغو سيمو پورې اړه لري

آريائيان د لرغوني هند په ځمکه لومړني نوي راغلي خلک وو. ددې دورې ډېر زيات معلومات د ويدي سرودونو په منابعو کې شته دي. د هند په ځمکه د آريائيانو راتلل يو زرو پنځه سوه کاله پخوا تر ميلاده سره برابريږي. هغوى په سر کې مالداري کوله، وروسته له کرنې او ځمکه والي سره آشنا شول. د آريائيانو په خوا کې نور وگړي چې د دراويديانو په نوم ياديدل. هم ژوند کاوه. هغوى د هند ډېر بيوزله خلک وو. د آريائيانو له راتگ نه مخکې هندي ټولنې په عمده ډول څلور اجتماعي طبقې درلودلې. چې د کشتريه، برهمن، ويسپه او شودرا په نامه ياديدې.

د هندي ټولنې بودايي ائين بنسټ له ميلاده شپږ پيړۍ دمخه د گوتاما (بودا) په واسطه د هند په شمال کې کيښودل شو. خلک يې د عبادت اجتماعي قربانيو، اخلاقي او اقتصادي مسايلو په اړه هدايت کول. د مورياني ځواکمن دولت له تاسيس نه وروسته د بودايي دين د پرمختگ او انکشاف زمينه برابر ه شوه.

د مورياني امپراتورۍ بنسټ ايښودونکى چندرا گويتا په ٣٢٢ پخوا تر ميلاده د ناندا د کورنۍ واک ترلاسه کړ. د گوپتانيانو نوميالى امپراتور د اشوکاء په نوم ياديده چې د بودايي دين پيرو و. ده د بودايي دين په پراختيا کې ډېر زيار ويست.( ٥ : ٢٣ ) 

د گوپتانيانو امپراتوري په ميلادي لومړۍ پيړۍ کې د کوشانيانو تر يرغلونو لاندې راغله او مخ په زوال شوه. وروسته له هغه د گوپتانيانو محلي واکمنيو خپلو واکمنيو ته په بيلابيلو سيمو کې دوام ورکړ. تر هغه پورې چې په ٥٠٠ ميلادي کال کې هندي قومونو له شمال لوېديځ نه يرغل راوړ. د کوپتانيانو ټول محلي حکومتونه يې راوپرزول او بلې لړۍ يې د (هارشا) په نوم د چارو واگې ترلاسه کړې. په هند کې شاوخوا تر ٦٠٠ ميلادي کال پورې درې دولتونو واکمني درلوده. چې له هغې له ډلې څخه يو هم راجپوتان و چې د هند په شمال کې يې واک چلېدی. راجپوتيان د منځنۍ آسيا د مهاجرو قبايلو له ډلې څخه وو. چې د هند وگړو سره يې نږدې والى درلود. هند د دې لړۍ د واکمنۍ په دوران کې د مسلمانانو د پرله پسې يرغل لاندې راغلل. د هغوى يرغلونو تر هغه پورې دوام وکړ. ترڅو چې د اسلامي دولتونو واک ته په لسمې ميلادي پيړۍ کې د غزنويانو او غوريانو تر مشرتابه لاندې هواره شوه. ( ٤ : ١٦٢ )

او په افغانستان کي :

د افغانستان د پنځه زره کلن تاريخ د ثبوت لپاره هم د هلمند سند او دهغه مرستيال سندونه وسيله ګرځيدلي او د لرغوني مدنيت زمينه يې د پخواني منډيګک د اوسيدونکو لپاره برابره کړيده . فرانسوي لرغونپوه ( کزل ) او دهغه د علمي ټيم نور افغاني او فرانسوي ملګرو دا څرګنده کړل چي : درې زره کاله پخوا تر ميلاد ، د منديګک اوسيدونکو په لرغوني افغانستان کي د يوه بې ساري تمدن بنسټ ايښۍ چي د افغانستان د پنځه زره کلن مدني تاريخ د پيل په توګه ثابت او منل شويدی..

د منديګک لرغونې غونډۍ د فرانسوي لر غونپوهانو له خوا چي مشري يې د مسيو کزل په غاړه وه د 1951 ميلادي کال څخه بيا تر 1957 ميلادي کال پوري وسپړل شوه . د دي لر غونې غونډۍ د په لاس را غلو اثارو څخه په ډاګه شوه چي د منډيګک د سيمي پخوانيو اوسيدونکو خپل کلتور د مدنيت لوړو پوړيو ته رسولې وو. په دې سيمه کي د کرهڼي منظم سيستم ، ديوه ټاکلې جمعيت يو ځای اوسيدل،د مسي او برونجي وسايلو څخه کار اخستنه او د لومړنيو مدنيتونو داسي نوري نښانې تر لاسه شوې چي چي لر غونتوب يې د دري زره پنځه سوه 3500 څخه بيا تر دري زره 3000 کاله پخوا تر ميلاد کالونه ټاکل شويدي، چي په ټوليزه توګه د دې مدني تاريخ مهالونه  پنځه زره کاله پخوا زمانو ته رسيږي  .  ( ٢ : ٧ )

 

د منډيګک له سيمي څخه څوارلس کلتوري طبقې چي هريوه يې د يوې اوږدې کلتوري دورې استازيتوب کوي ، سپړل شوې او څيړل شوي دي . د فرانسوي لرغونپوهانو هيئت ( ډا فا ) * چي مشري يې کزل کوله د منډيګک د لاندنۍ کلتوري طبقې څخه د نوي ډبري دوري يا نيولتيک* او د ميسوډبري دوري يا اينيو ليتيک* پوري اړوند وسايل او اثار تر لاسه کړل . په دې وسايلو کي د کرهڼيزو چارو وسايل ، د اوبدلو وسايل ، د ښځو په ډول جوړي شوې ډبريني مجسمې ،د اوزانو په ډول کاڼي ، د غلو دانو علايم ،خاورين لوښي چي د څرخ په وسيله جوړشوې وه ، د ميسو څخه جوړي شوې زينتي ګاڼې او پسولونه او يو زيات شمير داسي اثارچي د پر مختللې کلتور او لومړنې مدنيت ښکارندوي کوي کشف او تر لاسه شوې دي .

درې زره کاله پخوا تر ميلاد په منډيګک کي داسي ودانۍ او ابادۍ جوړي سوي چي اثار او پاته شونې يې تر اوسه په سترګو کيږي . د دي لرغوني غونډۍ په لويديځه برخه کي يوه داسي ودانۍ د لرغونپوهاتو له خوا را څرګنده شول چي د ودانۍ په وړاندنې ځاې کي د لويو ستونونو څخه جوړ شوې لوې حال يې درلود چي د دي ودانۍ د برم او جلال ښکارندويي کوي . لر غونپوهان په دي باور دي چې نوموړې ودانۍ د منډيګک د واکمنانو د اوسيدو ځاې او ادارې مرکز وو .د ودانۍ په دننه کي داسي ننوتی او راوتی برخې څرګندي شوې چي د ودانيزو چارو د انجنرانو په عقيده نوموړې ځايونه د ودانۍ د ښکلا او ښايست په نيت جوړشوې دي . د دې تر څنګ د منډيګک د ودانيو پر شا او خوا د يوه داسي لوړ ديوال يا حصار نښانې هم څرګندي شوې چي د ښار څخه د دفاع په وخت کي به ورڅخه کار اخستل شوې وې . 

د منډيګک د لر غونې غونډۍ څخه څوارلس کلتوري طبقې په لاس راغلی چي هره يوه يې د يوه بيل پير او بيل پر مختيايې حالت ښکارندويې کوي ، چي په دي لنډه مقاله کي د ټولو لاسته راوړنو يادونه ممکن کار نه دۍ ، خو د ا اړينه ده څو و ويل شې چي د منډيګک دتمدن بر خه ليک څه شو ؟ دې پوښتني ته ځواب ستونزمن بريښي خو د لرغونپوهانو تلاښ او هڅو څه ناڅه د حل لاره په ډاګه کړې ، ولې بايد څرګنده شې چي لا تر اوسه د لر غونپوهانو تر منځ يوه پريکړې پايله نه ده تر لاسه شوې ، هغه څه چي څرګند دي هغه د څيړنکو تر منخ د دوو بنسټيزو عواملو يادونه ده . يو شمير لرغونپوهان په دي باور دي چي د منډيګک اوسيدونکو د يوه پراخ يرغل په نتيجه کي د خپلې سيمي دفاع ونه شوه کړاې چي پايله يې د منډيګک ښار تخليه کيدل وه او نوو ير غل کونکو د منډيګک د اوسيدونکو ټاټوبي وسوځول او په پاي کي يوه پريښودل شوې سيمه وګرځيدل . دا ډله لرغونپوهان د دې وينا د ثبوت او ثقم لپاره د منځنۍ اسيا هغو ټوليزو او جګړه ايزو خوځښتونو ته پام اړوي چي د 3000 کاله پخوا څخه تر 2500 کاله پخوا تر ميلاد په سيمه کي جاري وه . ( ٣ : ١٠ )

  يو شمير پوهان په دې باور دي چي د منډيګک پخواني ميشتو ټولنو د يوه طبعي نادود له امله د خپلو سيمي پريښودلو ته اړ شويدې ، دا شمير څيړونکي پر هغو څيړنو تکيه کوې چي د هلمند دسيند په اړه د جيولوجستانو له لوري تر سره شويدې . د جيولوجستانو له نظره د هلمند سيند د يخچالې سيندونو په لړ کي شميرل کيږي . او د يخچالې سيندونو يوه مميېزه داده چي د زمانې په تيريدو سره خپل بستر او د بهيدو ځای کښته کوي او له ځان سره وړي . په دي تر تيب 3000 دري زره کاله څخه تر 2500 کاله وړاندي تر ميلاد د هلمند سيند بستر کښته شوی او نور د منډيګک اوسيدونکو دا توان نه درلود چي د خپلې ابادۍ لپاره د کښت او کرهڼې اړتياوې د هلمند سيند څخه پوره کړې . د دي شمير پوهانو په اند همدا عامل وو چي د منډيګک سيمه پريښودل شوه .

پايله : اوبه ، سيندونه ، د بحيرو څنډي او اوبيزي چينې نه يوازي د ژوندۍ نړۍ لومړنی اړتيا ده ، بلکي د انساني ټولنو او لومړنيو جمعيتونو د پايښت ، ودي او پراختيا لپاره هم اغيزمن او ټاکونکی لاميل ګڼل کيږي. ټول پخواني مدنيتونه د وړ او مناسب چاپيريال په لرلو منځ ته راغلي او وده يې کړېده . دا سکالو نه يوازي د پخوانيو مدنيتونو لپاره د منلو وړ ده ، بلکي په اوسنيو حالاتو کي يې هم اغيزه څرګنده ده. زموږ په هېواد کي چي د کرهڼي لپاره وړ مځکي لري ، خو د اوبو د نشتوالي له امله د کرهڼي پاتي او په ډاګو او وچو دښتو اوښتي دي. په کار ده چي په هيواد کي دسيندونو اوبه په اغيزمنه توګه مهار او وکارول شي. چي له يوې خوا دښتونه خړوب او هيواد سمسور شي او له بل پلوه زموږ هېواد د خوراکي توکوله اړخه د بهرنيو مرستو له اړتيا و ژغورل شي. 

اخځونه:

١- آ ، کاژدان . تاريخ جهان باستان. جلد اول. مترجم: صادق انصاري . چاپ دوم ، انتشارات فردوسي. ١٣٨٦

٢ – باوري، محمد رسول . مدنيت هاې اوليه افغانستان . کابل : افغانستان . ١٣٨٨ .

٣ – باوري ، محمد رسول . لرغونی افغانستان . کابل : افغانستان . ١٣٨٨

٤ – حبيبي، عبدالحی. تاريخ مختصر افغانستان . کابل : افغانستان . ١٣٤٦ .

٥ – ش. دانګې. هند ( د لومړي کمونيزم تر مرئتوب پوري)ژباړن : نوميالی. کابل : افغانستان . ١٣٦٤ .

٦ – فوګل ، شپيګل . تمدن مغرب زمين. جلد اول . مترجم : محمد حسين آريا . ( تهران : انتشارات امير کبير) ١٣٨٠ .


موضوعات مرتبط: مطالب تاریخی
[ 5 Jul 2010 ] [ 2:23 PM ] [ تلاش احمدزی ]

 

د يونان باختري مدنيت ځانګړني

 

 لرغونی افغانستان د زيات شمير مورخينو او څيړونکو له نظره خورا ارزښتمن ټاټوبی ګڼل شويدی. انګليسي نامتو مورخ تاينبې افغانستان د لرغونو مدنيتونو د يوځای کيدلو د ټاټوبي په نوم ياد کړی دی. جاپانې لرغونپوه ماوريز يوتوزي لرغوني افغانستان ته د سوداګری او راکړي ورکړی څلور لارې نوم ورکړی دی. علامه حبيبي افغانستان  په سيمه کي د لرغونو مدنيتونو د زانګو په نوم نومولی دی . او په دې تر تيب نورو القاب او عناوين هم د لرغوني افغانستان د ارزښت او وړتيا په اړه يادشوي دي. د هغو لرغونو مدنيتونو له شميره يو هم د يونان باختري مدنيت دی چي په افغانستان او سيمه کي د يوه نامتو تاريخي مدنيت په توګه پيژندل شويدی.

يو نان باختري مدنيت له اره د دو مدنيتونو ټولګه ده ، دا دوه مدنيتونه چي يو يې د يونانيانو په وسيله د هغوی سر يوځاې افغانستان او سيمي ته را رسيدلی مدنيت،  او بل يې په باختر کي دځایې اوسيدونکو مدنيت وو چي د لرغونو اريايې مدنيتونو پر بنسټ يې وده کړې وه. د دې  دواړو مدنيتونو يوځاې والي په سيمه او لرغوني افغانستان کي  د نوي مدنيت بنسټ کښيښود، چي په تاريخ کي د يونان – باختر مدنيت په نوم پيژندل شويدی.

يونانيانو په خپل هيواد کي د لوړو فکرونو او آندونو نامتو پړاونه يو په بل پسې تير کړي وه ، چي يو پړاو يې د هيراکلت ، افلاطون ، بطليموس او نورو فيلسوفانو پړاو و، دا پړاو د يوناني امپراتوری سره يوځای وغوړېدی. د ودانيزو چارو بيلابيلي تجربې يې ازمويلي او کارولي وې، چي د اريک ، ايونيک او کورنتين بيلګو يې نړيوال نوم وګټی؛ د پژی جوړولو هنر د يونانيانو له لوري په خورا لوړ کبفيت پيل او او هغه ته يې پايښت ورکړ، مايرن ، پولي کليتوس ، پيدياس او يو شمير نور يې د پژی جوړولو هنر په برخه کي د شهرت لوړو پوړيو ته ورسيدل؛ او په دې ډول نوري مدني لاس ته راوړني يې په خپل هيواد کي درلودې ، يونانيانو د خپلو فتو حاتو سره يوځای خپل مدني لاس ته راوړني هم د ځان سره تر واک لاندي سيمو ته  ليږل. چي بيلګي يې په ټولو تر لاس لاندي سيمو او په ځانګړي توګه لرغوني افغانستان کي څرګندي دي.

يونانی معمارانو د عسکر کوټونو لپاره داسي ځايونه غوره کول چي د دو يا درو لورو به د طبيعي موانعو په مرسته ساتل کېدل او يا يې د ساتني شونتيا وي درلودې، او يوه خوا به يې د خپلو ځواکونو په مټ ساتل. د ودانيو دا ډول د افغانستان په بيلا بيلو برخو کي ليدل کيږي ، چي د بيلګي په توګه د ای خانم  لرغونې سيمه چي د کوکچې او آمو سند په تقاطع کي ودانه شوېده . د بګرام لرغونې سيمه يوه بله بيلګه ده چي د شتل او پنجشير سيندونود تقاطعپر ټاټوبي جوړ شويدی. د دې تر څنګ په آی خانم کي  کورنتين ډوله سر ستونيو شتون د يونانی معماري صنعت اغيزه جوته وي.  پژی جوړول د يوناني هنر يوه بله بيلګه ده چي په لرغوني افغانستان کي يې د افغاني هنر مندانو په مټ زياته وده وکړه. دا هنر د باميانو او نورو پژيو په شتون سره  په ورستيو دورو کي د نړيوال فرهنګي ميراث په توګه پيژندل شويدي. د يوناني ليکدود زياتي بيلګي د ډبرليکونو  پر مخ زياتي ليدل کيږي چي هغه مهال د هيواد په بيلا بيلو برخو کي معمول وه. دا ليکدود نه يوازي د لرغوني افغانستان د تاريخي پيښو په اړه ډاډمن اخڅونه دي ، بلکي په افغانستان کي د يوناني علمي بهيرد غوړېدلو استازيتوب هم کوي.

د يوناني تمدن بيلا بيلي بيلګي چي ودانيو جوړولو په متودونو،د پژيو جوړولو په مهارتونو او د ليکدودونو په کارونو کي ليدل کيږي ، د افغانانو په مټ يې په افغانستان او سيمه کي وده او پراختيا وموندل، لومړی اولسونو دا نوښتونه ومنل او بيا يې په خپلو سيمو کي د تعميم او زياتولو لپاره کار او زيار وګالی. د همدې امله په يونان باختري دوره کي ټولي يوناني مدني لاس ته راوړني يوناي پاته نه شوې، په افغاني بڼه يې وده وکړه او د يوه ګډ مدنيت څيره يې پيدا کړل، چي په لرغوني تاريخ کي د يونان – باختر مدنيت په نوم پيژندل کيږي.

 ليکوال : پوهنوال رسول باوري   

 


موضوعات مرتبط: مطالب تاریخی
[ 5 Jul 2010 ] [ 2:7 PM ] [ تلاش احمدزی ]
[ 4 Jul 2010 ] [ 12:7 PM ] [ تلاش احمدزی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

بیا تا جان هم باشیم

مهمان عزیز ! اکثریت مطالب این ویب موضوعات تاریخی است برای دسترسی مکمل به مطالب هربخش در قسمت پایینی درمینوی موضو عات بر عنوان موضوع مورد نظر کلیک کنیدیا در قسمت جستجوی گوگل موضوع مورد نظر را وارد وقسمت جستجودرین ویب را تک مارک وبعدا دکمه سرچ را فشار دهید.
امکانات وب